Previous Verse
Next Verse

Shloka 24

Ṛśyaśṛṅga’s Luring, Rainfall at Aṅga, and Reconciliation with Vibhāṇḍaka (ऋश्यशृङ्गोपाख्यानम्)

नारायणी चेन्द्रसेना बभूव वश्या नित्यं मुद्रलस्पाजमीढ । (यथा सीता दाशरयथेमहात्मनो यथा तव द्रौपदी पाण्डुपुत्र ।) तथा शान्ता ऋष्यशुड्रं वनस्थं प्रीत्या युक्ता पर्यचरत्नरेन्द्र,युधिष्ठि!! जैसे नारायणी इन्द्रसेना सदा महर्षि मुद्लके अधीन रहती थी तथा पाण्डुनन्दन! जैसे सीता महात्मा दशरथनन्दन श्रीरामके अधीन रही हैं और द्रौपदी सदा तुम्हारे वशमें रहती आयी है, उसी प्रकार शान्ता भी सदा अधीन रहकर वनवासी ऋष्यशुंगकी प्रसन्नतापूर्वक सेवा करती थी

nārāyaṇī cendrasenā babhūva vaśyā nityaṁ mudgalasyājamiḍha | (yathā sītā dāśarathir mahātmanaḥ yathā tava draupadī pāṇḍuputra |) tathā śāntā ṛṣyaśṛṅgaṁ vanasthaṁ prītyā yuktā paryacarat narendra yudhiṣṭhira ||

Wahai keturunan Ajamiḍha, Nārāyaṇī—yang juga dikenal sebagai Indrasenā—senantiasa patuh kepada resi Mudgala. Wahai putra Pāṇḍu, sebagaimana Sītā berbakti kepada Rāma yang berhati luhur, putra Daśaratha, dan sebagaimana Draupadī hidup di bawah tuntunanmu—demikian pula, wahai raja, Śāntā dengan kasih yang tulus melayani Ṛśyaśṛṅga, sang pertapa penghuni rimba.

नारायणीNārāyaṇī (a woman named Nārāyaṇī)
नारायणी:
Karta
TypeNoun
Rootनारायणी
FormFeminine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
इन्द्रसेनाIndrasenā (a woman named Indrasenā)
इन्द्रसेना:
Karta
TypeNoun
Rootइन्द्रसेना
FormFeminine, Nominative, Singular
बभूवbecame/was
बभूव:
TypeVerb
Rootभू
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Singular, Parasmaipada
वश्याsubmissive, under control
वश्या:
TypeAdjective
Rootवश्य
FormFeminine, Nominative, Singular
नित्यम्always
नित्यम्:
TypeIndeclinable
Rootनित्य
मुद्गलस्यof Mudgala (the sage)
मुद्गलस्य:
TypeNoun
Rootमुद्गल
FormMasculine, Genitive, Singular
अजमीढO Ajamiḍha (epithet/address)
अजमीढ:
TypeNoun
Rootअजमीढ
FormMasculine, Vocative, Singular
यथाjust as
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
सीताSītā
सीता:
Karta
TypeNoun
Rootसीता
FormFeminine, Nominative, Singular
दाशरथेःof the son of Daśaratha (Rāma)
दाशरथेः:
TypeNoun
Rootदाशरथि
FormMasculine, Genitive, Singular
महात्मनःof the great-souled one
महात्मनः:
TypeNoun
Rootमहात्मन्
FormMasculine, Genitive, Singular
यथाjust as
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
तवof you/your
तव:
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormGenitive, Singular
द्रौपदीDraupadī
द्रौपदी:
Karta
TypeNoun
Rootद्रौपदी
FormFeminine, Nominative, Singular
पाण्डुपुत्रO son of Pāṇḍu
पाण्डुपुत्र:
TypeNoun
Rootपाण्डु-पुत्र
FormMasculine, Vocative, Singular
तथाso/likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
शान्ताŚāntā
शान्ता:
Karta
TypeNoun
Rootशान्ता
FormFeminine, Nominative, Singular
ऋष्यशृङ्गम्Ṛśyaśṛṅga (the sage)
ऋष्यशृङ्गम्:
Karma
TypeNoun
Rootऋष्यशृङ्ग
FormMasculine, Accusative, Singular
वनस्थम्dwelling in the forest
वनस्थम्:
TypeAdjective
Rootवनस्थ
FormMasculine, Accusative, Singular
प्रीत्याwith affection/pleasure
प्रीत्या:
Karana
TypeNoun
Rootप्रीति
FormFeminine, Instrumental, Singular
युक्ताendowed/engaged (in devotion)
युक्ता:
TypeAdjective
Rootयुज्
FormFeminine, Nominative, Singular, Past passive participle (क्त)
पर्यचरत्served, attended upon
पर्यचरत्:
TypeVerb
Rootचर्
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Singular, Parasmaipada, परि
नरेन्द्रO king (lord of men)
नरेन्द्र:
TypeNoun
Rootनर-इन्द्र
FormMasculine, Vocative, Singular
युधिष्ठिरO Yudhiṣṭhira
युधिष्ठिर:
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर
FormMasculine, Vocative, Singular

विभाण्डक उवाच

V
Vibhāṇḍaka
N
Nārāyaṇī
I
Indrasenā
M
Mudgala
A
Ajamiḍha
S
Sītā
R
Rāma (Dāśarathi)
D
Daśaratha
D
Draupadī
Y
Yudhiṣṭhira
P
Pāṇḍu
Ś
Śāntā
Ṛṣyaśṛṅga
F
forest (vana)

Educational Q&A

The verse presents an ethical ideal of gṛhastha-dharma: a wife’s steadfast loyalty and affectionate service, framed not as coercion but as willing, love-grounded commitment (prītyā yuktā) that sustains harmony even in austere forest life.

Vibhāṇḍaka addresses Yudhiṣṭhira and illustrates Śāntā’s devoted attendance on the forest-dwelling Ṛṣyaśṛṅga by comparing her conduct to well-known exemplars—Nārāyaṇī/Indrasenā with Mudgala, Sītā with Rāma, and Draupadī with Yudhiṣṭhira.