Adhyaya 57: The Ninefold Divisions of Bharata: Mountains, Rivers, and Peoples

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे गङ्गावतारो नाम षट्पञ्चाशोऽध्यायः । सप्तपञ्चाशोऽध्यायः- ५७ । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् ! कथितन्त्वेतज्जम्बूद्वीपं समासतः । यदेतद्भवता प्रोक्तं कर्म नान्यत्र पुण्यदम् ॥

Demikian berakhir bab ke-56 Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa yang disebut ‘Turunnya Gaṅgā’. Kini bab ke-57. Krausṭuki berkata: “Wahai Yang Mulia, engkau telah merangkum Jambūdvīpa. Engkau juga menyatakan bahwa di tempat lain karma tidak memberi buah kebajikan sebagaimana di sini.”

Verse 2

पापाय वा महाभाग ! वर्जयित्वा तु भारतम् । इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यञ्चान्तञ्च गम्यते ॥

Wahai yang sangat beruntung, selain Bhārata— entah karena dosa atau sebab lain— dari sini orang mencapai surga dan juga mokṣa, serta tujuan-tujuan antara dan yang tertinggi (puruṣārtha).

Verse 3

न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते । तस्माद्विस्तरशो ब्रह्मन् ! ममैदद्भारतं वद ॥

Sesungguhnya, bagi manusia fana, di bumi ini tidak ditetapkan jalan karma (sebagai laku yang diperintahkan) di tempat lain. Karena itu, wahai Brahmana, ceritakanlah kepadaku tentang Bhārata ini secara terperinci.

Verse 4

ये चास्य भेदाः यावन्तो यथावत् स्थितिरेव च । वर्षोऽयं द्विजशार्दूल ! ये चास्मिन् देशपर्वताः ॥

Wahai harimau di antara para dwija, katakan kepadaku berapa banyak pembagian wilayah ini, bagaimana susunan yang semestinya, serta negeri-negeri dan gunung-gunung yang ada di varṣa ini.

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोध मे । समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम् ॥

Mārkaṇḍeya berkata: “Dengarkan dariku sembilan pembagian Bhārata-varṣa. Ketahuilah bahwa semuanya dipisahkan oleh lautan dan tidak saling dapat dijangkau.”

Verse 6

इन्द्रद्वीपः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वो वारुणस्तथा ॥

Indradvīpa, Kaśerumān, Tāmravarṇa, dan Gabhastimān; demikian pula Nāgadvīpa, Saumya, Gāndharva, dan Vāruṇa—semuanya disebut sebagai nama-nama dvīpa/wilayah.

Verse 7

अयन्तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । योजनानां हसस्त्रं वै द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् ॥

Inilah dvīpa kesembilan di antara mereka, yang dikelilingi samudra. Luasnya, diukur dari selatan ke utara, adalah seribu yojana.

Verse 8

पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनास्तथा । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्तः स्थिताः द्विज ॥

Di tepi timurnya ada kaum Kirāta, dan di tepi baratnya demikian pula kaum Yavana. Pada batas-batasnya ditempatkan Brāhmaṇa, Kṣatriya, Vaiśya, dan Śūdra, wahai yang dua kali lahir.

Verse 9

इज्याध्यायवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः । तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते ॥

Mereka disucikan oleh perbuatan seperti yajña/pemujaan, studi Weda, perdagangan, dan sebagainya; dan pergaulan sosial mereka pun dipandang baik karena dijalankan melalui pekerjaan-pekerjaan itu.

Verse 10

स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापञ्च वै तदा । महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ॥

Di sana ada pencapaian surga dan juga pembebasan (mokṣa); ada pula kebajikan dan dosa. (Di negeri itu terdapat) gunung Mahendra, Malaya, Sahya, Śuktimān, dan Ṛkṣa.

Verse 11

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः । तेषां सहस्रशश्चान्ये भूधराः ये समीपगाः ॥

Vindhya dan Pāriyātra—demikianlah di sini disebutkan tujuh sistem pegunungan ‘kulācala’. Di dekatnya terdapat ribuan gunung lain yang menjadi penopang dan pendukung.

Verse 12

विस्तारोच्छ्रयिणो रम्या विपुलाश्चात्र सानवः । कोलाहलः सवैभ्राजो मन्दरो दर्दुराचलः ॥

Di sini terdapat jajaran pegunungan yang elok, luas, sangat tinggi dan membentang, lengkap dengan punggung-punggungnya: Kolāhala, Vaibhrāja, Mandara, dan gunung Dardura.

Verse 13

वातस्वनो वैद्युतश्च मैनाकः स्वरसस्तथा । तुङ्गप्रस्थो नागगिरि रोचनः पाण्डराचलः ॥

Vātasvana dan Vaidyuta; Maināka dan Svarasa; Tuṅgaprastha, Nāgagiri, Rocana, dan Pāṇḍarācala—itulah gunung-gunung yang terdapat di sana.

Verse 14

पुष्पो गिरिर्दुर्जयन्तो रैवतोऽर्बुद एव च । ऋष्यमूकः सगोमन्तः कूटशैलः कृतस्मरः ॥

Puṣpagiri, Durjayanta, Raivata, dan Arbuda; Ṛṣyamūka, Gomanta, Kūṭaśaila, dan Kṛtasmara—ini pun adalah gunung-gunung (di sana).

Verse 15

श्रीपर्वतश्चकोरश्च शतशोऽन्ये च पर्वताः । तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाश्चार्याश्च भागशः ॥

Śrīparvata dan Cakora, serta ratusan gunung lainnya. Bersama mereka, wilayah-wilayah bercampur—mleccha dan ārya, masing-masing menetap pada bagiannya sendiri.

Verse 16

तैः पीयन्ते सरित्श्रेष्ठा यास्ताः सम्यङ्निबोध मे । गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा तथापरा ॥

Dengarkan dariku dengan tepat: sungai-sungai terbaik yang airnya layak diminum—Gaṅgā, Sarasvatī, Sindhu, serta Candrabhāgā dan yang lainnya.

Verse 17

यमुना च शतद्रुश्च वितस्तेरावती कुहुः । गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृशद्वती ॥

Juga (sungai-sungai) Yamunā, Śatadru, Vitastā, Rāvatī, Kuhū, Gomatī, Dhūtapāpā, Bāhudā, dan Sadṛśadvatī.

Verse 18

विपाशा देविका रङ्क्षुर्निश्चीरा गण्डकी तथा । कौशिकी चापगा विप्र ! हिमवत्पादनिःसृताः ॥

Vipāśā, Devikā, Raṅkṣu, Niścīrā, juga Gaṇḍakī; dan—wahai brāhmaṇa—Kauśikī serta Āpagā: semuanya mengalir dari kaki (lereng) Himavat.

Verse 19

वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्री सिन्धुरेव च । वेण्वा सानन्दनी चैव सदानीरा मही तथा ॥

Vedasṃṛti, Vedavatī, Vṛtraghrī, dan juga Sindhu; Veṇvā, Sānandanī, Sadānīrā, serta Mahī pula.

Verse 20

पारा चर्मण्वती नूपी विदिशा वेत्रवत्यपि । शिप्रा ह्यवर्णो च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः ॥

Pārā, Carmaṇvatī, Nūpī, Vidiśā, juga Vetravatī; serta Śiprā dan Avarṇā—semuanya dikenang sebagai sungai yang bernaung pada wilayah Pegunungan Pāriyātra.

Verse 21

शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरथाद्रिजा । मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथापरा ॥

Sungai Śoṇa, Mahānadā, Narmadā, dan Surathādrijā; juga Mandākinī, Daśārṇā, serta Citrakūṭā dan sungai-sungai lainnya.

Verse 22

चित्रोत्पला सतमसा करमोदा पिशाचिका । तथान्या पिप्पलिश्रोणिर्विपाशा वञ्जुला नदी ॥

Sungai Citrotpalā, Satamasā, Karamodā, Piśācikā; serta yang lain—Pippaliśroṇī, Vipāśā, dan sungai Vañjulā.

Verse 23

सुमेरुजा शुक्तिमती शकुली त्रिदिवाक्रमुः । (विन्ध्य) (स्कन्ध) पादप्रसूता वै तथान्या वेगवाहिनी ॥

Sungai Sumerujā, Śuktimatī, Śakulī, Tridivākramuḥ; dan sungai-sungai lain yang dikatakan lahir dari kaki/lereng (Vindhya/Skandha—bacaan tidak pasti), serta satu lagi bernama Vegavāhinī.

Verse 24

शिप्रा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती । वेण्या वैतरणी चैव सिनीवाली कुमुद्वती ॥

Sungai Śiprā, Payoṣṇī, Nirvindhyā, Tāpī, Saniṣadhāvatī; Veṇyā, Vaitaraṇī, serta Sinīvālī dan Kumudvatī.

Verse 25

करतोया महागौरी दुर्गा चान्तःशिरा तथा । (ऋक्ष) (विन्ध्य) पादप्रसूता स्ता नद्यः पुण्यजलाḥ शुभाḥ ॥

Sungai Karatoyā, Mahāgaurī, Durgā, serta Antaḥśirā—sungai-sungai ini dikatakan muncul dari kaki/lereng (Ṛkṣa/Vindhya—bacaan tidak pasti); semuanya membawa keberkahan dan berair suci.

Verse 26

गोदावरी भीमरथा कृष्णा वेण्याऽथापरा । तुंगभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी तथापगा ॥

Godāvarī, Bhīmarathā, Kṛṣṇā, dan Veṇyā; juga Tuṅgabhadrā, Suprayogā, Vāhyā, dan Kāverī—semua sungai suci ini disebut sebagai aliran yang terus mengalir.

Verse 27

पादविनिष्क्रान्ता इत्येताḥ सरिदुत्तमाः । कृतमाला ताम्रपर्णो पुष्पजा सूत्पलावती ॥

Sungai-sungai ini dikatakan yang terbaik, seakan-akan memancar dari kaki pegunungan seperti Sahya dan Vindhya; termasuk Kṛtamālā, Tāmraparṇā, Puṣpajā, dan Sūtpalāvatī.

Verse 28

मलयाद्रिसमुद्भूता नद्यः शीतजलास्त्विमाः । पितृसोमर्षिकुल्या च इक्षुका त्रिदिवा च या ॥

Sungai-sungai yang lahir dari Gunung Malaya ini berair sejuk: Pitṛsomarṣikulyā, Ikṣukā, dan juga Tridivā.

Verse 29

लाङ्गूलिनी वंशकरा महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः । ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी ॥

Lāṅgūlinī dan Vaṃśakarā dikenang sebagai sungai yang muncul dari Mahendra; demikian pula Ṛṣikulyā, Kumārī, Mandagā, dan Mandavāhinī.

Verse 30

कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः । सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः ॥

Kṛpā dan Palāśinī juga dikenang sebagai sungai yang muncul dari Śuktimat. Semua sungai ini suci—masing-masing adalah Sarasvatī, masing-masing adalah Gaṅgā—mengalir menuju samudra.

Verse 32

विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वपापहराः स्मृताः । अन्याः सहस्रशश्चोक्ताः क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तम ॥ प्रावृट्कालवहाः सन्ति सदाकालवहाश्च याः । मत्स्याश्वकूटाः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः ॥

Semua sungai dikenang sebagai ibu-ibu dunia, yang melenyapkan segala dosa. Wahai yang terbaik di antara kaum dwija, ribuan sungai kecil lainnya juga telah disebutkan. Sebagian mengalir pada musim hujan, dan sebagian mengalir sepanjang tahun—seperti Matsyāśvakūṭā, Kulyā, Kuntalā, dan Kāśikośalā.

Verse 33

अथर्वाश्चार्कलिङ्गाश्च मलकाश्च वृकैः सह । मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशोऽमी प्रकीर्तिताः ॥

Atharvā, Arkaliṅga, dan Malaka—bersama kaum Vṛka—itulah, pada umumnya, janapada (negeri-negeri) di Wilayah Tengah yang telah disebutkan.

Verse 34

सह्यस्य चोत्तरे या तु यत्र गोदावरी नदी । पृथिव्यामपि कृतस्त्रायां स प्रदेशो मनोरमः ॥

Di utara pegunungan Sahya, tempat Sungai Godāvarī berada, wilayah itu sungguh menawan—laksana sebidang tanah yang indah tersusun di atas bumi.

Verse 35

गोवर्धनं पुरं रम्यं भार्गवस्य महात्मनः । वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ॥

Govardhana adalah kota yang elok milik wangsa Bhārgava yang berhati luhur. (Disebut pula) kaum Vāhlīka, Vāṭadhāna, Ābhīra, dan Kālatoyaka.

Verse 36

अपरान्ताश्च शूद्राश्च पल्लवाश्चर्मखण्डिकाः । गान्धारा गबलाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः ॥

Aparānta, Śūdra, Pallava, dan Carmakhaṇḍika; juga kaum Gāndhāra, Gabala, serta bangsa Sindhu–Sauvīra–Madraka (disebutkan).

Verse 37

शतद्रुजाः कलिङ्गाश्च पारदाः हालमूषिकाः । माठराः बहुभद्राश्च कैकेया दशमालिकाः ॥

Kaum Śatadruja, Kaliṅga, Pārada, dan Hālamūṣika; juga Māṭhara, Bahubhadrā, Kaikeya, serta Daśamālika—semua ini disebut sebagai negeri-negeri bangsa.

Verse 38

क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च । काम्बोजा दरदाश्चैव वर्वरा हर्षवर्धनाः ॥

Di sana juga terdapat permukiman para Kṣatriya, serta klan-klan Vaiśya dan Śūdra; juga kaum Kāmboja, Dārada, Varvara, dan Harṣavardhana.

Verse 39

चीनाश्चैव तुखाराश्च बहुला बाह्यतो नराः । आत्रेयाश्च भरद्वाजाः पुष्कलाश्च कशेरुकाः ॥

Kaum Cīna dan Tukhāra, serta banyak orang yang tinggal di negeri-negeri luar; juga Ātreya dan Bhāradvāja, Puṣkala dan Kaśeruka.

Verse 40

लम्पाकाः शूलकाराश्च चूलिका जागुडैः सह । औषधाश्चानिमद्राश्च किरातानां च जातयः ॥

Kaum Lampāka, Śūlakāra, dan Cūlika beserta Jāguḍa; juga Auṣadha dan Animadra; serta berbagai suku Kirāta.

Verse 41

तामसा हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तुङ्गनास्तथा । शूलिकाः कुहकाश्चैव ऊर्णा दर्वास्तथैव च ॥

Kaum Tāmasa dan Haṃsamārga; kaum Kāśmīra dan juga Tuṅgana; kaum Śūlika dan Kuhaka; serta Ūrṇa dan Darva—semuanya disebutkan.

Verse 42

एते देशा ह्युदीच्यास्तु प्राच्यान्देशान्निबोध मे । अध्रारका मुदकरा अन्तर्गिर्या बहिर्गिराः ॥

Inilah sungguh negeri-negeri utara; kini dengarkan dariku negeri-negeri timur: Adhrāraka, Mudakara, Antargirya, dan Bahirgira.

Verse 43

यथा प्रवङ्गा रङ्गेया मानदा मानवर्तिकाः । ब्राह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा ज्ञेयमल्लकाः ॥

Demikian pula di negeri-negeri timur ada Pravaṅga, Raṅgeya, Mānadā, Mānavartika; Brāhmottara, Pravijaya, Bhārgava, dan Jñeyamallaka.

Verse 44

प्राग्ज्योतिषाश्च मद्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः । मल्ला मगधगोमन्ताः प्राच्या जनपदाः स्मृताः ॥

Prāgjyotiṣa, Madrā, Videha, dan Tāmraliptaka; Malla, Magadha, dan Gomanta—semua ini dikenang sebagai negeri-negeri timur.

Verse 45

अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः । पुण्ड्राश्च केवलाश्चैव गोलाङ्गूलास्तथैव च ॥

Kini akan kukatakan negeri-negeri lain—mereka yang tinggal di jalur selatan (Dakṣiṇāpatha): Puṇḍra, Kevala, dan juga Golāṅgūla.

Verse 46

शैलूषा मूषिकाश्चैव कुसुमा नामवासकाः । महाराष्ट्रा माहिषका कलिङ्गाश्चैव सर्वशः ॥

Śailūṣa dan Mūṣika; Kusuma yang tinggal di tempat bernama Nāmavāsaka; Mahārāṣṭra, Māhiṣaka, dan Kaliṅga di segala penjuru.

Verse 47

आभीराः सह वैशिक्या आढक्याः शबराश्च ये । पुलिन्दा विन्ध्यमौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह ॥

Kaum Ābhīra bersama Vaiśikya; Āḍhakya dan Śabara; Pulinda, para penghuni Vindhya, orang-orang Vidarbha, beserta Daṇḍaka—itulah semuanya.

Verse 48

पौरिका मौलिकाश्चैव अश्मका भोगवर्धनाः । नैषिकाः कुन्तला अन्धा उदिभदा वनदारकाः ॥

Paurika dan Maulika; Aśmaka dan Bhogavardhana; Naiṣika, Kuntala, Andha, Udibhadā, serta Vanadāraka—demikianlah (negeri-negeri) itu.

Verse 49

दाक्षिणात्यास्त्वमी देशा अपरान्तान् निबोध मे । सूर्‍पारकाः कालिबला दुर्गाश्चानीकटैः सह ॥

Inilah negeri-negeri selatan. Kini dengarkan dariku tentang Aparānta (wilayah barat): Sūrpāraka, Kālibala, dan Durga, beserta Ānīkaṭa.

Verse 50

पुलिन्दाश्च सुमीनाश्च रूपपाः स्वापदैः सह । तथा कुरुमिनश्चैव सर्वे चैव कठाक्षराः ॥

Pulinda, Sumīna, Rūpapa beserta Svāpada; demikian pula Kurumina—yakni semua yang disebut Kaṭhākṣara.

Verse 51

नासिक्यावाश्च ये चान्ये ये चैवोत्तरनर्मदाः । भीरुकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि ॥

Para penghuni Nāsikya dan bangsa-bangsa lainnya; juga mereka yang berada di utara Sungai Narmadā; Bhīrukaccha dan Samāheya, beserta Sārasvata pula.

Verse 52

काश्मीराश्च सुराष्ट्राश्च अवन्त्याश्चार्बुदैः सह । इत्येते ह्यपरान्ताश्च शृणु विन्ध्यनिवासिनः ॥

Orang Kāśmīra, Surāṣṭra, dan Avanti beserta Ārbuda—mereka inilah yang disebut Aparānta. Sekarang dengarkan tentang para penghuni wilayah Vindhya.

Verse 53

सरजाश्च करूषाश्च केरलाश्चोत्कलैः सह । उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोज्याः किष्किन्धकैः सह ॥

Kaum Saraja dan Karūṣa; orang Kerala bersama Utkala; Uttamarṇa dan Daśārṇa; serta Bhojya bersama Kiṣkindhaka.

Verse 54

तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा । तुम्बुरास्तुम्बुलाश्चैव पटवो नैषधेः सह ॥

Kaum Tośala dan Kośala; Traipura dan Vaidiśa; Tumbura dan Tumbula; serta Paṭava bersama Naiṣadha.

Verse 55

अन्नजास्तुष्टिकाराश्च वीरहोत्रा ह्यवन्तयः । एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः ॥

Annajā, Tuṣṭikāra, Vīrahotra, dan Avanti—semua janapada ini bermukim di lereng belakang (daerah pedalaman) Pegunungan Vindhya.

Verse 56

अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये । नीहाराः हंसमार्गाश्च कुरवो गुर्गणाः खसाः ॥

Sekarang akan kuuraikan negeri-negeri di pegunungan dan para penghuninya: Nīhāra, Haṃsamārga, Kuru, Gurgaṇa, dan Khasa.

Verse 57

कुन्तप्रावरणाश्चैव ऊर्णा दार्वाः सकृत्रकाः । त्रिगर्ता गालवाश्चैव किरातास्तामसैः सह ॥

Di sana ada Kuntaprāvaraṇa, Ūrṇa, Dārvāḥ, dan Sakṛtrakāḥ; demikian pula Trigarta, Gālava, serta Kirāta bersama kaum Tāmasa.

Verse 58

कृतत्रेतादिकश्चात्र चतुर्युगकृतो विधिः । एतत्तु भारतं वर्षं चतुः संस्थानसंस्थितम् ॥

Di sini ketetapan mengenai yuga Kṛta, Tretā, dan lainnya ditegakkan sebagai aturan bagi empat yuga. Dan Bhārata-varṣa ini ditata dalam empat susunan (saṃsthāna).

Verse 59

दक्षिणापरतो ह्यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः ॥

Di selatan dan baratnya terbentang samudra, dan di timurnya pun ada lautan besar; di utara berdiri Himavān—seakan membentuk rupa seperti tali busur yang melengkung.

Verse 60

तदेतद् भारतं वर्षं सर्वबीजं द्विजोत्तम । ब्रह्मत्वममरेशत्वं देवत्वं मरुतस्तथा ॥

Karena itu, wahai yang terbaik di antara para dwija, Bhārata-varṣa ini adalah benih segala pencapaian. Dari sinilah diperoleh brahminhood/penyadaran Brahman, kekuasaan di antara para amara, keilahian, bahkan kedudukan sebagai Marut.

Verse 61

मृगपश्वप्सरोयोनिस्तद्वत् सर्वे सरीसृपाः । स्थावराणाञ्च सर्वेषामितो ब्रह्मन् शुभाशुभैः ॥

Dari sinilah, wahai brāhmaṇa, sesuai perbuatan baik dan buruk, timbul kelahiran sebagai rusa dan hewan, juga sebagai Apsaras; demikian pula kelahiran sebagai segala jenis reptil; dan juga bagi semua makhluk tak bergerak.

Verse 62

प्रयाति कर्मभूर्ब्रह्मन् नान्या लोकेषु विद्यते । देवानामपि विप्रर्षे सदैष मनोरथः ॥

Wahai brāhmana, inilah karmabhūmi; di antara segala loka tiada medan tindakan lain yang sebanding. Wahai resi terbaik, bahkan para dewa pun senantiasa mendambakannya.

Verse 63

अपि मानुष्यमाप्स्यामो देवत्वात् प्रच्युताः क्षितौ । मनुष्यः कुरुते तत्तु यन्न शक्यं सुरासुरैः ॥

Mereka berpikir: “Semoga kami memperoleh kelahiran sebagai manusia, setelah jatuh dari kedewaan ke bumi.” Sebab manusia mampu menuntaskan hal yang tak mungkin bagi para dewa maupun asura.

Verse 64

तत्कर्मनिगडग्रस्तैः स्वकर्मख्यापनोत्सुकः । न किञ्चित् क्रियते कर्म सुखलेशोपबृंहितैः ॥

Terbelenggu oleh jerat karma mereka sendiri, hanya ingin memamerkan perbuatan diri, dan mabuk oleh serpih kenikmatan, mereka tidak melakukan tindakan yang bermakna.