Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

पञ्चमहाभूतगुण-इन्द्रियनिग्रह-उपदेशः | Teaching on the Qualities of the Five Elements and Sense-Control

निःश्वास: पवनश्चापि तेजोडग्निश्व तवाच्युत । बाहवस्ते दिश: सर्वा: कुक्षिश्नापि महार्णव:,महातेजस्वी परमेश्वर! ब्रह्मा, वेद और जाननेयोग्य सभी वस्तुएँ आपने ही उत्पन्न की हैं। देव! आकाश आपका मस्तक है। चन्द्रमा और सूर्य नेत्र हैं। वायु श्वास है तथा अग्नि आपका तेज है। अच्युत! सम्पूर्ण दिशाएँ आपकी भुजाएँ और महासागर आपका कुक्षिस्थान है। देव! मधुसूदन! पर्वत आपके ऊरु और अन्तरिक्ष-लोक आपकी नाभि है। पृथ्वीदेवी आपके चरण तथा ओषधियाँ रोएँ हैं

niḥśvāsaḥ pavanaś cāpi tejo 'gnis tvaṁ acyuta | bāhavas te diśaḥ sarvāḥ kukṣiś cāpi mahārṇavaḥ || mahātejasvī parameśvara! brahmā vedāś ca jñeyāni sarvāṇi ca tvayaiva sṛṣṭāni | deva! ākāśaṁ te mastakam | candrasūryau netre | vāyur niḥśvāsaḥ, agnis tejaḥ | acyuta! sarvā diśo bāhavaḥ, mahārṇavaḥ kukṣiḥ | deva! madhusūdana! parvatā ūrū, antarīkṣaloko nābhiḥ | pṛthivī devī caraṇau, oṣadhayaḥ romāṇi ||

Uttanka berkata: “Wahai Acyuta, napas-Mu adalah angin; sinar-keagungan-Mu adalah api. Segala penjuru adalah lengan-Mu, dan samudra raya adalah perut-Mu. Wahai Tuhan Mahabercahaya, Penguasa Tertinggi—Brahmā, Weda, dan segala yang dapat diketahui, semuanya Engkau-lah yang melahirkannya. Wahai Dewa, langit adalah kepala-Mu; bulan dan matahari adalah mata-Mu. Gunung-gunung adalah paha-Mu dan ruang antara adalah pusar-Mu. Dewi Bumi adalah kaki-Mu, dan tumbuh-tumbuhan obat adalah rambut pada tubuh-Mu.”

निःश्वासःbreath (exhalation)
निःश्वासः:
Karta
TypeNoun
Rootनिःश्वास
FormMasculine, Nominative, Singular
पवनःwind
पवनः:
Karta
TypeNoun
Rootपवन
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अपिalso
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
तेजःsplendor, radiance
तेजः:
Karta
TypeNoun
Rootतेजस्
FormNeuter, Nominative, Singular
अग्निःfire
अग्निः:
Karta
TypeNoun
Rootअग्नि
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
तवof you, your
तव:
Adhikarana
TypePronoun
Rootयुष्मद्
Form—, Genitive, Singular
अच्युतO Acyuta (Vishnu/Krishna)
अच्युत:
TypeNoun
Rootअच्युत
FormMasculine, Vocative, Singular
बाहवःarms
बाहवः:
Karta
TypeNoun
Rootबाहु
FormMasculine, Nominative, Plural
तेyour
ते:
Adhikarana
TypePronoun
Rootयुष्मद्
Form—, Genitive, Singular
दिशःdirections
दिशः:
Karta
TypeNoun
Rootदिश्
FormFeminine, Nominative, Plural
सर्वाःall
सर्वाः:
TypeAdjective
Rootसर्व
FormFeminine, Nominative, Plural
कुक्षिःbelly, abdomen
कुक्षिः:
Karta
TypeNoun
Rootकुक्षि
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अपिalso
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
महार्णवःthe great ocean
महार्णवः:
Karta
TypeNoun
Rootमहार्णव
FormMasculine, Nominative, Singular

उत्तडुक उवाच

U
Uttanka (Uttaṅka)
A
Acyuta (Viṣṇu/Kṛṣṇa)
P
Parameśvara (Supreme Lord)
B
Brahmā
V
Vedas
Ā
Ākāśa (sky/space)
C
Candra (Moon)
S
Sūrya (Sun)
V
Vāyu/Pavana (Wind)
A
Agni (Fire)
D
Diśas (Directions)
M
Mahārṇava (Great Ocean)
P
Parvatas (Mountains)
A
Antarīkṣa-loka (Mid-space realm)
P
Pṛthivī (Earth)
O
Oṣadhis (Herbs)

Educational Q&A

The verse teaches a devotional vision in which the Supreme Lord is identical with the cosmos: natural forces and cosmic regions are understood as the Lord’s own body. This frames knowledge, creation, and reverence as ultimately directed toward the one divine source.

Uttanka addresses Acyuta with a hymn of praise, describing the deity’s cosmic body—sky as head, sun and moon as eyes, wind as breath, fire as radiance, directions as arms, ocean as belly—affirming the Lord as creator of Brahmā, the Vedas, and all knowable things.