Shloka 3

Bharata’s Austerity at Nandigrāma and Rāma’s Sight of Nandigrāma

Devanagari script

सूत उवाच । अथैकदा धराधारं पृष्टवान्भुजगेश्वरम् । वात्स्यायनो मुनिवरः कथामेतां सुनिर्मलाम्

Transliteration

sūta uvāca | athaikadā dharādhāraṃ pṛṣṭavānbhujageśvaram | vātsyāyano munivaraḥ kathāmetāṃ sunirmalām

Translation

Sūta berkata: Pada suatu ketika, resi utama Vātsyāyana menanyai Bhujageśvara, Penguasa Ular yang menopang bumi, mengenai kisah suci ini yang amat murni.

Word by Word

• सूतः: Sūta
• सूतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन

• अथ: then
• अथ: Discourse connector (Avyaya/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: सम्बन्ध/अनन्तरार्थक-अव्यय (conjunctive adverb: then/now)

• एकदा: once
• एकदा: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एकदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (once)

• धराधारम्: the support of the earth
• धराधारम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धरा + आधार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; धरायाः आधारः

• पृष्टवान्: having asked
• पृष्टवान्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रच्छ् (धातु) + क्तवत् (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: कर्तरि कृदन्त (क्तवत्), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; परस्मैपद-भावार्थः ‘having asked’

• भुजगेश्वरम्: the lord of serpents
• भुजगेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भुजग + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; भुजगानाम् ईश्वरः

• वात्स्यायनः: Vātsyāyana
• वात्स्यायनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वात्स्यायन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मुनिवरः: the best of sages
• मुनिवरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुनि + वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वरः मुनिः

• कथाम्: story
• कथाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कथा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• एताम्: this
• एताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘कथाम्’ इत्यस्य विशेषण

• सुनिर्मलाम्: very pure
• सुनिर्मलाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सु + निर्मल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘कथाम्’ इत्यस्य विशेषण

Speaker

Sūta

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Geographic Context

Type: celestial_realm

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: अथैकदा → अथ + एकदा (स्वर-सन्धि); पृष्टवान्भुजगेश्वरम् → पृष्टवान् + भुजगेश्वरम् (व्यञ्जन-सन्धि: न् + भ्)

Characters & Entities

• Vātsyāyana
• Bhujageśvara (Nāga-king)
• Dharādhāra (earth-supporter)

FAQs

Who is the ‘earth-supporter’ (dharādhāra) mentioned in this verse?

It is an epithet for the Lord of Serpents (Bhujageśvara), traditionally associated with supporting the earth in Purāṇic cosmology.

What role does Vātsyāyana play in this verse?

Vātsyāyana is presented as the inquiring sage who initiates the transmission of a “pure” (sunirmalā) sacred account by asking the Nāga-lord.

What is the ethical or spiritual lesson implied by this opening?

The verse highlights the Purāṇic ideal of humble inquiry: pure knowledge is approached through respectful questioning of a worthy authority and careful listening to a sacred narrative.