Previous Verse
Next Verse

Shloka 38

Adhyāya 76: Kuṇḍina-praveśaḥ, Bhīmena satkāraḥ, Ṛtuparṇa-kṣamā, Aśvahṛdaya-pratyarpanam

Nala’s Reception and Reconciliation

उपायो विहितश्चायं त्वदर्थमतुलो5नया । न होकाह्वा शतं गन्ता त्वामृतेडन्य: पुमानिह,“तुम्हारी प्राप्तिके लिये दमयन्तीने यह अनुपम उपाय ढूँढ़ निकाला था; क्योंकि इस जगतमें तुम्हारे सिवा दूसरा कोई पुरुष नहीं है, जो एक दिनमें सौ योजन (रथद्वारा) जा सके

upāyo vihitaś cāyaṃ tvad-artham atulo 'nayā | na hy ekāhvaśataṃ gantā tvām ṛte 'nyaḥ pumān iha ||

“Demi dirimu, Damayantī menyusun siasat yang tiada banding ini; sebab di dunia ini, selain engkau, tak ada lelaki lain yang mampu menempuh seratus yojana dalam satu hari.”

उपायःmeans, device
उपायः:
Karta
TypeNoun
Rootउपाय
FormMasculine, Nominative, Singular
विहितःdevised, arranged
विहितः:
TypeVerb
Rootवि-धा (धातु) → विहित (क्त)
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अयम्this
अयम्:
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine, Nominative, Singular
त्वत्-अर्थम्for your sake
त्वत्-अर्थम्:
Karma
TypeNoun
Rootत्वद् + अर्थ
FormMasculine, Accusative, Singular
अतुलःincomparable
अतुलः:
TypeAdjective
Rootअतुल
FormMasculine, Nominative, Singular
अनयाby her (by this woman)
अनया:
Karana
TypePronoun
Rootइदम् (स्त्री. रूप: अना/अनया)
FormFeminine, Instrumental, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
लोक-अह्वाin the world (lit. world-called/so-called world)
लोक-अह्वा:
Adhikarana
TypeNoun
Rootलोक + अह्वा
FormFeminine, Nominative, Singular
शतम्a hundred
शतम्:
Karma
TypeNoun/Numeral
Rootशत
FormNeuter, Accusative, Singular
गन्ताgoer, one who can go
गन्ता:
Karta
TypeNoun
Rootगम् (धातु) → गन्तृ (तृच्) / गन्ता
FormMasculine, Nominative, Singular
त्वाम्you
त्वाम्:
TypePronoun
Rootत्वद्
FormMasculine, Accusative, Singular
ऋतेexcept, without
ऋते:
Apadana
TypeIndeclinable
Rootऋते
अन्यःanother
अन्यः:
Karta
TypeAdjective
Rootअन्य
FormMasculine, Nominative, Singular
पुमान्man
पुमान्:
Karta
TypeNoun
Rootपुमांस्
FormMasculine, Nominative, Singular
इहhere, in this world
इह:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootइह

बृहदश्चव उवाच

B
Bṛhadaśva
D
Damayantī
N
Nala (implied by 'except you')
Y
yojana (unit of distance)

Educational Q&A

The verse highlights steadfast devotion and intelligent effort: Damayantī’s loyal resolve leads her to craft an exceptional plan, and Nala’s unique capability becomes the ethical means for reunion rather than mere display of power.

Bṛhadaśva, narrating the Nala–Damayantī episode, explains that Damayantī devised a special scheme to reach Nala, relying on the fact that only Nala could cover an extraordinary distance—‘a hundred yojanas in a day’—thus making the plan workable.