Adhyaya 90

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें कौरव-सेनाके व्यूहका निर्माणविषयक सतासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८७ ॥। ऑपन-- मा बछ। अकाल अष्टाशीतितमो<् ध्याय: कौरव-सेनाके लिये अपशकुन

Sañjaya berkata: “Wahai mulia, ketika barisan-barisan pasukan telah tersusun dalam formasi dan seluruh divisi berdiri tegak, maka genderang perang dipukul; kettledrum dan mṛdaṅga pun bergemuruh.”

Verse 2

अनीकानां च संह्वादे वादित्राणां च निःस्वने । प्रध्मापितेषु शड्खेषु संनादे लोमहर्षणे

Di tengah gemuruh pasukan dan denting alat-alat perang, ketika sangkakala ditiup dan raungan yang membuat bulu kuduk berdiri menyapu medan laga.

Verse 3

अभिहारयत्सु शनकैर्भरतेषु युयुत्सुषु । रौद्रे मुहूर्तो सम्प्राप्ते सब्यसाची व्यदृश्यत

Ketika para kesatria Bharata yang haus bertempur maju perlahan dalam barisan, dan saat yang garang itu telah tiba, tampaklah Savyasācī Arjuna di medan perang.

Verse 4

बलानां वायसानां च पुरस्तात्‌ सव्यसाचिन: । बहुलानि सहस्राणि प्राक्रीडंस्तत्र भारत,भारत! वहाँ सव्यसाची अर्जुनके सम्मुख आकाशमें कई हजार कौए और वायस क्रीडा करते हुए उड़ रहे थे

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata, di hadapan Savyasācin (Arjuna), di langit tampak beribu-ribu gagak dan burung-burung pemakan bangkai berputar-putar, seakan bermain-main.

Verse 5

मृगाश्न घोरसंनादा: शिवाश्लाशिवदर्शना: । दक्षिणेन प्रयातानामस्माकं प्राणदंस्तथा,और जब हमलोग आगे बढ़ने लगे, तब भयंकर शब्द करनेवाले पशु और अशुभ दर्शनवाले सियार हमारे दाहिने आकर कोलाहल करने लगे

Sañjaya berkata: Ketika pasukan kami mulai maju, binatang-binatang mengeluarkan pekik mengerikan, dan serigala-serigala pembawa alamat buruk muncul di sisi kanan, melolong seakan hendak menggigit napas hidup kami.

Verse 6

(लोकक्षये महाराज यादृशास्तादृशा हि ते | अशिवा धार॑राष्ट्राणां शिवा: पार्थस्य संयुगे ।।

Sañjaya berkata: Wahai Raja, dalam perang yang memusnahkan dunia itu, berbagai pertanda mulai tampak—membawa celaka bagi putra-putra Dhṛtarāṣṭra, namun membawa tuah bagi Pārtha (Arjuna) di medan laga. Dengan dentuman menggelegar, ribuan meteor menyala jatuh dari langit; dan ketika ketakutan besar bangkit, seluruh bumi pun bergetar.

Verse 7

विष्वग्वाता: सनिर्घाता रूक्षा: शर्करवर्षिण: । ववुरायाति कौन्तेये संग्रामे समुपस्थिते

Sañjaya berkata: Ketika Kuntīputra Arjuna mendekat dan saat pertempuran tiba, angin-angin kasar bertiup dari segala arah, disertai gemuruh yang menggetarkan, dan menurunkan pasir serta kerikil bagaikan hujan.

Verse 8

नाकुलिश्न शतानीको धृष्टय्युम्नश्न पार्षत: । पाण्डवानामनीकानि प्राज्ञौ तौ व्यूहतुस्तदा

Sañjaya berkata: Lalu Śatānīka, putra Nakula, dan Dhṛṣṭadyumna, putra Pārṣata (Drupada), keduanya pahlawan bijaksana, menyusun formasi-formasi tempur pasukan Pāṇḍava.

Verse 9

ततो रथसहस्रेण द्विरदानां शतेन च । त्रिभिरश्वसहसौैश्ष पदातीनां शतै: शतै:

Sañjaya berkata: Setelah itu, dengan seribu kereta perang, seratus gajah, tiga ribu penunggang kuda, serta ratusan demi ratusan prajurit berjalan kaki, Durmarṣaṇa maju ke barisan terdepan pasukan Kaurava. Ia mengambil posisi pada jarak yang terukur dari Arjuna, lalu berkata demikian.

Verse 10

अध्यर्धमात्रे धनुषां सहस्रे तनयस्तव । अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थित्वा दुर्मर्षणो5ब्रवीत्‌

Sañjaya berkata: Lalu putramu Durmarṣaṇa berdiri di depan seluruh pasukan Kaurava, pada jarak kira-kira seribu lima ratus panjang busur dari Arjuna, dan berbicara.

Verse 11

“जिस प्रकार तटभूमि समुद्रको आगे बढ़नेसे रोकती है, उसी प्रकार आज मैं युद्धमें उन्मत्त होकर लड़नेवाले शत्रु-संतापी गाण्डीवधारी अर्जुनको रोक दूँगा

“Sebagaimana garis pantai menahan samudra yang menggelora agar tak meluap maju, demikian pula hari ini aku akan menahan Arjuna, pemegang Gāṇḍīva, penindas musuh, yang tengah mabuk perang.”

Verse 12

अद्य पश्यन्तु संग्रामे धनंजयममर्षणम्‌ । विषक्तं मयि दुर्धर्षमश्मकूटमिवाश्मनि

“Hari ini biarlah semua menyaksikan di medan laga: Dhanañjaya yang tak tahan dihina dan sukar ditandingi—ketika bertubrukan denganku—akan tertahan, laksana bongkah batu yang berhenti saat menghantam batu karang.”

Verse 13

तिष्ठ ध्वं रथिनो यूय॑ संग्राममभिकड्क्षिण: । युध्यामि संहतानेतान्‌ यशो मान॑ च वर्धयन्‌

“Wahai para kesatria kereta yang mendambakan pertempuran—berdirilah teguh dan bertahan. Aku akan memerangi musuh-musuh yang datang dalam barisan rapat ini, demi menambah kemasyhuran dan kehormatan wangsa Kuru.”

Verse 14

एवं ब्रुवन्महाराज महात्मा स महामति: । महेष्वासैर्व॒तो राजन्‌ महेष्वासो व्यवस्थित:

Sanjaya berkata: “Wahai Maharaja, ketika ia berkata demikian, sang pahlawan berhati luhur dan bening buddhi—yang sendiri seorang pemanah agung—berdiri siap bertempur, dikepung dari segala sisi oleh para pemanah besar lainnya.”

Verse 15

ततो<न्तक इव क्रुद्ध: सवज्ञ इव वासव: । दण्डपाणिरिवासहा मृत्यु: कालेन चोदित:

Sanjaya berkata: “Kemudian Arjuna menyala—laksana Antaka dalam murka, laksana Vāsava (Indra) dalam daya yang tak tertahan, laksana Maut yang mengerikan bertongkat dan digerakkan oleh Kala (Waktu). Naik di kereta terbaiknya, ia menggemakan Gāṇḍīva dan bersinar seperti matahari yang baru terbit.”

Verse 16

शूलपाणिरिवाक्षोभ्यो वरुण: पाशवानिव । युगान्ताग्निरिवार्चिष्मान्‌ प्रधक्ष्यन्‌ वै पुनः प्रजा:

Sanjaya berkata: “Tak terguncang laksana Rudra bertombak trisula, laksana Varuṇa pemegang jerat, dan menyala laksana api pralaya di akhir zaman yang bangkit untuk membakar semua makhluk kembali—demikianlah Arjuna tampak di medan perang.”

Verse 17

क्रोधामर्षबलोद्धूतो निवातकवचान्तक: । जयो जेता स्थित: सत्ये पारयिष्यन्‌ महाव्रतम्‌

Sanjaya berkata: “Didorong oleh murka, kehormatan yang tersakiti, dan kekuatan, Arjuna—pembinas apara Nivātakavaca—berdiri teguh. Sesuai namanya ‘Jaya’ (Kemenangan), ia adalah penakluk; tegak dalam kebenaran, ia bertekad menuntaskan mahāvrata-nya.”

Verse 18

आमुक्तकवच: खड्गी जाम्बूनदकिरीटभृत्‌ । शुभ्रमाल्याम्बरधर: स्वड्भदश्चारुकुण्डल:

Sanjaya berkata: “Arjuna telah mengenakan zirah, menyandang pedang, dan memakai mahkota dari emas Jāmbūnada. Dengan kalung putih dan busana putih, berhias gelang lengan yang indah serta anting yang menawan, ia tampak berwibawa di medan laga.”

Verse 19

रथप्रवरमास्थाय नरो नारायणानुग: । विधुन्वन्‌ गाण्डिवं संख्ये बभौ सूर्य इवोदित:

Sañjaya berkata: Naik ke atas kereta perangnya yang unggul, Arjuna—Nara, pengikut Nārāyaṇa, Śrī Kṛṣṇa—mengguncang Gāṇḍīva di tengah kancah pertempuran dan bersinar laksana matahari yang baru terbit. Didorong amarah, keteguhan yang tak sudi dihina, dan kekuatan, ia maju—dialah yang dahulu menumpas para asura Nivātakavaca. Sesuai namanya ‘Jaya’, kemenangan seakan menjadi wataknya; teguh dalam dharma, ia bersiap menuntaskan mahāvrata-nya. Berzirah, bermahkota emas Jāmbūnada, pedang tergantung di pinggang; mengenakan kalung putih dan busana putih, berhias gelang lengan dan anting yang elok—ia mengikuti Śrī Kṛṣṇa, memancarkan wibawa di medan laga.

Verse 20

सो5ग्रानीकस्य महत इषुपाते धनंजय: । व्यवस्थाप्य रथं राजन्‌ शड्खं दध्मौ प्रतापवान्‌

Sañjaya berkata: O Raja, Dhanañjaya (Arjuna) yang perkasa menempatkan keretanya pada jarak jangkauan panah di hadapan barisan depan musuh yang besar, lalu meniup sangkakala (śaṅkha).

Verse 21

अथ कृष्णो5प्यसम्भ्रान्त: पार्थेन सह मारिष | प्राध्मापयत्‌ पाउचजन्यं शड्खं प्रवरमोजसा,आर्य! तब श्रीकृष्णने भी अर्जुनके साथ बिना किसी घबराहटके अपने श्रेष्ठ शंख पांचजन्यको बलपूर्वक बजाया

Sañjaya berkata: Lalu Kṛṣṇa pun, tetap tenang tanpa gentar, bersama Pārtha, membunyikan dengan kuat sangkakala unggulnya, Pāñcajanya.

Verse 22

तयो: शड्खप्रणादेन तव सैन्ये विशाम्पते । आसन संहृष्टरोमाण: कम्पिता गतचेतस:,प्रजानाथ! उन दोनोंके शंखनादसे आपकी सेनाके समस्त योद्धाओंके रोंगटे खड़े हो गये, सब लोग काँपते हुए अचेत-से हो गये

Sañjaya berkata: Wahai raja, oleh gemuruh dua sangkakala itu, para kesatria dalam pasukanmu merinding; mereka gemetar dan seakan kehilangan ketenangan batin.

Verse 23

यथा त्रस्यन्ति भूतानि सर्वाण्यशनिनि:स्वनात्‌ । तथा शड्खप्रणादेन वित्रेसुस्तव सैनिका:

Sañjaya berkata: “Sebagaimana semua makhluk gemetar ketika halilintar menggelegar, demikian pula seluruh pasukanmu tersentak ketakutan oleh deru sangkakala kedua kesatria itu.”

Verse 24

प्रसुखुवु: शकृन्मूत्रं वाहनानि च सर्वश: । एवं सवाहनं सर्वमाविग्नम भवद्‌ बलम्‌

Sañjaya berkata: Dikuasai ketakutan yang amat sangat, para prajurit mengeluarkan kotoran dan air seni; hewan-hewan tunggangan pun melakukan hal yang sama di segala penjuru. Demikianlah seluruh bala—beserta tunggangan dan keretanya—menjadi panik dan kacau.

Verse 25

सेनाके सभी वाहन भयके मारे मल-मूत्र करने लगे। इस प्रकार सवारियोंसहित सारी सेना उद्धिग्न हो गयी ।। सीदन्ति सम नरा राजन्‌ शड्खशब्देन मारिष | विसंज्ञाश्नाभवन्‌ केचित्‌ केचिद्‌ राजन्‌ वितत्रसु:

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, wahai yang mulia! Mendengar bunyi sangkakala, para prajurit di medan laga mulai goyah. Sebagian pingsan, dan sebagian lagi, wahai Raja, diliputi ketakutan.”

Verse 26

आदरणीय महाराज! अपनी सेनाके सब मनुष्य वह शंखनाद सुनकर शिथिल हो गये। नरेश्वर! कितने ही तो मूर्च्छिंत हो गये और कितने ही भयसे थर्रा उठे ।।

Sañjaya berkata: Kemudian kera agung Hanūmān, yang berada di panji, bersama para makhluk gaib yang bersemayam di sana, menganga lebar dan mengaum dahsyat, membuat prajuritmu dilanda ketakutan.

Verse 27

तत्पश्चात्‌ अर्जुनकी थ्वजामें निवास करनेवाले भूतगणोंके साथ वहाँ बैठे हुए हनूमानजीने मुँह बाकर आपके सैनिकोंको भयभीत करते हुए बड़े जोरसे गर्जना की ।।

Sañjaya berkata: Setelah itu, di pasukanmu sangkakala, genderang kettledrum, mṛdaṅga, dan tambur-tambur besar kembali ditabuh—untuk membangkitkan kegembiraan dan semangat para prajuritmu.

Verse 28

नानावादित्रसंह्वादैः क्षेडितास्फोटिताकुलै: । सिंहनादै: समुत्क्तु्टै: समाधूतैर्महारथै:

Sañjaya berkata: Dentang aneka alat perang, teriakan dan tantangan, tepukan tangan dan hentakan kaki, raungan bak singa, serta seruan para mahāratha—semuanya berpadu menjadi satu gemuruh yang mengerikan, menanamkan takut di hati mereka yang gentar. Saat itu Arjuna, putra Indra, yang dipenuhi sukacita membara, berkata kepada Bhagavān Śrī Kṛṣṇa.

Verse 29

तम्मिंस्तु तुमुले शब्दे भीरूणां भयवर्धने । अतीव ह्वष्टो दाशार्हमब्रवीत्‌ पाकशासनि:

Di tengah gemuruh dahsyat yang menambah gentar hati para pengecut itu, Pākaśāsani (Arjuna), dipenuhi sukacita yang meluap, berkata kepada Dāśārha (Śrī Kṛṣṇa).

Verse 88

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अर्जुनरणप्रवेशे अष्टाशीतितमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Mahābhārata yang suci, pada Droṇa Parva—dalam bagian pembunuhan Jayadratha—berakhirlah bab ke-88 yang mengisahkan masuknya Arjuna ke kancah pertempuran.

Verse 131

अद्य गाण्डीवधन्वानं तपन्तं युद्धदुर्मदम्‌ । अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम्‌

Hari ini akan kutahan sang pemegang Gāṇḍīva, Arjuna, yang menyala oleh keangkuhan perang yang sukar dijinakkan; akan kubendung dia, laksana garis pantai membendung samudra, kediaman para makara.