The Description of the Skanda Purāṇa’s Anukramaṇī (Index/Summary)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणं स्कन्दसंज्ञकम् । यस्मिन्प्रतिपदं साक्षान्महादेवो व्यवस्थितः ॥ १ ॥

Brahmā bersabda: “Wahai anakku, dengarkan; akan kuwartakan Purāṇa yang dikenal sebagai Skanda Purāṇa, di mana pada setiap langkah Mahādeva sendiri hadir dan tegak.”

Verse 2

पुराणे शतकोटो तु यच्छैवं वर्णितं मया । लक्षं तस्यार्थं जातस्य सारो व्यासेन कीर्तितः ॥ २ ॥

Apa yang telah kuuraikan sebagai ajaran Śaiva dalam Purāṇa yang berjumlah seratus krore bait itu, intisari makna keseluruhannya telah dimasyhurkan oleh Vyāsa dalam seratus ribu bait.

Verse 3

स्कन्दाह्वयस्तत्र खण्डाः सप्तैव परिकल्पिताः । एकाशीतिसहस्रं तु स्कान्दं सर्वोघकृतंनम् ॥ ३ ॥

Dalam Purāṇa yang bernama Skanda itu, telah disusun tujuh khaṇḍa. Skānda yang berjumlah delapan puluh satu ribu bait dipuja sebagai pemutus segala arus rintangan, dosa, dan derita.

Verse 4

यः श्रृणोति पठेद्वापि स तु साक्षाच्छिवः स्थितः । यत्र माहेश्वरा धर्माः षण्मुखेन प्रकाशिताः ॥ ४ ॥

Siapa pun yang mendengarkannya atau membacanya, ia sungguh berdiam sebagai Śiva sendiri; sebab di sini ajaran-ajaran Maheśvara telah dinyatakan oleh Ṣaṇmukha.

Verse 5

कल्पे तत्पुरुषे वृत्ताः सर्वसिद्धिविधायकाः । तस्य माहेश्वरश्चाथ खंडः पापप्रणाशनः ॥ ५ ॥

Dalam kalpa bernama Tatpuruṣa diceritakan kisah-kisah yang menganugerahkan segala siddhi; dan di dalamnya ada pula khaṇḍa Māheśvara yang memusnahkan dosa-dosa.॥5॥

Verse 6

किंचिन्न्यूनार्कसाहस्रो बहुपुण्यो बृहत्कथः । सुचरित्रशतैर्युक्तः स्कन्दमाहात्म्यसूचकः ॥ ६ ॥

Bṛhatkathā sedikit kurang dari seribu śloka, sangat berpahala; dihiasi ratusan kisah luhur, serta menunjukkan kemuliaan Skanda.॥6॥

Verse 7

यत्र केदारमाहात्म्ये पुराणोपक्रमः पुरा । दक्षयज्ञकथा पश्चाच्छिवलिंगार्चने फलम् ॥ ७ ॥

Di sana, dalam Kedāra-māhātmya, Purāṇa dimulai menurut cara kuno; kemudian kisah yajña Dakṣa, lalu pahala pemujaan Śiva-liṅga.॥7॥

Verse 8

समुद्रमथनाख्यानं देवेंद्रचरितं ततः । पार्वत्याः समुपाख्यानं विवाहस्तदनंतरम् ॥ ८ ॥

Lalu dikisahkan pengadukan Samudra dan riwayat Devendra (Indra); sesudah itu kisah sampingan tentang Pārvatī, dan berikutnya pernikahannya.॥8॥

Verse 9

कुमारोत्पत्तिकथनं ततस्तारकसंगरः । ततः पाशुपताख्यानं चंडाख्यानसमन्वितम् ॥ ९ ॥

Kemudian diceritakan kelahiran Kumāra (Skanda), lalu pertempuran melawan Tāraka; sesudah itu kisah Pāśupata, beserta episode Caṇḍa.॥9॥

Verse 10

द्यूतप्रवर्तनाख्यानं नारदेन समागमः । ततः कुमारमाहात्म्ये पंचतीर्थकथानकम् ॥ १० ॥

Di dalamnya ada kisah tentang awal dan tersebarnya perjudian; lalu perjumpaan dengan Resi Nārada; kemudian, dalam kemuliaan Sanatkumāra, diceritakan pula lima tīrtha suci.

Verse 11

धर्मवर्मनृपाख्यानं नदीसागरकीर्तनम् । इंद्रद्युम्नकथा पस्चान्नाडीजंघकथान्वितम् ॥ ११ ॥

Di sini termuat kisah Raja Dharmavarman, pujian tentang sungai-sungai dan samudra; kemudian kisah Indradyumna—beserta episode Nāḍījaṅgha.

Verse 12

प्रादुर्भावस्ततो मह्याः कथा दमनकस्य च । महीसागरसंयोगः कुमारेशकथा ततः ॥ १२ ॥

Kemudian disampaikan kisah kemunculan Bumi, serta riwayat Damanaka; sesudah itu episode bersatunya Bumi dan Samudra, lalu kisah Kumāreśa.

Verse 13

ततस्तारकयुद्धं च नानाख्यानसमन्वितम् । वधश्च तारकस्याथ पंचलिंगनिवेशनम् ॥ १३ ॥

Lalu dikisahkan perang melawan Tāraka yang disertai banyak kisah sampingan; kemudian terbunuhnya Tāraka, dan sesudah itu penetapan lima liṅga.

Verse 14

द्वीपाख्यानं ततः पुण्यमूर्द्धलोकव्यवस्थितिः । ब्रह्मांडस्थितिमानं च वर्करेशकथानकम् ॥ १४ ॥

Kemudian hadir kisah suci tentang benua-benua (dvīpa), tatanan dunia-dunia luhur; uraian ukuran dan susunan Brahmāṇḍa (alam semesta), serta kisah Varkareśa.

Verse 15

महाकालसमुद्भूतिः कथा चास्य महाद्भुता । वासुदेवस्य माहात्म्यं कोटितीर्थं ततः परम् ॥ १५ ॥

Kemudian dikisahkan asal-usul Mahākāla yang sangat menakjubkan; sesudah itu kemuliaan Vāsudeva, lalu tempat suci tertinggi bernama Koṭitīrtha.

Verse 16

नानातीर्थसमाख्यानं गुप्तक्षेत्रे प्रकीर्तितम् । पांडवानां कथा पुण्या महाविद्याप्रसाधनम् ॥ १६ ॥

Dalam kaitan Guptakṣetra, kisah banyak tīrtha (tempat ziarah suci) telah dimasyhurkan. Riwayat suci para Pāṇḍava membawa pahala dan menolong pencapaian mahāvidyā.

Verse 17

तीर्थयात्रासमाप्तिश्च कौमारमिदमद्भुतम् । अरुणाचलमाहात्म्यं सनकब्रह्मसंकथा ॥ १७ ॥

Ada penutup kisah ziarah tīrtha; ajaran Kumāra yang menakjubkan ini; kemuliaan Arunācala; serta dialog suci antara Sanaka dan Brahmā.

Verse 18

गौरीतपः समाख्यानं तत्तत्तीर्थनिरूपणम् । माहिषासुरमाख्यानं वधश्चास्य महाद्भुतः ॥ १८ ॥

Tercakup kisah tapa-brata Gaurī, uraian tiap-tiap tīrtha, riwayat Mahiṣāsura, serta pembunuhannya yang sangat menakjubkan.

Verse 19

द्रोणाचले शिवास्थानं नित्यदापरिकीर्तितम् । इत्येष कथितः स्कांदे खंडो माहेश्वरोऽद्भुतः ॥ १९ ॥

Di Droṇācala, kediaman Śiva dimasyhurkan sebagai termasyhur sepanjang masa. Demikianlah dalam Skanda Purāṇa dijelaskan khaṇḍa Māheśvara yang menakjubkan.

Verse 20

द्वितीयो वैष्णवः खंडस्तस्याख्यानानि मे शुणु । प्रथमं भूमिवाराहसमाख्यानं प्रकीर्तितम् ॥ २० ॥

Bagian kedua adalah Vaiṣṇava-khaṇḍa; dengarkan dariku kisah-kisahnya. Pertama-tama dimaklumkan riwayat termasyhur Varāha-avatāra yang mengangkat Bumi॥20॥

Verse 21

यत्र वेंकटकुध्रस्य माहात्म्यं पापनाशनम् । कमलायाः कथा पुण्या श्रीनिवासस्थितिस्ततः ॥ २१ ॥

Di sana terdapat kemuliaan Gunung Venkata yang melenyapkan dosa; kisah suci Kamalā (Lakṣmī); dan sesudah itu uraian tentang kediaman Śrīnivāsa॥21॥

Verse 22

कुला लाख्यानकं चात्र सुवर्णमुखरी कथा । नानाख्यानसमायुक्ता भारद्वाजकथाद्भुता ॥ २२ ॥

Di sini juga ada kisah bernama “Kula-lākhyānaka”, cerita “Suvarṇamukharī”, serta kisah menakjubkan Bhāradvāja yang diperkaya banyak riwayat॥22॥

Verse 23

मतंगांजनसंवादः कीर्तितः पापनाशनः । पुरुषोत्तममाहात्म्यं कीर्तितं चोत्कले ततः ॥ २३ ॥

Dialog Mataṅga dan Aṃjana yang melenyapkan dosa telah dikisahkan; kemudian kemuliaan Puruṣottama di Otkala (Odisha) pun dipuji dan diuraikan॥23॥

Verse 24

मार्कंडेयसमाख्यानमंबरीषस्य भूपतेः । इंद्रद्युम्नस्य चाख्यानं विद्यापतिकथा शुभा ॥ २४ ॥

Dikisahkan (pula) riwayat suci Mārkaṇḍeya; kisah Raja Ambarīṣa; cerita Indradyumna; serta kisah mulia Vidyāpati॥24॥

Verse 25

जैमिनेः समुपाख्यानं नारदस्यापि वाडव । नीलकंठसमाख्यानं नरसिंहोपवर्णनम् ॥ २५ ॥

Wahai Vāḍava, di sini dipaparkan kisah sampingan Jaimini, riwayat suci Nārada, kisah Nīlakaṇṭha, serta uraian tentang Bhagavān Narasiṃha.

Verse 26

अश्वमेधकथा राज्ञो ब्रह्मलोकगतिस्तथा । रथयाव्राविधिः पश्चाज्जन्मस्थानविधिस्तथा ॥ २६ ॥

Di sini juga diceritakan kisah Aśvamedha sang raja, pencapaiannya ke Brahmaloka; kemudian tata cara ritus Rathayāvrā, serta aturan mengenai tempat kelahiran suci (janma-sthāna).

Verse 27

दक्षिणामूर्त्युपाख्यानं गुंडिवाख्यानकं ततः । रथरक्षाविधानं च शयनोत्सवकीर्तनम् ॥ २७ ॥

Kemudian dipaparkan kisah suci Dakṣiṇāmūrti, episode yang dikenal sebagai Guṇḍivā, tata cara perlindungan kereta suci, serta kidung tentang perayaan Śayana.

Verse 28

श्वेतोपाख्यानमत्रोक्तं पृथुत्सवनिरूपणम् । दोलोत्सवो भगवतो व्रतं सांवत्सराभिधम् ॥ २८ ॥

Di sini dikisahkan pula riwayat Śveta dan uraian perayaan Pṛthu; juga diajarkan Dolotsava Bhagavān serta vrata yang disebut ‘sāṃvatsara’ (tahunan).

Verse 29

पूजा चाकामिका विष्णोरुद्दालकनियोगतः । योगसाधनमत्रोक्तं नानायोगनिरूपणम् ॥ २९ ॥

Di sini, menurut ketetapan Uddālaka, diajarkan pemujaan Viṣṇu yang tanpa pamrih (niṣkāma); serta sarana-sarana Yoga dengan uraian berbagai macam Yoga.

Verse 30

दशावतारकथनं स्रानादिपरिकीर्तनम् । ततो बदरिकायाश्च माहात्म्यं पापनाशनम् ॥ ३० ॥

Kemudian dikisahkan riwayat Dasa-avatara Śrī Viṣṇu serta dipuji pahala mandi suci dan tata-ritusnya; sesudah itu diuraikan kemuliaan Badarikā (Badrinātha) yang melenyapkan dosa.

Verse 31

अग्न्यादितीर्थमाहात्म्यं वैनतेयशिलाभवम् । कारणं भगवद्वासे तीर्थं कापालमोचनम् ॥ ३१ ॥

Dijelaskan kemuliaan tīrtha Agnyādi yang muncul dari batu terkait Vainateya (Garuḍa); itulah sebab kehadiran Tuhan bersemayam di sana, dan ia dikenal sebagai tīrtha ‘Kāpāla-mocana’ yang melepaskan noda dosa.

Verse 32

पंचधाराभिधं तीर्थं मेरुसंस्थापनं तथा । ततः कार्तिकमाहात्म्ये माहात्म्यं मदनालसम् ॥ ३२ ॥

Selanjutnya diuraikan tīrtha bernama Pañcadhārā serta penegakan (Gunung) Meru; kemudian dalam Kārtika-māhātmya dipaparkan kemuliaan yang disebut Madanālasa.

Verse 33

धूम्रकेशसमाख्यानं दिनकृत्यानि कार्तिके । पंचभीष्मव्रताख्यानं कीर्तितं भुक्तिमुक्तिदम् ॥ ३३ ॥

Dikabarkan kisah Dhūmrakeśa, tata-ibadah harian pada bulan Kārtika, serta riwayat Pañca-Bhīṣma-vrata—yang menganugerahkan kenikmatan duniawi dan juga mokṣa.

Verse 34

ततो मार्गस्य माहात्म्ये विधानं स्नानजं तथा । पुंड्रादिकीर्तनं चात्र मालाधारणपुण्यकम् ॥ ३४ ॥

Kemudian dalam kemuliaan jalan suci itu dijelaskan tata-aturan serta pahala (puṇya) yang lahir dari mandi ritual; juga diterangkan tanda-tanda seperti puṇḍra (tilaka) dan kebajikan mengenakan mālā bhakti.

Verse 35

पंचामृतस्नानपुण्यं घंटानादादिजं फलम् । नानापुष्पार्चनफलं तुलसीदलजं फलम् ॥ ३५ ॥

Pahala suci dari memandikan (Dewa) dengan pañcāmṛta, ganjaran dari bunyi lonceng dan sejenisnya, buah pemujaan dengan beraneka bunga, serta buah dari persembahan daun tulasī—semuanya diperoleh.

Verse 36

नैवेद्यस्य च माहात्म्यं हरिवासरकीर्तनम् । अखंडैकादशीपुण्यं तथा जागरणस्य च ॥ ३६ ॥

Diuraikan kemuliaan persembahan naivedya, pemuliaan hari suci Hari, pahala menjalankan vrata Ekādaśī tanpa putus, serta pahala berjaga (jāgaraṇa).

Verse 37

यस्योत्सवविधानं च नाममाहात्म्यकीर्तनम् । ध्यानादिपुण्यकथनं माहात्म्यं मथुराभवम् ॥ ३७ ॥

Di dalamnya termuat tata cara perayaan, pemakluman kemuliaan Nama-Nama Suci, serta kisah pahala meditasi dan laku sejenis—itulah Māhātmya yang lahir di Mathurā.

Verse 38

मथुरातीर्थमाहात्म्यं पृथगुक्तं ततः परम् । वनानां द्वादशानां च माहात्म्यं कीर्तितं ततः ॥ ३८ ॥

Sesudah itu, kemuliaan tīrtha Mathurā dijelaskan secara terpisah; kemudian kemuliaan dua belas hutan pun dimaklumkan.

Verse 39

श्रीमद्भागवतस्यात्र माहात्म्यं कीर्तितं परम् । वज्रशांडिल्यसंवाद अंतर्लीलाप्रकाशकम् ॥ ३९ ॥

Di sini kemuliaan tertinggi Śrīmad Bhāgavata telah dimaklumkan—melalui dialog Vajra dan Śāṇḍilya yang menyingkap līlā batin (rahasia) Sang Bhagavān.

Verse 40

ततो माघस्य माहात्म्यं स्नानदानजपोद्भवम् । नानाख्यानसमायुक्तं दशाध्यायैर्निरूपितम् ॥ ४० ॥

Kemudian, kemuliaan bulan Māgha—yang lahir dari pahala mandi suci, sedekah, dan japa—bersama banyak kisah teladan, diuraikan dalam sepuluh bab.

Verse 41

ततो वैष्णवमाहात्म्ये शय्यादानादिजं फलम् । जलदा नादिविधयः कामाख्यानमतः परम् ॥ ४१ ॥

Lalu, dalam Vaiṣṇava-māhātmya dijelaskan buah pahala dari sedekah seperti memberi ranjang; kemudian tata cara pemberian air dan aturan terkait, dan sesudah itu kisah yang disebut Kāma-ākhyāna.

Verse 42

श्रुतदेवस्य चरितं व्याधोपाख्यानमद्भुतम् । तथाक्षयतृतीयादेर्विशेषात्पुण्यकीर्तनम् ॥ ४२ ॥

Dikisahkan pula riwayat Śrutadeva dan kisah menakjubkan tentang sang pemburu; serta pujian atas pahala istimewa, khususnya terkait Akṣaya-tṛtīyā dan laku suci sejenisnya.

Verse 43

ततस्त्वयोध्यामाहात्म्ये चक्रब्रह्माह्वतीर्थके । सुरापापविमोक्षाख्ये तथाधारसहस्रकम् ॥ ४३ ॥

Kemudian, dalam Ayodhyā-māhātmya diuraikan tīrtha bernama Cakra-brahmāhvā, tīrtha yang disebut “pembebasan dari dosa minuman keras,” serta bagian Ādhāra-sahasraka (“seribu landasan”).

Verse 44

स्वर्गद्वारं चंद्रहरिधर्महर्युपवर्णनम् । स्वर्णवृष्टेरुपाख्यानं तिलोदासरयूयुतिः ॥ ४४ ॥

Di dalamnya terdapat kisah “Svargadvāra”, uraian tentang Candrahari dan Dharmahari, cerita hujan emas, serta episode Tilodā bersama sungai Sarayū.

Verse 45

सीताकुंडं गुप्तहरिसरंयुघर्घरान्वयः । गोप्रतारं च दुग्धोदं गुरुकुंडादिपञ्चकम् ॥ ४५ ॥

Sītā-kuṇḍa, Gupta-Hari-saras, aliran/silsilah suci bernama Yugharghara, Gopratāra dan Dugdoda—beserta lima tirtha yang diawali Guru-kuṇḍa—semuanya patut dikenang sebagai tirtha suci.

Verse 46

सोमार्का दीनि तीर्थानि त्रयोदश ततः परम् । गयाकूपस्य माहात्म्यं सर्वाघविनिवर्तकम् ॥ ४६ ॥

Selanjutnya ada tiga belas tirtha suci yang diawali Somārka; setelah itu dijelaskan kemuliaan Gayākūpa, yang meniadakan segala dosa.

Verse 47

मांडव्याश्रमपूर्वाणि तीर्थानि तदनन्तरम् । अजितादि मानसादितीर्थानि गदितानि च ॥ ४७ ॥

Sesudah itu dipaparkan tirtha-tirtha yang diawali Āśrama Māṇḍavya; kemudian tirtha seperti Ajita serta tirtha yang diawali Mānasa juga dituturkan.

Verse 48

इत्येष वैष्णवः खंडो द्वितीयः परिकीर्तितः । अतः परं ब्रह्मखंडं मरीचे श्रृणु पुण्यदम् ॥ ४८ ॥

Demikianlah bagian kedua, Vaiṣṇava-khaṇḍa, telah dipaparkan dengan semestinya. Kini, wahai Marīci, dengarkan Brahma-khaṇḍa berikutnya yang menganugerahkan pahala suci.

Verse 49

यत्र वै सेतुमाहात्म्ये फलं स्नाने क्षणोद्भवम् । गालवस्य तपश्चर्या राक्षसाख्यानकं ततः ॥ ४९ ॥

Di sana terdapat kemuliaan Setu, tempat pahala mandi suci muncul seketika; kemudian kisah tapa-brata Gālava, dan sesudahnya sebuah narasi tentang rākṣasa.

Verse 50

चक्रतीर्थादिमाहात्म्यं देवीपत्तनसंयुते । वेतालतीर्थमहिमा पापनाशादिकीर्तनम् ॥ ५० ॥

Di sini dimasyhurkan kemuliaan Cakra-tīrtha dan tirtha-tirtha lain yang terkait dengan Devīpattana, serta keagungan Vetāla-tīrtha yang melenyapkan dosa dan menganugerahkan buah rohani.

Verse 51

मंगलादिकमाहात्म्यं ब्रह्मकुंडादिवर्णनम् । हनुमत्कुंडमहिमागस्त्यतीर्थभवं फलम् ॥ ५१ ॥

Bagian ini menjelaskan kemuliaan Maṅgalā dan lainnya, menggambarkan Brahma-kuṇḍa serta kolam-kolam suci lain, memasyhurkan keagungan Hanumat-kuṇḍa, dan menyatakan buah rohani dari tīrtha Agastya.

Verse 52

रामतीर्थादिकथनं लक्ष्मीतीर्थनिरूपणम् । शंखादितीर्थमहिमा तथा साध्यामृतादिजः ॥ ५२ ॥

Dikisahkan tentang Rāma-tīrtha dan tirtha lainnya, dijelaskan Lakṣmī-tīrtha, dimuliakan Śaṅkha dan tirtha-tirtha lain, serta dipaparkan kisah yang bermula dari Sādhya-amṛta dan seterusnya.

Verse 53

धनुष्कोट्यादिमाहात्म्यं क्षीरकुंडादिजं तथा । गायत्र्यादिकतीर्थानां माहात्म्यं चात्र कीर्तितम् ॥ ५३ ॥

Di sini juga diuraikan kemuliaan Dhanuṣkoṭi dan tempat-tempat lainnya, keagungan Kṣīra-kuṇḍa dan situs-situs sejenis, serta mahātmya tirtha-tirtha yang bermula dari Gāyatrī.

Verse 54

रामनाथस्य महिमा तत्त्वज्ञानोपदेशनम् । यात्राविधानकथनं सेतै मुक्तिप्रदं नृणाम् ॥ ५४ ॥

Diuraikan kemuliaan Rāmanātha, ajaran pengetahuan hakiki (tattva-jñāna), tata cara ziarah, serta bahwa Setu menganugerahkan mokṣa kepada manusia.

Verse 55

धर्मारण्यस्य माहात्म्यं ततः परमुदीरितम् । स्थाणुः स्कन्दाय भगवान्यत्र तत्त्वमुपादिशत् ॥ ५५ ॥

Sesudah itu dimaklumkan kemuliaan tertinggi Dharmāraṇya—tempat suci di mana Bhagavān Sthāṇu (Śiva) mengajarkan tattva tertinggi kepada Skanda.

Verse 56

धर्मारण्यसुसंभूतिस्तत्पुण्यपरिकीर्त्तनम् । कर्म्मसिद्धेः समाख्यानं ऋषिवंशनिरूपणम् ॥ ५६ ॥

Di sini dijelaskan asal-usul suci yang terkait Dharmāraṇya, pemasyhuran pahala tirtha itu, kisah tercapainya karma-siddhi, serta uraian garis keturunan para ṛṣi.

Verse 57

अप्सरस्तीर्थमुख्यानां माहात्म्यं यत्र कीर्तितम् । वर्णानामाश्रमाणां च धर्मतत्त्वनिरूपणम् ॥ ५७ ॥

Di sana dimuliakan keagungan tirtha-tirtha utama, bermula dari Apsarastīrtha; dan dijabarkan pula hakikat Dharma menurut varṇa dan āśrama.

Verse 58

दिवः स्थानविभागश्च बकुलार्ककथा शुभा । छत्रानन्दा तथा शांता श्रीमाता च मतंगिनी ॥ ५८ ॥

Juga diuraikan pembagian kedudukan alam-alam surgawi; kisah suci Bakula dan Arka; serta riwayat Chatrānandā, Śāntā, Śrīmātā, dan Mataṅginī.

Verse 59

पुण्यदा च समाख्याता यत्र देव्यः समास्थिताः । इन्द्रेश्वरादिमाहात्म्यं द्वारकादिनिरूपणम् ॥ ५९ ॥

Tempat itu juga disebut Puṇyadā, tempat para Devī bersemayam. Di sana dipaparkan kemuliaan Indreśvara dan tirtha-tirtha lainnya, serta uraian tentang Dvārakā dan yang terkait.

Verse 60

लोहासुरसमाख्यानं गंगाकूपनिरूपणम् । श्रीरामचरितं चैव सत्यमंदिरवर्णनम् ॥ ६० ॥

Di dalamnya termuat kisah asura Loha, uraian tentang sumur suci Gangga, riwayat suci Śrī Rāma, serta deskripsi Satya-mandira, Kuil Kebenaran.

Verse 61

जीर्णोद्धा रस्य कथनमासनप्रतिपादनम् । जातिभेदप्रकथनं स्मृतिधर्मनिरूपणम् ॥ ६१ ॥

Bagian ini menjelaskan tata cara pemugaran yang rusak, ketentuan tentang tempat duduk dan sikap, uraian perbedaan varṇa/jāti, serta dharma menurut Smṛti.

Verse 62

ततस्तु वैष्णवा धर्मा नानाख्यानैरुदीरिताः । चातुर्मास्ये ततः पुण्ये सर्वधर्मनिरूपणम् ॥ ६२ ॥

Sesudah itu, dharma Vaiṣṇava diuraikan melalui berbagai kisah; lalu pada masa suci Cāturmāsya dijelaskan secara tertib seluruh dharma.

Verse 63

दानप्रशंसा तत्पश्चाद्व्रतस्य महिमा ततः । तपश्चैव पूजायाः सच्छिद्रकथनं ततः ॥ ६३ ॥

Selanjutnya dipuji kebajikan dana (sedekah), lalu kemuliaan vrata, kemudian tapa dan tata cara pūjā, beserta penjelasan kekeliruan dan cela yang dapat terjadi di dalamnya.

Verse 64

तद्वृत्तीनां भिदाख्यानं शालग्रामनिरूपणम् । भारकस्य वधोपायो वृक्षाचामहिमा तथा ॥ ६४ ॥

Kemudian dijelaskan perbedaan ragam kisah-kisah itu, uraian tentang Śālagrāma, cara menumpas Bhāraka, serta kemuliaan upacara ācaman (menyeruput air suci).

Verse 65

विष्णोः शापश्च वृक्षत्वं पार्वत्यनुतपस्ततः । हरस्य तांडवं नृत्यं रामनामनिरूपणम् ॥ ६५ ॥

Di sini diuraikan kutukan Viṣṇu hingga menjadi pohon, kemudian tapa Parvatī, tarian Tāṇḍava Hara, serta penjelasan suci tentang Nama Rāma.

Verse 66

हरस्य लिंगपतनं कथा बैजवनस्य च । पार्वतीजन्मचरितं तारकस्य वधोऽद्भुतः ॥ ६६ ॥

Dikisahkan peristiwa jatuhnya liṅga Hara, kisah Baijavana, riwayat kelahiran Parvatī, serta pembunuhan Tāraka yang menakjubkan.

Verse 67

प्रणवैश्वर्यकथनं तारकाचरितं पुनः । दक्षयज्ञसमाप्तिश्च द्वादशाक्षरभूषणम् ॥ ६७ ॥

Diuraikan kemuliaan dan keagungan Praṇava (Oṁ), kembali kisah Tāraka, penyelesaian yajña Dakṣa, serta pujian atas Mantra Dua Belas Suku Kata sebagai perhiasan bhakti.

Verse 68

ज्ञानयोगसमाख्यानं महिमा द्वादशाक्षरेः । श्रवणादिकपुण्यं च कीर्तितं शर्मदं नृणाम् ॥ ६८ ॥

Dijelaskan Yoga Pengetahuan, kebesaran mantra dua belas suku kata, serta pahala dari laku bhakti yang bermula dari mendengar—yang menganugerahkan damai dan kesejahteraan bagi manusia.

Verse 69

ततो ब्राह्मोत्तरे भागे शिवस्य महिमाद्भुतः । पंचाक्षरस्य महिमा गोकर्णमहिमा ततः ॥ ६९ ॥

Kemudian pada bagian akhir dari bagian Brāhma, diuraikan kemuliaan Śiva yang menakjubkan, kebesaran mantra lima suku kata, dan sesudah itu kemuliaan suci Gokarṇa.

Verse 70

शिवरात्रैश्च महिमा प्रदोषव्रतकीर्तनम् । सोमवारव्रतं चापि सीमंतिन्याः कथानकम् ॥ ७० ॥

Di sini dipaparkan kemuliaan tapa-janji Śivarātri, kidung tentang vrata Pradoṣa, juga vrata hari Senin, serta kisah wanita bernama Sīmaṃtinī.

Verse 71

भद्रायुत्पत्तिकथनं सदाचारनिरूपणम् । शिववर्मसमुद्देशो भद्रायूद्वाहवर्णनम् ॥ ७१ ॥

Di sini diceritakan asal-usul Bhadrāyu, dijelaskan tata laku yang luhur, disebutkan Śivavarman, serta diuraikan pernikahan Bhadrāyu.

Verse 72

भद्रायुमहिमा चापि भस्ममाहात्म्यकीर्तनम् । शबराख्यानकं चैव उमामाहेश्वरं व्रतम् ॥ ७२ ॥

Di sini juga dipuji kemuliaan Bhadrāyu, dilantunkan keagungan bhasma (abu suci), diceritakan episode Śabara, serta vrata Umā–Māheśvara.

Verse 73

रुद्राक्षस्य च माहात्म्यं रुद्राध्यायस्य पुण्यकम् । श्रवणादिकपुण्यं च ब्रह्मखंडोऽयमीरितः ॥ ७३ ॥

Inilah Brahma-khaṇḍa yang dipaparkan: kemuliaan Rudrākṣa, kebajikan Rudrādhyāya, serta pahala rohani dari mendengar dan laku sejenisnya.

Verse 74

अतः परं चतुर्थँ तु काशीखंडमनुत्तमम् । विंध्यनारदयोर्यत्र संवादः परिकीर्तितः ॥ ७४ ॥

Sesudah itu datang bagian keempat, Kāśī-khaṇḍa yang tiada banding, tempat dialog antara Vindhya dan Nārada dikisahkan.

Verse 75

सत्यलोकप्रभावश्चागस्त्यावासे सुरागमः । पतिव्रताचरित्रं च तीर्थयात्रा प्रशंसनम् ॥ ७५ ॥

Di sini dijelaskan kemuliaan Satyaloka, kedatangan para dewa ke pertapaan Agastya, teladan laku seorang istri pativrata, serta pujian atas ziarah ke tirtha (tempat suci).

Verse 76

ततश्च सप्तपुर्याख्या संयमिन्या निरूपणम् । बुधस्य च तथेंद्राग्न्योर्लोकाप्तिः शिवशर्मणः ॥ ७६ ॥

Kemudian dipaparkan kemasyhuran ‘tujuh kota suci’ (saptapuri), uraian tentang Saṃyaminī, kisah Budha, serta bagaimana Śivaśarman mencapai alam Indra dan Agni.

Verse 77

अग्नेः समुद्भवश्चैव क्रव्याद्वरुणसंभवः । गंधवत्यलकापुर्योरीश्वर्याश्च समुद्भवः ॥ ७७ ॥

Satu wujud lahir dari Agni semata; api ‘kravyāda’ (pemakan daging) berasal dari Varuṇa. Dari Gandhavatī dan dari kota Alakā pun timbul aiśvarya (kemuliaan dan kedaulatan).

Verse 78

चंद्रार्कबुधलोकानां कुजेज्यार्कभुवां क्रमात् । मम विष्णोर्ध्रुवस्यापि तपोलोकस्य वर्णनम् ॥ ७८ ॥

Secara berurutan telah kuuraikan alam Bulan, Matahari, dan Budha; juga alam Kuja, Bṛhaspati, dan Śukra; serta telah kusebutkan pula alamku sendiri, alam Viṣṇu, alam Dhruva, dan Tapoloka.

Verse 79

ध्रुवलोककथा पुण्या सत्यलोकनिरीक्षणम् । स्कंदागस्त्यसमालापो मणिकर्णीसमुद्भवः ॥ ७९ ॥

Kisah suci Dhruvaloka, penglihatan Satyaloka, dialog Skanda dengan Agastya, serta kemunculan Maṇikarṇī—semua topik ini dipaparkan.

Verse 80

प्रभावश्चापि गंगाया गंगानामसहस्रकम् । वाराणसीप्रशंसा च भैरवाविर्भवस्ततः ॥ ८० ॥

Di sini diuraikan kemuliaan Sungai Gaṅgā, “Seribu Nama Gaṅgā”, pujian bagi Vārāṇasī, dan kemudian penampakan Bhairava.

Verse 81

दंडपाणिज्ञानवाप्योरुद्भवः समनंतरम् । ततः कलावत्याख्यानं सदाचारनिरूपणम् ॥ ८१ ॥

Segera sesudah itu dikisahkan asal-usul Daṇḍapāṇi dan Jñāna-vāpī; lalu menyusul kisah Kalāvatī serta uraian tentang sadācāra (tata laku luhur).

Verse 82

ब्रह्मचारिसमाख्यानं ततः स्त्रीलक्षणानि च । कृत्याकृत्यविनिर्देशो ह्यविमुक्तेशवर्णनम् ॥ ८२ ॥

Kemudian disampaikan kisah brahmacārin, ciri-ciri perempuan, petunjuk tegas tentang yang patut dan yang tidak patut dilakukan, serta uraian tentang Avimukteśa, Tuhan Avimukta.

Verse 83

गृहस्थयोगिनो धर्माः कालज्ञानं ततः परम् । दिवोदासकथा पुण्या काशिकावर्णनं ततः ॥ ८३ ॥

Selanjutnya diuraikan dharma bagi yogin-berumah tangga; kemudian ajaran luhur tentang pengetahuan waktu; lalu kisah suci Divodāsa; dan sesudah itu uraian tentang Kāśikā.

Verse 84

मायागणपतेश्चाथ भुवि प्रादुर्भवस्ततः । विष्णुमायाप्रपंचोऽथ दिवोदासविमोक्षणम् ॥ ८४ ॥

Kemudian diceritakan penampakan Māyā-Gaṇapati di bumi; sesudah itu hamparan luas permainan māyā Viṣṇu; lalu kisah pembebasan (vimokṣa) Divodāsa.

Verse 85

ततः पंचनदोत्पर्त्तिर्बिंदुमाधवसंभवः । ततो वैष्णवतीर्थाख्या शूलिनः काशिकागमः ॥ ८५ ॥

Kemudian dikisahkan asal-usul Pañcanada dan penampakan Bindumādhava. Sesudah itu hadir bagian bernama Tīrtha Vaiṣṇava, serta kedatangan Śūlin (Śiva) ke Kāśī.

Verse 86

जैगीषव्येन संवादो ज्येष्ठेशाख्या महेशितुः । क्षेत्राख्यानं कंदुकेशः व्याघ्रेश्वरसमुद्भवः ॥ ८६ ॥

Ada kisah dialog dengan Jaigīṣavya; uraian tentang Maheśa yang dikenal sebagai Jyeṣṭheśa; serta narasi kṣetra Kaṃḍukeśa yang muncul terkait Vyāghreśvara.

Verse 87

शैलेशरत्नेश्वरयोः कृत्तिवासस्य चोद्भवः । देवतानामधिष्टानं दुर्गासुरपराक्रमः ॥ ८७ ॥

Dikisahkan asal-usul Śaileśa dan Ratneśvara, juga Kṛttivāsa; penjelasan tentang adhiṣṭhāna para dewa; serta kepahlawanan dalam pertempuran Durgā melawan Asura.

Verse 88

दुर्गाया विजयश्चाथ ॐकारेशस्य वर्णनम् । पुनरोंकार माहात्म्य त्रिलोचोनसमुद्भवः ॥ ८८ ॥

Kemudian kisah kemenangan Durgā dan uraian tentang Oṁkāreśa; lagi, pemuliaan kemahabesaran suku kata suci Oṁ, serta penampakan Tuhan Bermata Tiga (Śiva).

Verse 89

केदाराख्या च धर्मेश कथा विष्णुभुजोद्भवा । वीरेश्वरसमाख्यानं गंगामाहात्म्यकीर्तनम् ॥ ८९ ॥

Juga bagian tentang Kedāra; kisah Dharmeśa yang lahir dari lengan Viṣṇu; narasi Vīreśvara; serta pelantunan kemuliaan (māhātmya) Sungai Gaṅgā.

Verse 90

विश्वकर्मेशमहिमा दक्षयज्ञोद्भवस्तथा । सतीशस्यामृतेशादेर्भुजस्तंभः पराशरे ॥ ९० ॥

Wahai Parāśara, di sini dikisahkan kemuliaan Viśvakarmeśvara, peristiwa yang timbul dari yajña Dakṣa, serta kisah lengan Śiva—suami Satī—dan Amṛteśa serta lainnya yang menjadi kaku tak bergerak.

Verse 91

क्षेत्रतीर्थकदंबश्च मुक्तिमडपसंकथा । विश्वेशविभवश्चाथ ततो यात्रापरिक्रमः ॥ ९१ ॥

Kemudian disebutkan gugusan kṣetra dan tīrtha, kisah Paviliun Pembebasan (Mukti-maṇḍapa), kemuliaan Viśveśa, dan sesudah itu tata cara yātrā-parikrama (mengelilingi tempat suci).

Verse 92

अतः परं त्ववंत्याख्यं श्रृणु खंड च पंचमम् । महाकालवनाख्यानं ब्रह्मशीर्षच्छिदा ततः ॥ ९२ ॥

Selanjutnya, dengarkan bagian kelima yang bernama ‘Avanti’; kemudian kisah Hutan Mahākāla, dan setelah itu narasi tentang terpenggalnya kepala Brahmā.

Verse 93

प्रायश्चित्तविधिश्चाग्नेरुत्पत्तिश्च सुरागमः । देवदीक्षा शिवस्तोत्रं नानापातकनाशनम् ॥ ९३ ॥

Di dalamnya diajarkan tata cara prāyaścitta (penebusan), asal mula api suci, dan tradisi ilahi Āgama; juga dīkṣā untuk pemujaan dewa, stotra bagi Śiva, serta cara-cara yang melenyapkan beragam dosa.

Verse 94

कपोलमोचनाख्यानं महाकालवनस्थितिः । तीर्थं कनखलेशस्य सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ९४ ॥

Kisah Kapolamocana yang berada di Hutan Mahākāla—tīrtha Kanakhaleśa ini melenyapkan segala dosa.

Verse 95

कुंडमप्सरसंज्ञं च सरो रुद्रस्य पुण्यदम् । कुडवेशं च विद्याध्रं मर्कटेश्वरतीर्थकम् ॥ ९५ ॥

Ada pula kolam bernama “Apsaras”, dan danau suci Rudra yang menganugerahkan pahala; juga tirta Kudaveśa dan Vidyādhra, serta tempat ziarah Markaṭeśvara.

Verse 96

स्वर्गद्वारचतुःसिंधुतीर्थं शंकरवापिका । शंकराक गन्धवतीतीर्थं पापप्रणाशनम् ॥ ९६ ॥

Ada tirtha bernama Svargadvāra, tempat suci Catuḥsiṃdhu, kolam suci Śaṅkaravāpikā, dan tirtha Śaṅkarāka-Gandhavatī—semuanya pemusnah dosa.

Verse 97

दशाश्वमेधिकानंशतीर्थे च हरिसिद्धिदम् । पिशाचकादियात्रा च हनुमत्कवचेश्वरौ ॥ ९७ ॥

Disebut pula tirtha Daśāśvamedhikā, Śatīrtha, dan tempat yang menganugerahkan keberhasilan dalam bhakti kepada Hari; juga tata-ziarah terkait piśāca dan lainnya, serta kisah Hanumat, Kavaca, dan Īśvara.

Verse 98

महाकालेशयात्रा च वल्मीकेश्वरतीर्थकम् । शुक्रे च पञ्चमे चाख्ये कुशस्थल्याः प्रदक्षिणाः ॥ ९८ ॥

Juga ada ziarah ke Mahākāleśa, tirtha Valmīkeśvara, serta pradakṣiṇā mengelilingi Kuśasthalī—pada hari Jumat dan juga pada tithi kelima yang disebut Pañcamī.

Verse 99

अक्रूरसंज्ञकन्त्वेकपादं चंद्रार्कवैभवम् । करभेशाख्यतीर्थं च लटुकेशादितीर्थकम् ॥ ९९ ॥

Disebut pula tirtha bernama Akrūra, tempat suci Ekapāda, dham yang termasyhur oleh kemegahan Bulan dan Matahari; tirtha Karabheśa, serta tirtha-tirtha yang bermula dari Laṭukeśa.

Verse 100

मार्कंडेशं यज्ञवापी सोमेशं नरकांतकम् । केदारेश्वररामेशसौभाग्येशनरार्ककम् ॥ १०० ॥

Mārkaṇḍeśa, Yajñavāpī, Someśa, Narakāntaka, Kedāreśvara, Rāmeśa, Saubhāgyeśa, dan Narārkaka—itulah nama-nama suci yang patut dikenang dalam bhakti.

Verse 101

केशवार्कं शक्तिभेदं स्वर्णसारमुखानि च । ॐकारेशादितीर्थानि अंधकश्रुतिकीर्तनम् ॥ १०१ ॥

Juga disebutkan: kisah suci Keśavārka, uraian tentang perbedaan daya ilahi (śakti-bheda), bagian-bagian yang dimulai dengan “Svarṇasāra”; serta daftar tīrtha mulai dari Oṁkāreśa dan pelantunan tradisi Andhaka-śruti.

Verse 102

कालारण्ये लिंगसंख्या स्वर्णश्रृंगाभिधानकम् । कुशस्थल्या अवंत्याश्चोज्जयिन्या अभिधानकम् ॥ १०२ ॥

Di Kālāraṇya, tīrtha bernama Liṅgasaṃkhyā juga dikenal sebagai Svarṇaśṛṅga. Dan Kuśasthalī adalah nama masyhur bagi Avantī, yang juga disebut Ujjayinī.

Verse 103

पद्मावतीवै कुमुद्वत्यमरावतिनामकम् । विशालाप्रतिकल्पाभिधानं च ज्वरशांतिकम् ॥ १०३ ॥

Padmāvatī, Kumudvatī, dan yang bernama Amarāvatī; demikian pula Viśālā dan Pratikalpa—nama-nama (tīrtha/manifestasi) ini dipuji sebagai penenteram demam.

Verse 104

शिवानामादिकफलं नागोद्गीता शिवस्तुतिः । हिरण्याक्षवधाख्यानं तीर्थं सुंदरकुंडकम् ॥ १०४ ॥

Buah awal dari japa nama-nama Śiva, kidung pujian sang Nāga, stuti kepada Śiva, kisah terbunuhnya Hiraṇyākṣa, serta tīrtha bernama Sundara-kuṇḍa yang elok—itulah pokok bahasannya.

Verse 105

नीलगंगापुष्कराख्यं विंध्यवासनतीर्थकम् । पुरुषोत्तमाभिधानं तु तत्तीर्थं चाघनाशनम् ॥ १०५ ॥

Ada tirtha suci bernama Nīlagangā–Puṣkara, juga dikenal sebagai Vindhyavāsana; tirtha itu pun termasyhur sebagai “Puruṣottama”, penghancur dosa.

Verse 106

गोमती वामनं कुंडो विष्णोर्नामसहस्रकम् । वीरेश्वरसरः कालभैरवस्य च तीर्थकम् ॥ १०६ ॥

Disebut pula Sungai Gomati, tirtha Vāmana, sebuah kuṇḍa suci, Viṣṇu-sahasranāma (Seribu Nama Viṣṇu), danau Vīreśvara, serta tirtha Kālabhairava.

Verse 107

महिमा नागपंचम्या नृसिंहस्य जयंतिका । कुटुम्बेश्वरयात्रा च देवसाधककीर्तनम् ॥ १०७ ॥

Dijelaskan pula kemuliaan Nāga-pañcamī, perayaan Jayantī Śrī Nṛsiṃha, ziarah ke Kuṭumbeśvara, serta kīrtana (pujian) para deva-sādhaka.

Verse 108

कर्कराजाख्यतीर्थं च विघ्नेशादिसुरोहनम् । रुंद्रकुंडप्रभृतिषु बहुतीर्थनिरूपणम् ॥ १०८ ॥

Diuraikan tirtha bernama Karkarāja, tempat pendakian suci yang terkait dengan Vighneśa dan para dewa lainnya, serta pemaparan banyak tirtha mulai dari Rudra-kuṇḍa dan seterusnya.

Verse 109

यात्राष्टतीर्थजा पुण्या रेवामाहात्म्यमुच्यते । धर्मपुत्रस्य वैराग्यो मार्कंडेयेन संगमः ॥ १०९ ॥

Kebajikan yang lahir dari ziarah ke delapan tirtha diproklamasikan sebagai kemuliaan Revā (Narmadā); juga diceritakan vairāgya Dharmaputra (Yudhiṣṭhira) dan pertemuannya dengan Mārkaṇḍeya.

Verse 110

प्राग्रीयानुभवाख्यानममृतापरिकीर्त्तनम् । कल्पे कल्पे पृथङ् नाम नर्मदायाः प्रकीर्तितम् ॥ ११० ॥

Ini adalah kisah pengalaman purba, kidung pujian bak amerta. Pada tiap kalpa, Dewi Narmadā dimuliakan dengan nama-nama yang berbeda.

Verse 111

स्तवमार्षं नामेदं च कालरात्रिकथा ततः । महादेवस्तुतिः पश्चात्पृथक्कल्पकथाद्भुता ॥ १११ ॥

Kemudian hadir kidung para resi yang disebut Ārṣa-stava; lalu kisah Kālarātri. Sesudah itu pujian bagi Mahādeva, dan berikutnya uraian menakjubkan tentang kalpa-kalpa secara terpisah.

Verse 112

विशल्याख्यानकं पश्चाज्जालेश्वरकथा तथा । गोरीव्रत समाख्यानं त्रिपुरज्वालनं ततः ॥ ११२ ॥

Sesudah itu dikisahkan riwayat Viśalyā, juga kisah Jāleśvara. Lalu pemaparan Gaurī-vrata, dan setelahnya pembakaran Tripura.

Verse 113

देहपातविधानं च कावेरीसंगमस्ततः । दारुतीर्थं ब्रह्मावर्तं यत्रेश्वरकथानकम् ॥ ११३ ॥

Juga dijelaskan tata cara melepaskan raga; kemudian pertemuan sungai Kāverī. Ada pula Dāru-tīrtha dan Brahmāvarta—tempat kisah suci tentang Īśvara dituturkan.

Verse 114

अग्नितीर्थं रवितीर्थं मेघनादादिदारुकम् । देवतीर्थं नर्मदेशं कपिलाख्यं करंजकम् ॥ ११४ ॥

(Disebutkan) Agni-tīrtha, Ravi-tīrtha, tempat Dāruka yang ditandai oleh Meghanāda dan lainnya; Devatīrtha, wilayah Narmadā, tirtha suci bernama Kapilā, serta Karañjaka.

Verse 115

कुंडलेशं पिप्पलादं विमलेशं च शूलभित् । शचीहरणमाख्या नमभ्रकस्य वधस्ततः ॥ ११५ ॥

Di sana dikisahkan Kuṇḍaleśa, Pippalāda, dan Vimaleśa; juga Śūlabhit; kisah penculikan Śacī; lalu sesudah itu pembinasaan Namabhraka.

Verse 116

शूलभेदोद्भवो यत्र दानधर्माः पृथग्विधाः । आख्यानं दीर्घतपस ऋष्यश्रृंगकथा ततः ॥ ११६ ॥

Di sana dijelaskan asal-mula Śūlabheda dan berbagai macam dharma sedekah yang beraneka; kemudian kisah Dīrgha-tapas (tapa panjang), lalu cerita resi Ṛṣyaśṛṅga.

Verse 117

चित्रसेनकथापुण्या काशिराज्यस्य लक्षणम् । ततो देवशिलाख्यानं शबरीतीर्थकान्वितम् ॥ ११७ ॥

Kemudian hadir kisah suci Citrasena, serta uraian ciri-ciri kerajaan Kāśī; setelah itu kisah Devaśilā, beserta tempat-tempat ziarah suci yang terkait dengan para Śabarī.

Verse 118

व्याधाख्यानं ततः पुण्यं पुष्करिण्यर्कतीर्थकम् । आप्रेत्येश्वरतीर्थं च शक्रतीर्थं करोटिकम् ॥ ११८ ॥

Lalu dikisahkan kisah suci sang pemburu (Vyādha), telaga suci Puṣkariṇī dan Arka-tīrtha; juga Āpretyeśvara-tīrtha, Śakra-tīrtha, serta tempat suci bernama Karoṭika.

Verse 119

कुमारेशमगस्त्येशमानंदेशं च मातृजम् । लोकेशं धनदेशं च मंगलेशं च कामजम् ॥ ११९ ॥

Disebut untuk diingat: Kumāreśa, Agastyeśa, Ānandeśa yang lahir dari Sang Ibu; juga Lokeśa, Dhanadeśa, serta Maṅgaleśa yang lahir dari Kāma.

Verse 120

नागेशं चापि गोपारं गौतमं शंखचूडकम् । नारदेशं नंदिकेशं वरुणेश्वरतीर्थकम् ॥ १२० ॥

Juga disebut Nāgeśa, Gopāra, Gautama, dan Śaṅkhacūḍaka; demikian pula Nāradeśa, Nandikeśa, dan Varuṇeśvara—beserta tīrtha suci Varuṇeśvara.

Verse 121

दधिस्कंदादितीर्थानि हनूमतेश्वरं ततः । रामेश्वरादि तीर्थानि सोमेशं पिंगलेश्वरम् ॥ १२१ ॥

Kemudian disebut tīrtha-tīrtha mulai dari Dadhiskaṃda, lalu tempat suci Hanūmateśvara; serta tīrtha mulai dari Rāmeśvara, juga Someśa dan Piṅgaleśvara.

Verse 122

ऋणमोक्षं कपिलेशं पूतिकेशं जलेशयम् । चंडार्कं यमतीर्थं च काल्होडीशं वनादिके ॥ १२२ ॥

Di hutan dan wilayah sejenis disebut Ṛṇamokṣa, Kapileśa, Pūtakeśa, Jaleśaya; juga Caṇḍārka, Yama-tīrtha, dan Kālhoḍīśa sebagai tempat suci.

Verse 123

नारायणं च कोटीशं व्यासतीर्थं प्रभासकम् । नागेशसंकर्षणकं प्रश्रयेश्वरतीर्थकम् ॥ १२३ ॥

Dan hendaknya mengingat Nārāyaṇa, Koṭīśa, Vyāsa-tīrtha, Prabhāsaka; juga Nāgeśa, Saṃkarṣaṇaka, serta tīrtha Praśrayeśvara.

Verse 124

ऐरंडीसंगमं पुण्यं सुवर्णशिलतीर्थकम् । करंजं कामहं तीर्थं भांडीरो रोहिणीभवम् ॥ १२४ ॥

Pertemuan suci bernama Airandī adalah penuh pahala; demikian pula tīrtha Suvarṇaśilā. Juga Karañja, tīrtha bernama Kāmaha, dan Bhāṇḍīra yang terkait dengan Rohiṇī.

Verse 125

चक्रतीर्थं दौतपापं स्कंदमांगिरसाह्वयम् । कोटितीर्थमयोन्यख्यमंगाराख्यं त्रिलोचनम् ॥ १२५ ॥

Di sini ada Cakratīrtha; Dautapāpa, tīrtha penghapus dosa; Skanda yang juga disebut Āṅgirasa; Koṭitīrtha; tempat bernama Ayonyā; tīrtha bernama Aṅgāra; serta Trilocana—semuanya patut dikenang dengan bhakti.

Verse 126

इंद्रेशं कंबुकेशं च सोमेशं कोहनं शकम् । नार्मदं चार्कमाग्नेयं भार्गवेश्वरमुत्तमम् ॥ १२६ ॥

Indreśa, Kambukeśa, dan Someśa; Kohana dan Śaka; Nārmanda; juga Ārka dan Āgneya—bersama Bhārgaveśvara yang utama—semua nama ini patut diingat dengan bhakti.

Verse 127

ब्राह्मं दैवं च मार्गेशमादिवाराहकेश्वरम् । रामेशमथ सिद्धेशमाहल्यं कंकटेश्वरम् ॥ १२७ ॥

Brāhma dan Daiva; Mārgeśa; Ādi-Vārāhakeśvara; Rāmeśa; lalu Siddheśa; Āhalyā; dan Kaṅkaṭeśvara—nama-nama suci ini layak dilantunkan dalam bhakti.

Verse 128

शाक्रं सौम्यं च नादेशं तोयेशं रुक्मिणीभवम् । योजनेशं वराहेशं द्वादशीशिवतीर्थकम् ॥ १२८ ॥

Śākra dan Saumya; Nādeśa; Toyeśa; Rukmiṇī-bhava; Yojaneśa; Varāheśa; serta Śiva-tīrtha suci yang terkait dengan Dvādaśī—semuanya patut dikenang dengan bhakti.

Verse 129

सिद्धेशं मंगलेशं च लिंगवाराहतीर्थकम् । कुण्डेशं श्वेतवाराहं गर्भावेशं रवीश्वरम् ॥ १२९ ॥

Siddheśa dan Maṅgaleśa; tīrtha Liṅga–Vārāha; Kuṇḍeśa; Śveta–Vārāha; Garbhāveśa; dan Ravīśvara—semuanya juga nama suci yang patut dikenang dalam bhakti.

Verse 130

शुक्लादीनि च तीर्थानि हुंकारस्वामितीर्थकम् । संगमेशं नहुषेशं मोक्षणं पञ्चगोपकम् । नागशावं च सिद्धेशं मार्कण्डांक्रूरतीर्थके ॥ १३० ॥

Ada tirtha suci mulai dari Śukla; juga Huṃkārasvāmi-tīrtha; Saṃgameśa dan Nahuṣeśa; Mokṣaṇa; Pañcagopaka; Nāgaśāva; serta Siddheśa—semuanya berada pada tirtha Mārkaṇḍa–Krūra.

Verse 131

कामोदशूलारोपाख्ये मांडव्यं गोपकेश्वरम् । कपिलेशं पिंगलेशं भूतेशं गांगगौतमे ॥ १३१ ॥

Di tirtha bernama Kāmoda dan Śūlāropa, pujilah Māṇḍavya dan Gopakeśvara; juga Kapileśa, Piṅgaleśa, Bhūteśa, serta di tirtha Gāṅga-Gautama.

Verse 132

आस्वमेधं भृगुकच्छं केदारेशं च पापनुत् । कलकलेशं जालेशं शालग्रामं वराहकम् ॥ १३२ ॥

(Ingatlah/kunjungilah) Aśvamedha, Bhṛgukaccha, Kedāreśa sang pelenyap dosa; juga Kalakaleśa, Jāleśa, Śālagrāma, dan Varāhaka.

Verse 133

चंद्रप्रभासमादित्यं श्रीपत्याख्यं च हंसकम् । मूल्यस्थानं च शूलेशमुग्राख्यं चित्रदैवकम् ॥ १३३ ॥

Juga ada Caṃdraprabhāsa, Samāditya, Śrīpati, dan Haṃsaka; demikian pula Mūlyasthāna, Śūleśa, Ugrākhya, serta Citradaivaka.

Verse 134

शिखीशं कोटितीर्थं च दशकन्यं सुवणकम् । ऋणमोक्षं भारभूति पुंखां मुडिं च डिंडिमम् ॥ १३४ ॥

(Selanjutnya disebut) Śikhīśa, Koṭitīrtha, Daśakanyā, Suvarṇaka; Ṛṇamokṣa, Bhārabhūti, Puṃkhā, Muḍi, dan Ḍiṇḍima.

Verse 135

आमलेशं कपालेशं शृंगैरंडीभवं ततः । कोटितीर्थं लोटणेषं फलस्तुतिरतः परम् ॥ १३५ ॥

Kemudian ia menyebut Āmaleśa, Kapāleśa, dan Śṛṅgairaṇḍībhava. Sesudah itu Koṭitīrtha dan Loṭaṇeśa—ia sepenuhnya tekun memuji buah rohani (phala) dari tirtha-tirtha suci ini.

Verse 136

दृमिजंगलमाहात्म्ये रोहिताश्वकथा ततः । धुन्धुमारसमाख्यानं वधोपायस्ततोऽस्य वै ॥ १३६ ॥

Dalam Māhātmya Dṛmijaṅgala, berikutnya hadir kisah Rohitāśva. Sesudah itu menyusul riwayat Dhundhumāra, dan kemudian sungguh dijelaskan cara bagaimana ia dibinasakan.

Verse 137

वधौ धुंधोस्ततः पश्चात्ततश्चित्रवहोद्भवः । महिमास्य ततश्चडीशप्रभावो रतीश्वरः ॥ १३७ ॥

Sesudah itu dikisahkan pembinasaan Dhuṃdha; lalu penuturan asal-mula Citra-vaha. Kemudian kebesarannya; dan selanjutnya kuasa serta kemuliaan Ḍīśa, beserta episode Ratīśvara.

Verse 138

केदारेशो लक्षतीर्थं ततो विष्णुपदीभवम् । मुखारं च्यवनांधास्यं ब्रह्मणश्च सरस्ततः ॥ १३८ ॥

Kemudian disebut Kedāreśa dan Lakṣa-tīrtha; sesudah itu tempat bernama Viṣṇupadī-bhava. Juga Mukhāra, tempat suci resi Cyavana, Andhāsya, dan kemudian telaga Brahmā.

Verse 139

चक्राख्यं ललिताख्यानं तीर्थं च बहुगोमयम् । रुद्रावर्तं च मर्कंडं तीर्थं पापप्रणाशनम् ॥ १३९ ॥

Ia juga menyebut tirtha bernama Cakrākhya, kisah suci Lalitākhyāna, dan tirtha bernama Bahugomaya. Demikian pula Rudrāvarta dan Markaṇḍa—tirtha-tirtha yang termasyhur sebagai pemusnah dosa.

Verse 140

श्रवणेशं शुद्धपटं देवांधुप्रेततीर्थकम् । जिह्वोदतीर्थंसंभूतिः शिवोद्भंदं फलस्तुतिः ॥ १४० ॥

Bagian ini memaparkan kemuliaan Śravaṇeśa, Śuddhapaṭa, tīrtha suci Devāndhu-Preta, asal-usul Jihvodā-tīrtha, kisah Śivodbhaṇḍa, serta pujian atas buah pahala darśana dan pembacaan.

Verse 141

एष खंडो ह्यवंत्याख्यः श्रृण्वतां पापनाशनः । अतः परं नागराख्यः खंडः षष्ठोऽभिधीयते ॥ १४१ ॥

Bagian ini disebut Avantya-khaṇḍa; bagi yang mendengarkannya, dosa-dosa dilenyapkan. Sesudah itu, khaṇḍa keenam yang dikenal sebagai Nāgara-khaṇḍa mulai diuraikan.

Verse 142

लिंगोत्पत्तिसमाख्यानं हरिश्चन्द्रकथा शुभा । विश्वामित्रस्य माहात्म्यं त्रिशंकुस्वर्गतिस्तथा ॥ १४२ ॥

Di dalamnya termuat kisah kemunculan Liṅga, cerita suci Hariścandra, keagungan Viśvāmitra, serta riwayat Triśaṅku naik ke surga.

Verse 143

हाटकेश्वरमाहात्म्ये वृत्रासुरवधस्तथा । नागबिलं शंखतीर्थमचलेश्वरवर्णनम् ॥ १४३ ॥

Di dalamnya juga ada kemuliaan Hāṭakeśvara, kisah terbunuhnya Vṛtrāsura, Nāga-bila (gua ular), kesucian Śaṅkha-tīrtha, serta uraian tentang Acaleśvara.

Verse 144

चमत्कारपुराख्यानं चमत्कारकरं परम् । गयशीर्षं बालशाख्यं वालमंडं मृगाह्वयम् ॥ १४४ ॥

Kisah bernama “Camatkāra-pura” sangat menimbulkan keajaiban dan berbuah luhur; juga disebutkan Gayāśīrṣa, tempat bernama Bāla, Vālamaṇḍa, serta situs yang dikenal sebagai Mṛga.

Verse 145

विष्णुपादं च गोकर्णं युगरूपं समाश्रयः । सिद्धेश्वरं नागसरः सप्तार्षेयं ह्यगस्त्यकम् ॥ १४५ ॥

Berlindung pada Viṣṇupāda dan Gokarṇa, pada Yugarūpa, di Siddheśvara, di Nāgasaras, di Saptārṣeya, serta di Agastyaka—dengan meniti tirta suci ini, bhakta memperoleh kesucian.

Verse 146

भ्रूणगर्तं नलेशं च भैष्मं वैडुरमर्ककम् । शारमिष्ठं सोमनाथं च दौर्गमातर्जकेश्वरम् ॥ १४६ ॥

Selanjutnya disebutkan berurutan: Bhrūṇagarta, Naleśa, Bhaiṣma, Vaiḍura-Markaka, Śāramiṣṭha, Somanātha, dan Daurga-Mātarjakeśvara—semuanya adalah kṣetra suci.

Verse 147

जामदग्न्यवधाख्यानं नैःक्षत्रियकथानकम् । रामह्रदं नागपुरं ष़ड्लिंगं चैव यज्ञभूः ॥ १४७ ॥

Termasuk di dalamnya: kisah pembunuhan Jāmadagnya (Paraśurāma), riwayat Naiḥkṣatriya (pemusnahan para Kṣatriya), Rāma-hrada, Nāgapura, enam liṅga suci, serta Yajñabhū (tanah kurban).

Verse 148

मुण्डीरादित्रिकार्कं च सतीपरिणयाह्वयम् । रुद्रशीर्षं च यागेशं वालखिल्यं च गारुडम् ॥ १४८ ॥

Juga termuat bagian-bagian suci: Muṇḍīra dan seterusnya, Trikārka, yang disebut “Pernikahan Satī”, Rudraśīrṣa, Yāgeśa, Vālakhilya, serta Gāruḍa.

Verse 149

लक्ष्मीशापः सप्तविंशसोमप्रासादमेव च । अंबाबद्धं पांडुकाख्यमाग्नेयं ब्रह्मकुंडकम् ॥ १४९ ॥

Dikisahkan pula peristiwa “Kutukan Lakṣmī”, juga tempat suci “Kuil Soma ke-27”; serta tirta Ambābaddha, tirta bernama Pāṇḍuka, tirta Āgneya, dan kolam suci Brahma-kuṇḍa.

Verse 150

गोमुखं लोहयष्ट्याख्यमजापालेश्वरी तथा । शानैश्चरं राजवापी रामेशो लक्ष्मणेश्वरः ॥ १५० ॥

(Di sini disebut) Gomukha; tempat bernama Lohayaṣṭi; juga Ajāpāleśvarī; Śanaiścara; Rājavāpī; Rāmeśa; dan Lakṣmaṇeśvara.

Verse 151

कुशेशाख्यं लवेशाख्यं लिंगं सर्वोत्तमोत्तमम् । अष्टषष्टिसमाख्यानं दमयंत्यास्त्रिजातकम् ॥ १५१ ॥

‘Kuśeśākhya’ dan ‘Laveśākhya’; Liṅga yang paling utama di antara yang utama; kisah bernama “Aṣṭaṣaṣṭi”; serta riwayat kelahiran tiga macam Damayantī—(inilah pokok bahasan).

Verse 152

ततो वै रेवती चात्र भक्तिकातीर्थसंभवः । क्षेमंकरी च केदारं शुक्लतीर्थमुखारकम् ॥ १५२ ॥

Sesudah itu, di sini disebut Revatī dan Bhaktikā—yang muncul sebagai tīrtha; juga Kṣemaṅkarī dan Kedāra, termasyhur sebagai yang terdepan di antara Śukla-tīrtha.

Verse 153

सत्यसंधेश्वराख्यानं तथा कर्णोत्पलाकथा । अटेश्वरं याज्ञवल्क्य गौर्यं गाणेशमेव च ॥ १५३ ॥

Dikisahkan pula riwayat suci Satyasaṃdheśvara, serta cerita Karṇotpalā; juga Ateśvara, kisah terkait Yājñavalkya, riwayat Gaurya, dan uraian tentang Gāṇeśa.

Verse 154

ततो वास्तुपदाऽख्यानमजागृहकथानकम् । सौभाग्यांधुश्च शुलेशं धर्मराजकथानकम् ॥ १५४ ॥

Kemudian hadir kisah bernama “Vāstupada”, narasi “Rumah Kambing (Ajāgṛha)”, serta “Saubhāgyāndhu”; lalu riwayat Śūleśa dan cerita mengenai Dharmarāja.

Verse 155

मिष्टान्नेदश्वराख्यानं गाणापत्यत्रयं ततः । जाबालिचरितं चैव मकरेशकथा ततः ॥ १५५ ॥

Kemudian disampaikan kisah Miṣṭānneśvara; setelah itu tiga kisah yang berkaitan dengan Gaṇapati; selanjutnya riwayat Jābāli, dan kemudian narasi tentang Makareśa.

Verse 156

कालेश्वर्यंधकाख्यानं कुंडमाप्यरसं तथा । पुष्यादित्यं रौहिताश्वं नागरोत्पत्तिकीर्त्तनम् ॥ १५६ ॥

Di dalamnya termuat kisah Kāleśvaryā dan Andhaka, telaga suci bernama Kuṇḍamāpya serta Arasa; juga Puṣyāditya, Rauhitāśva, dan kidung tentang asal-usul kaum/tradisi Nāgara.

Verse 157

भार्गवं चरितं चैव वैश्वामैत्रं ततः परम् । सारस्वतं पैप्पलादं कंसारीशं च पैंडकम् ॥ १५७ ॥

Juga termuat kisah Bhārgava; kemudian Vaiśvāmaitra; lalu Sārasvata dan Paippalāda; serta bagian tentang Kaṃsārīśa dan Paiṇḍaka.

Verse 158

ब्रह्मणो यज्ञचरितं सावित्र्याख्यानसंयुतम् । रैवतं भार्तयज्ञाख्यं मुख्यतीर्थनिरीक्षणम् ॥ १५८ ॥

Di sini dikisahkan riwayat yajña Brahmā, beserta episode Sāvitrī; juga kisah Raivata yang dikenal sebagai Bhārta-yajña, serta peninjauan tirtha-tirtha utama.

Verse 159

कौरवं हाटकेशाख्यं प्रभासं क्षेत्रकत्रयम् । पौष्करं नैमिषं धार्ममरण्य त्रितयं स्मृतम् ॥ १५९ ॥

Kaurava, Hāṭakeśa, dan Prabhāsa dikenang sebagai tiga kṣetra suci; demikian pula Puṣkara, Naimiṣa, dan Dhārma-araṇya dikenang sebagai tiga hutan suci (araṇya).

Verse 160

वाराणसी द्वारकाख्यावन्त्याख्येति पुरीत्रयम् । बृन्दावनं खांडवाख्यमद्वैकाख्यं वनत्रयम् ॥ १६० ॥

Triad kota suci ialah: Vārāṇasī, kota bernama Dvārakā, dan kota yang dikenal sebagai Avantī. Triad hutan suci ialah: Vṛndāvana, hutan bernama Khāṇḍava, dan yang disebut Advaika.

Verse 161

कल्पः शालस्तथा नन्दिग्रामत्रयमनुत्तमम् । असिशुक्लपितृसंज्ञं तीर्थत्रयमुदाहृतम् ॥ १६१ ॥

Kalpa, Śāla, serta triad Nandigrāma yang tiada banding—demikian disebutkan. Dan tiga tīrtha yang dinamai Asi, Śukla, dan Pitṛ pun dinyatakan.

Verse 162

श्र्यर्बुदौ रैवतश्चैव पर्वतत्रयमुत्तमम् । नदीनां त्रितयं गंगा नर्मदा च सरस्वती ॥ १६२ ॥

Śrī Arbuda dan Raivata termasuk dalam triad gunung suci yang utama; dan triad sungai ialah Gaṅgā, Narmadā, serta Sarasvatī.

Verse 163

सार्द्धकोटित्रयफलमेकैकं चैषु कीर्त्तितम् । कूषिका शंखतीर्थं चामरकं बालमण्डनम् ॥ १६३ ॥

Masing-masing dari ini dipuji memberi pahala setara tiga setengah krore. Yaitu: Kūṣikā, Śaṅkha-tīrtha, Cāmaraka, dan Bāla-maṇḍana.

Verse 164

हाटकेशक्षेत्रफलप्रदं प्रोक्तं चतुष्टयम् । सांबादित्यं श्राद्धकल्पं यौधिष्ठिरमथांधकम् ॥ १६४ ॥

Suatu kelompok empat yang dikatakan menganugerahkan buah Hāṭakeśa-kṣetra ialah: Sāmbāditya, Śrāddha-kalpa, Yaudhiṣṭhira, dan kemudian Āndhaka (bagian).

Verse 165

जलशायि चतुर्मासमशून्यशयनव्रतम् । मंकणेशं शिवरात्रिस्तुलापुरुषदानकम् ॥ १६५ ॥

Disebutkan: vrata jalaśāyī (berbaring di atas air), vrata cāturmāsya (empat bulan suci), vrata aśūnya-śayana (tidak membiarkan ranjang kosong), pemujaan Maṅkaṇeśa, vrata Śivarātri, serta tulāpuruṣa-dāna (sedekah seimbang timbangan diri).

Verse 166

पृथ्वीदानं वानकेशं कपालमोचनेश्वरम् । पापपिंडं मासलैंगं युगमानादिकीर्तनम् ॥ १६६ ॥

‘Pṛthvīdāna’, ‘Vānakeśa’, ‘Kapālamocaneśvara’, ‘Pāpapiṇḍa’, ‘Māsalaiṅga’, serta kisah yang bermula dengan ‘Yugamāna’—semuanya disebut untuk dilantunkan dalam pembacaan suci.

Verse 167

निंवेशशाकंभर्याख्या रुद्रैकादशकीर्तनम् । दानमाहात्म्यकथनं द्वादशादित्यकीर्तनम् ॥ १६७ ॥

Di dalamnya ada kisah Nimveśa dan Śākambharī, pujian bagi sebelas Rudra, uraian kemuliaan dana (sedekah suci), serta pujian bagi dua belas Āditya.

Verse 168

इत्येषनागरः खंडः प्रभासाख्योऽधुनोच्यते । सोमेशो यत्र विश्वेशोऽर्कस्थलं पुण्यदं महत् ॥ १६८ ॥

Demikian berakhir bagian Nāgara; kini bagian yang bernama Prabhāsa diuraikan—di sana terdapat Someśa, Viśveśa, dan Arkasthala, tempat suci agung pemberi pahala kebajikan.

Verse 169

सिद्धेश्वरादिकाख्यानं पृथगत्र प्रकीर्तितम् । अग्नितीर्थं कपद्दर्शिं केदारेशं गतिप्रदम् ॥ १६९ ॥

Di sini kisah-kisah mulai dari Siddheśvara dituturkan satu per satu—Agni-tīrtha, Kapaddarśin, dan Kedāreśa, pemberi tujuan tertinggi.

Verse 170

भीमभैरवचण्डीशभास्करेन्दुकुजेश्वराः । बुधेज्यभृगुसौरागुशिरवीशा हरविग्रहाः ॥ १७० ॥

Mereka termanifestasi sebagai Bhīma, Bhairava, Caṇḍīśa, Bhāskara (Surya), Indu (Bulan), Kuja (Mars), Budha (Merkurius), Ijya (Jupiter), Bhṛgu (Venus), Saura (Saturnus), juga Rāhu, Śira, dan Vīśa—semuanya adalah wujud-wujud suci Hara (Śiva).

Verse 171

सिद्धेश्वराद्याः पंचान्ये रुद्रास्तत्र व्यवस्तत्र व्यवस्थिताः । वरारोहा ह्यजा पाला मंगला ललितेश्वरी ॥ १७१ ॥

Di sana, lima Rudra lainnya yang bermula dari Siddheśvara juga bersemayam. Demikian pula Varārohā, Ajā, Pālā, Maṅgalā, dan Laliteśvarī hadir di tempat itu.

Verse 172

लक्ष्मीशो वाडवेशश्चोर्वीशः कामेस्वरस्तथा । गौरीशवरुणेशाख्यं दुर्वासेशं गणेश्वरम् ॥ १७२ ॥

Dia adalah Lakṣmīśa, penguasa api samudra Vāḍava, penguasa bumi, serta Kāmeśvara; juga Gaurīśa, yang dikenal sebagai Varuṇeśa, Durvāsēśa, dan Gaṇeśvara, Tuhan para Gaṇa.

Verse 173

कुमारेशं चंडकल्पं शकुलीश्वरसंज्ञकम् । ततः प्रोक्तोऽथ कोटीशबालब्रह्यादिसत्कथा ॥ १७३ ॥

Kemudian disebutkan Kumāreśa, Caṇḍakalpa, dan yang dikenal sebagai Śakulīśvara; sesudah itu dituturkan kisah suci tentang Koṭīśa, Bāla, Brahmā, dan lainnya.

Verse 174

नरकेशसंवर्त्तेशनिधीश्वरकथा ततः । बलभद्रेश्वरस्याथ गंगाया गणपस्य च ॥ १७४ ॥

Sesudah itu datang kisah suci tentang Narakeśa, Saṃvartteśa, dan Nidhīśvara; lalu kisah Balabhadreśvara, serta kisah Gaṅgā dan Gaṇapa (Gaṇeśa).

Verse 175

जांबवत्याख्यसरितः पांडुकूपस्य सत्कथा । शतमेधलक्षमेधकोटिमेधकथा तथा ॥ १७५ ॥

Dikisahkan pula kisah suci sungai bernama Jāmbavatī, legenda keramat Sumur Pāṇḍu, serta riwayat yajña Aśvamedha seratus, Aśvamedha seratus ribu, dan Aśvamedha sejuta-juta (kroṛa).

Verse 176

दुर्वासार्कघटस्थानहिरण्यासंगमोत्कथा । नगरार्कस्य कृष्णस्य संकर्षणसमुद्रयोः ॥ १७६ ॥

Bagian ini menuturkan kisah termasyhur Durvāsā, Arka, tempat suci Ghaṭa, Hiraṇya, pertemuan suci (Āsaṅgama), serta kisah Nagarārka, Śrī Kṛṣṇa, dan Saṃkarṣaṇa beserta samudra.

Verse 177

कुमार्याः क्षेत्रपास्य ब्रह्येशस्य कथा पृथक् । पिंगलासंगमेशस्य शंकरार्कघटेशयोः ॥ १७७ ॥

Secara terpisah dituturkan kisah Kumārī, Kṣetrapāla, dan Brahmyeśa; juga kisah Piṅgalā-Saṅgameśa, serta Śaṅkara, Arka, dan Ghaṭeśa.

Verse 178

ऋषितीर्थस्य नंदार्कत्रितकूपस्य कीर्तनम् । ससोपानस्य पर्णार्कन्यंकुमत्योः कथाद्भुता ॥ १७८ ॥

Di dalamnya terdapat kisah Ṛṣi-tīrtha, pemuliaan tiga sumur Nandārka, serta kisah menakjubkan tentang Sa-sopāna, juga Parṇārka dan Nyaṅkumatī.

Verse 179

वाराहस्वामिवृत्तांतं छायालिंगाख्यगुल्फयोः । कथा कनकनंदायाः कुतीगंगेशयोस्तथा ॥ १७९ ॥

Dikisahkan riwayat Varāhasvāmin; kisah tīrtha bernama Chāyāliṅga dan Gulpha; cerita Kanakanandā; serta kisah Kutī dan Gaṅgeśa juga.

Verse 180

चमसोद्बेदविदुरत्रिलोकेशकथा ततः । मंकणेशत्रैपुरेशषंडतीर्थकथास्तथा ॥ १८० ॥

Kemudian disampaikan kisah Camasodbheda dan Vidura, lalu riwayat Trilokeśa; demikian pula cerita Maṃkaṇeśa, Traipureśa, serta kisah tirtha suci bernama Ṣaṇḍatīrtha.

Verse 181

सूर्यप्राची त्रीक्षणयोरुमानातकथा तथा । भूद्धारशूलस्थलयोश्च्यवनार्केशयोस्तथा ॥ १८१ ॥

Juga dipaparkan kisah Sūryaprācī; kisah suci Umā dan Sang Bermata Tiga; serta kisah-kisah mulia Bhūddhāra dan Śūlasthala, juga tentang Cyavana dan Arkeśa.

Verse 182

अजापालेशबालार्ककुबेरस्थलजा कथा । ऋषितोया कथा पुण्या संगालेश्वरकीर्तनम् ॥ १८२ ॥

Kisah-kisah suci yang terkait Ajāpāleśa, Bālārka, dan Kuberasthala; riwayat mulia Ṛṣitoyā; serta kīrtana yang berpahala memuliakan Saṅgāleśvara.

Verse 183

नारदादित्यकथनं नारायणनिरूपणम् । तप्तकुंडस्य माहात्म्यं मूलचंडीशवर्णनम् ॥ १८३ ॥

Bagian ini memuat kisah Nārada dan Āditya (Surya), pemaparan tentang Nārāyaṇa, kemuliaan Taptakuṇḍa yang suci, serta uraian mengenai Mūla-Caṇḍīśa.

Verse 184

चतुर्वक्त्रगणाध्यक्षकलंबेश्वरयोः कथा । गोपालस्वामिव कुलस्वामिनोर्मरुतां कथा ॥ १८४ ॥

Dikisahkan pula riwayat Caturvaktra, pemimpin para Gaṇa, dan Kalambeśvara; serta kisah Gopālasvāmin dan Kulasvāmin, bersama para Marut.

Verse 185

क्षेमार्कोन्नतविघ्नेशजलस्वामिकथा ततः । कालमेघस्य रुक्मिण्या दुर्वासेश्वरभद्रयोः ॥ १८५ ॥

Kemudian disusul kisah suci Kṣemārka, Unnata, Vighneśa, dan Jalasvāmin; setelah itu dituturkan pula riwayat Kālamegha, Rukmiṇī, Durvāsēśvara, dan Bhadra.

Verse 186

शंखावर्तमोक्षतीर्थगोष्पदाच्युतसद्मनाम् । जालेश्वरस्य हुंकारेश्वरचंडीशयोः कथा ॥ १८६ ॥

Ada pula kisah Śaṅkhāvarta, Mokṣa-tīrtha, Goṣpada, dan Acyuta-sadman; serta riwayat Jāleśvara bersama Huṃkāreśvara dan Caṇḍīśa.

Verse 187

आशापुरस्थविघ्नेशकलाकुंडकथाद्भुता । कपिलेशस्य च कथा जरद्गवशिवस्य च ॥ १८७ ॥

Terdapat kisah menakjubkan tentang Vighneśa di Āśāpura dan Kalākuṇḍa; juga riwayat Kapileśa serta Jaradgava-Śiva.

Verse 188

नलकर्कोटेश्वरयोर्हाटकेश्वरजा कथा । नारदेशयंत्रभूषादुर्गकूटगणेशजा ॥ १८८ ॥

Termuat kisah Nala dan Karkoṭeśvara, serta riwayat yang berkaitan dengan Hāṭakeśvara; juga kisah Nāradeśa, hiasan yantra suci, dan Gaṇeśa dari Durgakūṭa.

Verse 189

सुपर्णैलाख्यभैरव्योर्भल्लतीर्थभवा कथा । कीर्तनं कर्दमालस्य गुप्तसोमेश्वस्य च ॥ १८९ ॥

Ada pula kisah Bhairavī bernama Suparṇā dan Elā, riwayat yang muncul di Bhallatīrtha, serta penyebutan kīrtana Kardamāla dan juga Someśvara yang tersembunyi.

Verse 190

बहुस्वर्णेशश्रृंगेशकोटीश्वरकथा ततः । मार्कंडेश्वरकोटीशदामोदरगृहोत्कथा ॥ १९० ॥

Sesudah itu dikisahkan Bahu-Svarṇeśa, Śṛṅgeśa, dan Koṭīśvara; kemudian tersohor pula kisah Mārkaṇḍeśvara, Koṭīśa, serta kediaman suci Dāmodara (Bhagavān).

Verse 191

स्वर्णरेखा ब्रह्मकुंडं कुंतीभीमेश्वरौ तथा । मृगीकुंडं च सर्वस्वं क्षेत्रे वस्त्रापथे स्मृतम् ॥ १९१ ॥

Di kṣetra suci bernama Vastrāpatha dikenang Svarṇarekhā, Brahma-kuṇḍa, tempat suci Kuntī dan Bhīmeśvara, serta Mṛgī-kuṇḍa—semuanya dipandang sebagai tirtha utama di wilayah itu.

Verse 192

दुर्गाभिल्लेशगंगेशरैवतानां कथाद्भुता । ततोऽर्बुदेश्वर कथा अचलेश्वरकीर्तनम् ॥ १९२ ॥

Lalu disampaikan kisah menakjubkan tentang Durgābhilleśa, Gaṅgeśa, dan Raivata; sesudah itu kisah Arbudeśvara serta kidung pemuliaan bagi Acaleśvara.

Verse 193

नागतीर्थस्य च कथा वसिष्टाश्रमवर्णनम् । भद्रकर्णस्य माहात्म्यं त्रिनेत्रस्य ततः परम् ॥ १९३ ॥

Kemudian dikisahkan Nāga-tīrtha, uraian tentang pertapaan Vasiṣṭha, kemuliaan Bhadrakarṇa, dan sesudah itu kisah Trinetra pula.

Verse 194

केदारस्य च माहात्म्यं तीर्थांगमनकीर्तनम् । कोटीश्वररूपतीर्थहृषीकेशकथारस्ततः ॥ १९४ ॥

Lalu dipaparkan kemuliaan Kedāra, kidung tentang ziarah ke tirtha-tirtha; sesudah itu kisah tirtha Koṭīśvara dan Rūpa-tīrtha, beserta kisah suci Hṛṣīkeśa.

Verse 195

सिद्धेशशुक्रेश्वरयोर्मणिकर्णीशकीर्तनम् । पंगुतीर्थयमतीर्थवाराहतीर्थवर्णनम् ॥ १९५ ॥

Bagian ini memuat pemuliaan Siddheśa dan Śukreśvara, pujian bagi Maṇikarṇīśa, serta uraian tentang tirtha suci Paṅgu-tīrtha, Yama-tīrtha, dan Vārāha-tīrtha.

Verse 196

चंद्रप्रभासर्पिडोदश्रीमाताशुक्लतीर्थजम् । कात्यायन्याश्च माहात्म्यं ततः पिंडारकस्य च ॥ १९६ ॥

Selanjutnya diuraikan tempat-tempat suci Candraprabhā, Sarpiḍoda, Śrīmātā, dan Śuklatīrtha; juga kemuliaan Dewi Kātyāyanī; lalu kemuliaan Piṇḍāraka pula.

Verse 197

ततः कनखलस्याथ चक्रमानुषतीर्थयोः । कपिलाग्नितीर्थकथा तथा रक्तानुबंधजा ॥ १९७ ॥

Kemudian disampaikan kisah Kanakhala, uraian tentang tirtha Cakrama dan Manuṣa; demikian pula kisah Kapilāgni-tīrtha, serta peristiwa yang terkait dengan raktānubandha (ikatan darah).

Verse 198

गणेशपार्थेश्वरयोर्यांत्रायामुज्ज्वलस्य च । चंडीस्थाननागोद्भवशिवकुंडमहेशजा ॥ १९८ ॥

Bagian ini juga membahas tempat suci Gaṇeśa dan Pārtheśvara, tata cara Yāṃtrā (yantra/ritus suci), serta Ujjvala; juga Caṇḍī-sthāna, Nāgodbhava, Śiva-kuṇḍa, dan Maheśajā.

Verse 199

कामेश्वरस्य मार्कंडेयोत्पत्तेश्च कथा ततः । उद्दालकेशसिद्धेशगततीथकथा पृथक् ॥ १९९ ॥

Lalu disampaikan kisah Kāmeśvara dan riwayat kelahiran Mārkaṇḍeya; serta secara terpisah, kisah tirtha-tirtha ziarah yang terkait dengan Uddālaka, Īśa, dan Siddheśa.

Verse 200

श्रीदेवरवातोत्पत्तिश्च व्यासगौतमतीर्थयोः । कुलसंतारमाहात्म्यं रामकोट्याह्वतीर्थयोः ॥ २०० ॥

Bagian ini menguraikan asal-mula Tirtha Śrī Devaravāta, kemunculan suci Vyāsa-tīrtha dan Gautama-tīrtha, kemuliaan Kulasaṃtāra, serta keagungan tirtha-tirtha yang disebut Rāma-koṭi.