Shloka 26

पायसप्रादुर्भावः

The Manifestation of the Divine Payasa and the Avatara Resolution

Devanagari script

सोऽन्त:पुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत्।पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मन:।।।।

Transliteration

so 'ntaḥpuraṃ praviśyaiva kausalyām idam abravīt | pāyasaṃ pratigṛhṇīṣva putrīyaṃ tv idam ātmanaḥ ||

Translation

Setelah memasuki istana dalam, ia berkata kepada Kausalyā: “Terimalah pāyasa ini; ini untukmu, dan ini menjadi anugerah pemberi putra.”

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• अन्तःपुरम्: inner apartment
• अन्तःपुरम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अन्तःपुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• प्रविश्य: having entered
• प्रविश्य: क्रियाविशेषण (पूर्वकालिक)
• Type: Verb
• Root: प्र + विश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), पूर्वकाल; धातु: विश् 'to enter' with उपसर्ग प्र-

• एव: indeed/just
• एव: सम्बन्ध (Emphasis/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय, अवधारण (emphasis)

• कौसल्याम्: Kausalya
• कौसल्याम्: सम्प्रदान/सम्बोधन (Addressee)
• Type: Noun
• Root: कौसल्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; संबोधनार्थे कर्मवत् प्रयोग (addressed person in accusative)

• इदम्: this
• इदम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'this' (object of speech)

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; धातु: ब्रू 'to speak'

• पायसम्: pāyasa (sweet rice)
• पायसम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: पायस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• प्रतिगृह्णीष्व: receive (you)
• प्रतिगृह्णीष्व: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: प्रति + ग्रह् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; धातु: ग्रह् 'to take/receive' with उपसर्ग प्रति-

• पुत्रीयम्: son-bestowing
• पुत्रीयम्: कर्मविशेषण (Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पुत्रीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'son-bestowing' qualifying 'पायसम्'

• तु: and/indeed
• तु: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय, विरोध/अन्वय (particle: 'but/and')

• इदम्: this
• इदम्: कर्मविशेषण (Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'this' qualifying 'पायसम्' (elliptic repetition)

• आत्मनः: for yourself
• आत्मनः: सम्बन्ध/सम्प्रदानार्थ (Genitive of benefit)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; 'for yourself/your' (genitive of relation/benefit)

Context

He entered the inner apartment and addressing queen Kausalya said, "Receive this payasam which has the power to give you sons".

Characters & Entities

• Daśaratha
• Kausalyā
• antaḥpura
• pāyasa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Household and royal dharma: the king seeks rightful continuation of lineage through sanctified means, sharing the divine gift within the bounds of marital duty.

What is the narrative situation?

Daśaratha begins distributing the sacred pāyasa to his queens, starting with Kausalyā.

Which character virtue is emphasized?

Responsibility (rāja-dharma) and care for the family’s future—he ensures the boon is properly entrusted.