Previous Verse
Next Verse

Shloka 73

Dhaumya’s Enumeration of Eastern Tīrthas

Prācī-diś Tīrtha-kathana

हरिश्व भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृत: । तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि येषां मध्येन जाह्नवी,राजेन्द्र! तत्पश्चात्‌ महर्षियोंद्वारा प्रशंसित प्रयागतीर्थमें जाय। जहाँ ब्रह्मा आदि देवता, दिशा, दिक्पाल, लोकपाल, साध्य, लोकसम्मानित पितर, सनत्कुमार आदि महर्षि, अंगिरा आदि निर्मल ब्रह्मर्षि, नाग, सुपर्ण, सिद्ध, सूर्य, नदी, समुद्र, गन्धर्व, अप्सरा तथा ब्रह्माजीसहित भगवान्‌ विष्णु निवास करते हैं। वहाँ तीन अग्निकुण्ड हैं जिनके बीचसे सब तीर्थोंसे सम्पन्न गंगा वेगपूर्वक बहती हैं। त्रिभुवनविख्यात सूर्यपुत्री लोकपावनी यमुनादेवी वहाँ गंगाजीके साथ मिली हैं। गंगा और यमुनाका मध्यभाग पृथ्वीका जघन माना गया है

hariśvā bhagavān āste prajāpati-puraskṛtaḥ | tatra trīṇy agni-kuṇḍāni yeṣāṁ madhyena jāhnavī ||

Pulastya berkata: “Di sana bersemayam Bhagavān Hari, dimuliakan di hadapan Prajāpati. Di tempat itu ada tiga altar api, dan di antara ketiganya mengalir Jāhnavī—Gaṅgā.”

हरिश्वःHarishva (proper name)
हरिश्वः:
Karta
TypeNoun
Rootहरिश्व (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
भगवान्blessed, venerable
भगवान्:
Karta
TypeAdjective
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
आस्तेsits, remains, dwells
आस्ते:
TypeVerb
Rootआस् (धातु)
FormPresent, 3rd, Singular, Ātmanepada
प्रजापति-पुरस्कृतःpreceded/led by Prajāpati
प्रजापति-पुरस्कृतः:
Karta
TypeAdjective
Rootपुरस्कृत (कृदन्त; √कृ with पुरस्-)
FormMasculine, Nominative, Singular
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
त्रीणिthree
त्रीणि:
Karta
TypeAdjective
Rootत्रि (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative, Plural
अग्नि-कुण्डानिfire-pits
अग्नि-कुण्डानि:
Karta
TypeNoun
Rootकुण्ड (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative, Plural
येषाम्of which
येषाम्:
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormNeuter, Genitive, Plural
मध्येनthrough the middle
मध्येन:
Karana
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Instrumental, Singular
जाह्नवीJāhnavī (the Gaṅgā)
जाह्नवी:
Karta
TypeNoun
Rootजाह्नवी (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative, Singular

पुलस्त्य उवाच

P
Pulastya
H
Hariśvā
P
Prajāpati
A
Agni-kuṇḍa (three fire-altars)
J
Jāhnavī (Gaṅgā)

Educational Q&A

Sacred places are portrayed as confluences of right order: divine presence, Vedic ritual discipline (fire-altars), and purifying waters (Gaṅgā). The implied ethic is that pilgrimage is not mere travel but a practice of reverence, self-restraint, and alignment with dharma.

Pulastya continues a tirtha-guidance narrative, pointing out a holy locale where Hariśvā resides with honor before Prajāpati, and describing three ritual fire-altars with the Gaṅgā (Jāhnavī) flowing between them—an identifying mark of the site’s sanctity.