Previous Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 95, Shloka 19

मन्दाकिनीनदीदर्शनम्

The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa

इतीव रामो बहुसङ्गतं वचः प्रियासहाय स्सरितं प्रति ब्रुवन्।चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः।।।।

itīva rāmo bahusaṅgataṃ vacaḥ priyāsahāyaḥ saritaṃ prati bruvan | cacāra ramyaṃ nayanāñjanaprabhaṃ sa citrakūṭaṃ raghuvaṃśavardhanaḥ ||

Demikianlah Rāma, dengan tutur yang panjang dan tepat tentang sungai itu, sambil ditemani kekasihnya, mengembara di Citrakūṭa yang elok, berkilau gelap laksana celak; dialah penegak kemuliaan wangsa Raghu.

इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/Quotation marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formइति-निपात (quotative particle)
इवas it were
इव:
Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमा-अव्यय; here: ‘as it were’ (emphatic)
रामःRama
रामः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति
बहुसङ्गतम्very appropriate
बहुसङ्गतम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootबहु (प्रातिपदिक) + सङ्गत (गम्-धातु, क्त; प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति; कर्मधारय (बहु च तत् सङ्गतम्/very fitting)
वचःwords; speech
वचः:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootवचस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति
प्रियासहायःcompanion of his beloved
प्रियासहायः:
Karta (कर्ता/Subject; apposition)
TypeNoun
Rootप्रिया (प्रातिपदिक) + सहाय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति; षष्ठी-तत्पुरुष (प्रियायाः सहायः/companion of his beloved)
सरितम्the river
सरितम्:
Karma (कर्म/Object with ‘prati’)
TypeNoun
Rootसरित् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (river-word), एकवचन, द्वितीया-विभक्ति
प्रतिtowards; about
प्रति:
Sambandha (सम्बन्ध/Directional marker)
TypeIndeclinable
Rootप्रति (अव्यय)
Formउपसर्गसदृश-अव्यय/पूर्वसर्ग (preposition), ‘towards/about’ governing accusative
ब्रुवन्speaking
ब्रुवन्:
Karta (कर्ता/Descriptive of Rama)
TypeAdjective
Rootब्रू (धातु)
Formवर्तमानकृदन्त (present participle, शतृ), पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति
चचारwandered
चचार:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootचर् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद
रम्यम्delightful
रम्यम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootरम्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति; विशेषण (of चित्रकूटम्)
नयनाञ्जनप्रभम्dark-hued like eye-collyrium
नयनाञ्जनप्रभम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनयन + अञ्जन + प्रभ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति; षष्ठी-तत्पुरुष/कर्मधारयार्थे (नयन-अञ्जनस्य प्रभा इव/with the lustre/hue of collyrium for the eyes)
सःthat (Rama)
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति
चित्रकूटम्Chitrakuta
चित्रकूटम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootचित्रकूट (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति
रघुवंशवर्धनःenhancer of the Raghu dynasty
रघुवंशवर्धनः:
Karta (कर्ता/Subject; apposition)
TypeNoun
Rootरघु + वंश + वर्धन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति; षष्ठी-तत्पुरुष (रघुवंशस्य वर्धनः/augmenter of Raghu lineage)

Lotus-eyed Rama said to the heavy-hipped daughter of the king of Videha, whose face resembled the beauitiful Moon.

R
Rāma
S
Sītā
C
Citrakūṭa
M
Mandākinī (river, by reference)

FAQs

Dharma is sustained through right companionship and right speech: Rāma’s fitting words and steady conduct show how virtue continues even away from the throne.

The narrator concludes the scene: after praising the Mandākinī, Rāma strolls on Citrakūṭa with Sītā, marking a calm, restorative phase of exile.

Rāma’s dignified composure—he remains a worthy heir of the Raghu tradition while living simply in the forest.