Matsya-purāṇa Anukramaṇikā (Synopsis / Table of Contents)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ मात्स्यं पुराणं ते प्रवक्ष्ये द्विजसत्तम । यत्रोक्तं सप्तकल्पानां वृत्तं संक्षिप्य भूतले ॥ १ ॥

Brahmā bersabda: Wahai yang terbaik di antara para dwija, kini akan kuuraikan kepadamu Matsya Purāṇa, yang memaparkan secara ringkas kisah tujuh kalpa di bumi ini.

Verse 2

व्यासेन वेदविदुषा नारसिंहोपवर्णने । उपक्रम्य तदुद्दिष्टं चतुर्द्दशसहस्रकम् ॥ २ ॥

Vyāsa, sang bijak yang mengetahui Weda, setelah memulai uraian tentang Narasiṃha, menyusun sebagaimana ditunjukkan di sana suatu bagian berjumlah empat belas ribu bait.

Verse 3

मनुमत्स्यसुसंवादो ब्रह्मांडकथनं ततः । ब्रह्मदेवासुरोत्पत्तिर्मारुतोत्पत्तिरेव च ॥ ३ ॥

Di sini diuraikan dialog mulia antara Manu dan Matsya; kemudian kisah Brahmāṇḍa (telur kosmis); asal-usul Brahmā, para dewa dan asura; serta asal-usul para Marut (dewa angin badai).

Verse 4

मदनद्वादशी तद्वल्लोकपालाभिपूजनम् । मन्वन्तरसमुद्देशो वैश्यराज्याभिवर्णनम् ॥ ४ ॥

Termasuk pula laku suci Madana-dvādaśī; pemujaan para Lokapāla (penjaga alam); ringkasan Manvantara; serta uraian tentang pemerintahan raja-raja Vaiśya.

Verse 5

सूर्यवैवस्वतोत्पत्तिर्बुधसंगमनं तथा । पितृवंशानुकथनं श्रद्धाकालस्तथैव च ॥ ५ ॥

Dijelaskan pula asal-usul Sūrya, putra Vivasvān; pertemuan dengan Budha; kisah silsilah para Pitṛ (leluhur suci); serta waktu yang tepat untuk melaksanakan upacara Śrāddha.

Verse 6

पितृतीर्थप्रचारश्च सोमोत्पत्तिस्तथैव च । कीर्तनं सोमवंशस्य ययातिचरितं तथा ॥ ६ ॥

Juga dipaparkan penyebaran tīrtha suci bagi para Pitṛ; asal-usul Soma (Bulan); pemuliaan garis Soma-vaṁśa (Dinasti Bulan); serta kisah Raja Yayāti.

Verse 7

पितृवंशानुकथनं सृष्टवंशानुकीर्तनम् । भृगुशापस्तथा विष्णोर्दशधा जन्मने क्षितौ ॥ ७ ॥

Dikisahkan silsilah para Pitṛ dan dipuji garis-garis keturunan yang lahir dari penciptaan; juga diceritakan kutukan Bhṛgu serta sepuluh kelahiran (avatāra) Viṣṇu di bumi.

Verse 8

कीर्त्तनं पूरुवंशस्य वंशो हौताशनः परम् । क्रियायोगस्ततः पश्चात्पुराणपरिकीर्तनम् ॥ ८ ॥

Kemudian disampaikan kidung tentang wangsa Pūru; berikutnya silsilah luhur Hautāśana (Agni); sesudah itu tata laku kriyā-yoga, dan akhirnya pembacaan ringkas Purāṇa secara teratur.

Verse 9

व्रतं नक्षत्रपुरुषं मार्तण्डशयनं तथा । कृष्णाष्टमीव्रतं तद्वद्रोहिणीचन्द्रसंज्ञितम् ॥ ९ ॥

Juga diajarkan vrata bernama Nakṣatra-Puruṣa, laku Mārtaṇḍa-Śayana; vrata Kṛṣṇāṣṭamī, serta vrata yang dikenal sebagai Rohiṇī-Candra.

Verse 10

तडागविधि माहात्म्यं पादपोत्सर्ग एव च । सौभाग्यशयनं तद्वदगस्त्यव्रतमेव च ॥ १० ॥

Juga dijelaskan tata cara dan kemuliaan membuat telaga, serta pādapotsarga (persembahan jejak kaki di tempat suci); vrata Saubhāgya-Śayana, dan pula vrata Agastya.

Verse 11

तथानन्ततृतीयाया रसकल्याणिनीव्रतम् । तथैवानं दकर्याश्च व्रतं सारस्वतं पुनः ॥ ११ ॥

Demikian pula vrata Ananta-tṛtīyā, vrata Rasa-kalyāṇinī; juga vrata Dakaryā, dan kembali vrata Sārasvata.

Verse 12

उपरागाभिषेकश्च सप्तमीशनं तथा । भीमाख्या द्वादशी तद्वदनंगशयनं तथा ॥ १२ ॥

Juga (disebutkan) abhiṣeka yang dilakukan saat gerhana, serta vrata Saptamī; Dvādaśī bernama Bhīmā, dan pula vrata Anaṅga-Śayana.

Verse 13

अशून्यशयनं तद्वत्तथैवांगारकव्रतम् । सप्तमीसप्तकं तद्वद्विशोकद्वादशीव्रतम् ॥ १३ ॥

Demikian pula ada vrata Aśūnya-śayana; begitu juga nazar Aṅgāraka; serupa itu pula vrata ‘Saptamī-saptaka’; dan juga vrata Viśoka-dvādaśī yang melenyapkan duka.

Verse 14

मेरुप्रदानं दशधा ग्रहशांतिस्तथैव च । ग्रहस्वरूपकथनं तथा शिवचतुर्दशी ॥ १४ ॥

Juga dijelaskan dana bernama Meru-dāna, sepuluh cara menenteramkan pengaruh graha, uraian hakikat graha, serta vrata Śiva-caturdaśī (hari ke-14).

Verse 15

तथा सर्वफलत्यागः सूर्यवारव्रतं तथा । संक्रांतिस्नपनं तद्वद्विभूतिद्वादशीव्रतम् ॥ १५ ॥

Demikian pula vrata meninggalkan segala buah (hasil) perbuatan, serta vrata hari Minggu; juga mandi suci pada Saṅkrānti, dan demikian pula vrata Vibhūti-dvādaśī.

Verse 16

षष्टीव्रतानां माहात्म्यं तथा स्नानविधिकमः । प्रयागस्य तु माहात्म्यं द्वीपलोकानुवर्णनम् ॥ १६ ॥

Dijelaskan kemuliaan berbagai Ṣaṣṭī-vrata, serta tata-urutan cara mandi suci; juga kemuliaan Prayāga dan uraian tentang benua-benua serta loka-loka.

Verse 17

तथांतरिक्षचारश्च ध्रुवमाहात्म्यमेव च । भवनानि सुरेंद्राणां त्रिपुरोद्योतनं तथा ॥ १७ ॥

Juga dipaparkan pergerakan di angkasa, kemuliaan Dhruva; kediaman para penguasa dewa, serta kisah gemilangnya cahaya Tripura.

Verse 18

पितृप्रवरमाहात्म्यं मन्वंतरविनिर्णयः । चतुर्युगस्य संभूतिर्युगधर्मनिरूपणम् ॥ १८ ॥

Di sini dijelaskan kemuliaan para Pitṛ dan garis pravara, penetapan pembagian Manvantara, asal mula empat Yuga, serta dharma yang sesuai bagi tiap Yuga.

Verse 19

वज्रांगस्य तु संभूति स्तारकोत्पत्तिरेव च । तारकासुरमाहात्म्यं ब्रह्मदेवानुकीर्तनम् ॥ १९ ॥

Juga dikisahkan asal-usul Vajrāṅga, kelahiran Stāraka, kemuliaan serta sepak-terjang asura Tāraka, dan penuturan tentang Brahmā beserta para dewa.

Verse 20

पार्वतीसंभवस्तद्वत्तथा शिवतपोवनम् । अनंगदेहदाहश्च रतिशोकस्तथैव च ॥ २० ॥

Demikian pula dipaparkan penampakan Pārvatī, hutan suci tempat Śiva bertapa, pembakaran raga Ananga (Kāma), serta dukacita Rati.

Verse 21

गौरीतपोवनं तद्वच्छिवेनाथ प्रसादनम् । पार्वतीऋषिसंवादस्तथैरोद्वाहमंगलम् ॥ २१ ॥

Diceritakan pula tapovana Gaurī, bagaimana Śivanātha berkenan; dialog Pārvatī dengan para ṛṣi, serta kisah pernikahannya yang penuh mangala.

Verse 22

कुमारसंभवस्तद्वत्कुमारविजयस्तथा । तारकस्य वधो घोरो नरसिंहोपवर्णनम् ॥ २२ ॥

Di dalamnya juga dipaparkan kelahiran Kumāra (Skanda), kemenangan Kumāra, pembunuhan Tāraka yang dahsyat, serta uraian avatāra Narasiṃha dari Śrī Viṣṇu.

Verse 23

पद्मोद्भवविसर्गस्तु तथैवांधकघातनम् । वाराणस्यास्तु माहात्म्यं नर्मदायास्तथैव च ॥ २३ ॥

Dijelaskan pula pemancaran ciptaan (visarga) yang terkait dengan Brahmā Sang Lahir dari Padma, demikian juga kisah pembinasaan Andhaka; serta kemuliaan suci Vārāṇasī dan juga sungai Narmadā.

Verse 24

प्रवरानुक्रमस्तद्वत्पितृगाथानुकीर्तनम् । तथोभयमुखीदानं दानं कृष्णाजिनस्य च ॥ २४ ॥

Demikian pula disebutkan pembacaan urutan pravara (garis leluhur mulia) dan pelantunan gāthā pujian bagi para pitṛ; juga anjuran memberi dāna ‘bermuka dua’ serta dāna kulit kijang hitam (kṛṣṇājina).

Verse 25

ततः सावित्र्युपाख्यानं राजधर्मास्तथैव च । विविधोत्पातकथनं ग्रहणांतस्तथैव च ॥ २५ ॥

Kemudian disampaikan kisah Sāvitrī, demikian pula ajaran rāja-dharma (tugas suci para raja); juga uraian tentang berbagai pertanda (utpāta) dan pembahasan penutup mengenai gerhana.

Verse 26

यात्रानिमित्तकथनं स्वप्नमंगलकीर्तने । वामनस्य तु माहात्म्यं वाराहस्य ततः परम् ॥ २६ ॥

Ada uraian tentang pertanda baik terkait perjalanan, serta kisah mimpi dan tanda-tanda keberuntungan; kemudian pemuliaan Vāmana, dan sesudah itu pemuliaan Varāha.

Verse 27

समुद्रमथनं तद्वत्कालकूटाभिशांतनम् । देवासुरविमर्दश्च वास्तुविद्या तथैव च ॥ २७ ॥

Juga dikisahkan pengadukan Samudra, demikian pula penenteraman racun Kālakūṭa; benturan dahsyat para dewa dan asura; serta ilmu Vāstu (tata bangunan suci).

Verse 28

प्रतिमालक्षणं तद्वद्देवतायतनं तथा । प्रासादलक्षणं तद्वन्मंडपान च लक्षणम् ॥ २८ ॥

Demikian pula di sini dijelaskan ciri-ciri arca suci, ciri-ciri tempat suci para dewa; juga tanda-tanda prāsāda serta ciri-ciri maṇḍapa (balai-balai) di bait suci.

Verse 29

भविष्यराज्ञामुद्देशो महादानानुकीर्तनम् । कल्पानुकीर्तनं तद्वत्पुराणेऽस्मिन्प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥

Dalam Purāṇa ini dipaparkan kisah raja-raja masa depan, pujian tentang mahā-dāna (derma agung), serta uraian tentang kalpa-kalpa (siklus kosmis).

Verse 30

पवित्रमेतत्कल्याणमायुः कीर्तिविवर्द्धनम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति भवनं हरेः ॥ ३० ॥

Ajaran ini menyucikan dan membawa keberkahan; menambah usia serta kemasyhuran. Siapa yang membacanya atau bahkan mendengarnya, mencapai kediaman Hari.

Verse 31

लिखित्वैतत्तु यो दद्याद्धेममत्स्यगवान्वितम् । विप्रायाभ्यर्च्य विषुवे स याति परमं पदम् ॥ ३१ ॥

Namun siapa yang menuliskan teks suci ini lalu memberikannya—disertai ikan emas dan seekor sapi—kepada seorang brāhmaṇa, seraya memuliakannya pada hari Viṣuva, ia mencapai kedudukan tertinggi.

Verse 32

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे मत्स्यपुराणानुक्रमणीकथनं नाम सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०७ ॥

Demikian berakhir, dalam Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa—bagian awal (Pūrva-bhāga), dalam Bṛhad-upākhyāna, pada bagian keempat (Caturtha-pāda)—bab ke-107 yang berjudul “Uraian Anukramaṇikā (daftar isi) Matsya Purāṇa.”