Adhyaya 1

Verse 1

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रघुनाथस्य । भरतावासनंदिग्रामदर्शनोनाम प्रथमोऽध्यायः

Demikianlah dalam Śrī Padma Purāṇa, pada Pātāla-khaṇḍa, dalam dialog antara Śeṣa dan Vātsyāyana—mengenai Rāma-Aśvamedha milik Raghunātha—berakhir Bab Pertama yang bernama “Kediaman Bharata dan Darśana Nandigrāma.”

Verse 2

ऋषय ऊचुः । श्रुतं सर्वं महाभाग स्वर्गखंडं मनोहरम् । त्वत्तोऽधुना वदायुष्मञ्छ्रीरामचरितं हि नः

Para ṛṣi berkata: “Wahai yang amat berbahagia, kami telah mendengar sepenuhnya Svarga-khaṇḍa yang memikat. Kini, wahai resi yang mulia, mohon tuturkan kepada kami kisah suci kehidupan Śrī Rāma.”

Verse 3

सूत उवाच । अथैकदा धराधारं पृष्टवान्भुजगेश्वरम् । वात्स्यायनो मुनिवरः कथामेतां सुनिर्मलाम्

Sūta berkata: Pada suatu ketika, resi utama Vātsyāyana menanyai Bhujageśvara, Penguasa Ular yang menopang bumi, mengenai kisah suci ini yang amat murni.

Verse 4

श्रीवात्स्यायन उवाच । शेषाशेष कथास्त्वत्तो जगत्सर्गलयादिकाः । भूगोलश्च खगोलश्च ज्योतिश्चक्रविनिर्णयः

Śrī Vātsyāyana berkata: Wahai Bhagavān, dari-Mu aku ingin mendengar kisah-kisah yang tersisa dan yang belum terucap—tentang penciptaan dan pralaya (peleburan) jagat, juga penetapan bhūgola (bumi), khagola (langit), serta tatanan siklus para benda bercahaya (graha-nakṣatra).

Verse 5

महत्तत्त्वादिसृष्टीनां पृथक्तत्त्वविनिर्णयः । नानाराजचरित्राणि कथितानि त्वयानघ

Wahai Anagha (yang tanpa noda), engkau telah menjelaskan penciptaan yang bermula dari Mahat-tattva, penetapan yang terpisah atas berbagai tattva, serta aneka riwayat para raja.

Verse 6

सूर्यवंशभवानां च राज्ञां चारित्रमद्भुतम् । तत्रानेकमहापापहरा रामकृता कथा

Dan sungguh menakjubkan riwayat para raja yang lahir dalam Sūryavaṁśa (Dinasti Surya); di dalamnya termuat kisah Rāma, yang melenyapkan banyak dosa besar.

Verse 7

तस्य वीरस्य रामस्य हयमेधकथा श्रुता । संक्षेपतो मया त्वत्तस्तामिच्छामि सविस्तराम्

Kisah Aśvamedha-yajña dari Rāma sang pahlawan itu telah kudengar secara ringkas; kini dari-Mu aku ingin mendengarnya dengan uraian yang lengkap.

Verse 8

या श्रुता संस्मृता चोक्ता महापातकहारिणी । चिंतितार्थप्रदात्री च भक्तचित्तप्रतोषदा

Kisah suci itu—bila didengar, diingat, atau dilantunkan—melenyapkan bahkan mahāpātaka (dosa paling berat); menganugerahkan tujuan yang dihasratkan dan memuaskan hati para bhakta.

Verse 9

शेष उवाच । धन्योसि द्विजवर्य त्वं यस्य ते मतिरीदृशी । रघुवीरपदद्वंद्व मकरंद स्पृहावती

Śeṣa berkata: “Berbahagialah engkau, wahai yang terbaik di antara kaum dwija, sebab buddhi-mu demikian—merindu madu-nektar (makaranda) dari sepasang kaki-teratai Śrī Rāghava sang pahlawan Raghu.”

Verse 10

वदंति मुनयः सर्वे साधूनां संगमं वरम् । यस्मात्पापक्षयकरी रघुनाथकथा भवेत्

Semua resi menyatakan bahwa pergaulan dengan para sādhū adalah anugerah tertinggi; sebab darinya lahir kisah suci Raghunātha, yang melenyapkan dosa-dosa.

Verse 11

त्वया मेऽनुग्रहः सृष्टो यद्रामः स्मारितः पुनः । सुरासुरकिरीटौघ मणिनीराजितांघ्रिकः

Olehmu anugerah tercurah kepadaku, karena Śrī Rāma kembali diingat—Dia yang telapak kaki-Nya berkilau oleh sinar permata dari tumpukan mahkota para dewa dan asura.

Verse 12

रावणारिकथा वार्द्धौ मशको मादृशः कियान् । यत्र ब्रह्मादयो देवा मोहिता न विदंत्यपि

Di samudra agung kisah Sang penakluk Rāvaṇa, betapa berarti nyamuk sepertiku? Di sana bahkan para dewa, bermula dari Brahmā, terpesona dan tak sepenuhnya memahaminya.

Verse 13

तथापि भो मया तुभ्यं वक्तव्यं स्वीयशक्तितः । पक्षिणः स्वगतिं श्रित्वा खे गच्छंति सुविस्तरे

Namun demikian, wahai kekasih, aku harus menyampaikan kepadamu sebatas kemampuanku. Burung-burung, bersandar pada gerak alaminya, terbang luas menembus angkasa.

Verse 14

चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम् । येषां वै यादृशी बुद्धिस्ते वदंत्येव तादृशम्

Riwayat laku suci Raghunātha terbentang luas hingga seratus krore. Setiap orang menuturkannya sesuai kadar pengertian buddhi yang dimilikinya.

Verse 15

रघुनाथसतीकीर्तिर्मद्बुद्धिं निर्मलीमसाम् । करिष्यति स्वसंपर्कात्कनकं त्वनलो यथा

Kemasyhuran suci Raghunātha akan menyucikan buddhi-ku yang ternoda melalui sentuhannya sendiri—laksana api mengubah logam menjadi emas.

Verse 16

सूत उवाच । इत्युक्त्वा तं मुनिवरं ध्यानस्तिमितलोचनः । ज्ञानेनालोकयांचक्रे कथां लोकोत्तरां शुभाम्

Sūta berkata: Setelah demikian menyapa sang resi utama, dengan mata terpejam tenang dalam samādhi, ia mulai menyaksikan—melalui jñāna—kisah suci yang melampaui dunia.

Verse 17

गद्गदस्वरसंयुक्तो महाहर्षांकितांगकः । कथयामास विशदां कथां दाशरथेः पुनः

Dengan suara tersendat oleh haru dan tubuh yang ditandai sukacita agung, ia kembali menuturkan dengan jernih kisah Daśarathi (Rāma).

Verse 18

शेष उवाच । लंकेश्वरे विनिहते देवदानवदुःखदे । अप्सरोगणवक्त्राब्जचंद्रमः कांतिहर्तरि

Śeṣa berkata: Ketika penguasa Laṅkā terbunuh—dia yang menimpakan duka bagi para dewa dan dānava—(dunia pun bersukacita), sebab lenyaplah kilau yang merampas cahaya bulan dari wajah-wajah teratai para apsarā.

Verse 19

सुराः सर्वे सुखं प्रापुरिंद्र प्रभृतयस्तदा । सुखं प्राप्ताः स्तुतिं चक्रुर्दासवत्प्रणतिं गताः

Maka semua dewa—bermula dari Indra—mencapai kebahagiaan. Setelah memperoleh kebahagiaan itu, mereka melantunkan pujian dan bersujud hormat laksana hamba yang berbhakti.

Verse 20

लंकायां च प्रतिष्ठाप्य धर्मयुक्तं बिभीषणम् । सीतयासहितो रामः पुष्पकं समुपाश्रितः

Dan setelah menegakkan Vibhīṣaṇa di Laṅkā—yang teguh dalam dharma—Rāma, bersama Sītā, menaiki Puṣpaka-vimāna.

Verse 21

सुग्रीवहनुमत्सीतालक्ष्मणैः संयुतस्तदा । बिभीषणोऽपि सचिवैरन्वगाद्विरहोत्सुकः

Kemudian, bersama Sugrīva, Hanumān, Sītā, dan Lakṣmaṇa, Vibhīṣaṇa pun—beserta para menterinya—mengikuti dari belakang, gelisah karena pedihnya perpisahan.

Verse 22

लंकां स पश्यन्बहुधा भग्नप्राकारतोरणाम् । दृष्ट्वाऽशोकवनं तत्र सीतास्थानं मुमूर्च्छ ह

Ia memandang Laṅkā berulang-ulang—benteng dan gerbangnya hancur di banyak tempat. Ketika melihat Aśoka-vana di sana, tempat tinggal Sītā, ia pun jatuh pingsan.

Verse 23

शिंशपांस्तत्र वृक्षांश्च पुष्पितान्कोरकैर्युतान् । राक्षसीभिः समाकीर्णान्मृताभिर्हनुमद्भयात्

Di sana, pohon śiṃśapā dan pepohonan lain bermekaran, sarat kuncup; namun sekelilingnya dipenuhi para rākṣasī yang tergeletak mati karena takut kepada Hanumān.

Verse 24

इत्थं सर्वं विलोक्याशु रामः प्रायात्पुरीं प्रति । ब्रह्मादिदेवैः सहितः स्वीयस्वीयविमानकैः

Demikian, setelah segera menyaksikan semuanya, Śrī Rāma berangkat menuju kota; bersama Brahmā dan para dewa lainnya, masing-masing menaiki vimāna surgawi mereka sendiri.

Verse 25

देवदुंदुभिनिर्घोषाञ्छृण्वञ्छ्रोत्रसुखावहान् । तथैवाप्सरसां नृत्यैः पूज्यमानो रघूत्तमः

Raghūttama (Śrī Rāma), sambil mendengar gemuruh dundubhi para dewa yang menyejukkan telinga, juga dimuliakan oleh tarian para apsarā.

Verse 26

सीतायै दर्शयन्मार्गे तीर्थान्याश्रमवंति च । मुनींश्च मुनिपुत्रांश्च मुनिपत्नीः पतिव्रताः

Di sepanjang jalan, beliau memperlihatkan kepada Sītā tīrtha-tīrtha dan āśrama-āśrama; juga para muni, putra-putra para muni, serta istri-istri para muni yang pativratā, teguh dalam kesetiaan.

Verse 27

यत्रयत्र कृतावासाः पूर्वं रामेण धीमता । तान्सर्वान्दर्शयामास लक्ष्मणेन समन्वितः

Di mana pun dahulu Śrī Rāma yang bijaksana pernah berdiam, semua tempat itu beliau perlihatkan kembali, ditemani Lakṣmaṇa.

Verse 28

इत्येवं दर्शयंस्तस्यै रामोऽद्राक्षीत्स्वकां पुरीम् । तस्याः पुनः समीपे तु नंदिग्रामं ददर्श ह

Demikianlah, sambil memperlihatkan semuanya kepadanya, Śrī Rāma memandang kota miliknya sendiri; dan lagi, di dekat kota itu, beliau pun melihat Nandigrāma.

Verse 29

यत्र वै भरतो राजा पालयन्धर्ममास्थितः । भ्रातुर्वियोगजनितं दुःखचिह्नं वहन्बहु

Di sana sungguh Raja Bharata memerintah dengan teguh berpegang pada dharma, sambil memikul banyak tanda duka yang lahir dari perpisahan dengan saudaranya.

Verse 30

गर्तशायी ब्रह्मचारी जटावल्कलसंयुतः । कृशांगयष्टिर्दुःखार्तः कुर्वन्रामकथां मुहुः

Bertempat tinggal di sebuah lubang, menjalani laku brahmacarya, berhias rambut gimbal dan pakaian kulit kayu; tubuhnya kurus bagai tongkat, dilanda duka, ia berulang-ulang melantunkan kisah suci Rāma.

Verse 31

यवान्नमपि नो भुंक्ते जलं पिबति नो मुहुः । उद्यंतं सवितारं यो नमस्कृत्य ब्रवीति च

Ia tidak memakan bahkan makanan jelai, dan tidak pula berulang-ulang minum air; ia bersujud kepada Surya yang terbit, lalu melafalkan ucapan/mantra yang ditetapkan baginya.

Verse 32

जगन्नेत्रसुरस्वामिन्हर मे दुष्कृतं महत् । मदर्थे रामचंद्रोऽपि जगत्पूज्यो वनं ययौ

Wahai Hara, Tuan para dewa, mata semesta—lenyapkanlah dosa besarku. Demi diriku, bahkan Rāmacandra yang dipuja seluruh jagat pun pergi ke hutan.

Verse 33

सीतया सुकुमारांग्या सेव्यमानोऽटवीं गतः । या सीता पुष्पपर्यंके वृंतमासाद्य दुःखिता

Didampingi oleh Sītā yang beranggota lembut, ia memasuki rimba. Sītā itu pula, setelah sampai pada ranjang bunga, menjadi diliputi kesedihan.

Verse 34

या सीता रविसंतापं कदापि प्राप नो सती । मदर्थे जानकी सा च प्रत्यरण्यं भ्रमत्यहो

Sītā yang suci, yang tak pernah merasakan sengatan panas matahari; Jānakī itu kini kembali mengembara ke rimba demi diriku—aduh, sayang!

Verse 35

या सीता राजवृंदैश्च न दृष्टा नयनैः कदा । सा सीता दृश्यते नूनं किरातैः कालरूपिभिः

Sītā yang bahkan tak pernah dipandang oleh kerumunan raja-raja; sungguh Sītā itulah kini terlihat oleh para Kirāta yang berwujud Kāla (Maut).

Verse 36

या सीता मधुरं त्वन्नं भोजिता न बुभुक्षति । सा सीताद्य वनस्थानि फलानि प्रार्थयत्यहो

Sītā yang bahkan ketika disuguhi santapan manis nan lezat pun tak merasa lapar; hari ini Sītā itu merindukan buah-buahan hutan—aduh!

Verse 37

इत्येवमन्वहं सूर्यमुपस्थाय वदत्यदः । प्रातःप्रातर्महाराजो भरतो रामवल्लभः

Demikianlah, hari demi hari, setelah memuja Dewa Surya dengan tata cara yang semestinya, Mahārāja Bharata—kekasih Rāma—setiap pagi mengucapkan kata-kata ini.

Verse 38

यश्चोच्यमानः सचिवैः समदुःखसुखैर्बुधैः । नीतिज्ञैः शास्त्रनिपुणैरिति प्रोवाच तान्नृपः

Dan ketika ia disapa oleh para menterinya—orang-orang bijak, seimbang dalam duka dan suka, paham tata negara serta mahir dalam śāstra—raja pun berkata kepada mereka demikian.

Verse 39

अमात्या दुर्भगं मां किं प्रब्रूत पुरुषाधमम् । मदर्थे मेऽग्रजो रामो वनं प्राप्यावसीदति

Wahai para menteri, mengapa kalian berkata kepadaku—yang malang dan paling hina di antara manusia? Demi diriku, kakakku Rāma telah pergi ke hutan dan kini merana di sana.

Verse 40

दुर्भगस्य मम प्रस्वाः पापमार्जनमादरात् । करोमि रामचंद्रांघ्रिं स्मारं स्मारं सुमंत्रिणः

Walau aku malang, wahai para penasihat mulia, dengan sungguh-sungguh kulakukan penyucian dosaku; berulang-ulang kuingat telapak kaki suci Rāmacandra, sebagaimana diingat oleh penasihat yang baik.

Verse 41

धन्या सुमित्रा सुतरां वीरसूः स्वपतिप्रिया । यस्यास्तनूजो रामस्य चरणौ सेवतेऽन्वहम्

Sungguh berbahagialah Sumitrā—amat berbahagia—ibu para pahlawan dan setia kepada suami; sebab putranya sendiri melayani kaki suci Rāma hari demi hari.

Verse 42

यत्र ग्रामे स्थितो नूनं भरतो भ्रातृवत्सलः । विलापं प्रकरोत्युच्चैस्तं ग्रामं स ददर्श ह

Kemudian ia sungguh melihat desa itu, tempat Bharata—yang sangat mengasihi saudaranya—tinggal dan meratap dengan suara nyaring.