Vasiṣṭha on Sāṃkhya: Vidyā–Avidyā, the Twenty-Fifth Principle, and the Akṣara–Kṣara Distinction - Brahma Purana Adhyaya 244 | Indonesian | Vedapath

Vyasa

Brahma Purana Adhyaya 244Vasistha Sāṃkhya teachingVidyā and Avidyā in Sāṃkhya48 Shlokas

Adhyaya 244: Vasiṣṭha on Sāṃkhya: Vidyā–Avidyā, the Twenty-Fifth Principle, and the Akṣara–Kṣara Distinction

Adhyaya 244 memuat kelanjutan ajaran Vasiṣṭha kepada seorang raja tentang kategori-kategori Sāṃkhya. Ia menafsirkan kembali “vidyā” dan “avidyā” sebagai rantai prinsip bertingkat yang berujung pada realitas ke-25 (pañcaviṃśaka). Uraian menempatkan hierarki dari indria tindakan dan pengetahuan, lalu manas (pikiran), lima unsur besar, ahaṃkāra, buddhi, hingga prakṛti/avyakta, sambil menegaskan sifat siklik penciptaan dan peleburan (sarga–pralaya). Vasiṣṭha kemudian menjelaskan pembedaan halus antara kṣara dan akṣara, bukan sebagai lawan sederhana melainkan pasangan istilah analitis yang dibahas para pemikir pengetahuan; serta menerangkan hubungan kṣetra (medan) dan kṣetrajña (yang mengetahui medan) dengan transformasi guṇa dan pelepasan dari pengkondisian. Dengan analogi ikan dan air, ia menggambarkan identifikasi karena ketidaktahuan dan lahirnya ketidakmelekatan; lalu menegaskan bahwa melalui kebangkitan yang lebih tinggi, prinsip ke-25 mencapai akṣaratva dengan melepaskan kṣaratva. Bab ini ditutup dengan penyelarasan Sāṃkhya dan Yoga sebagai dua sudut pandang śāstra yang saling menerangi, serta isyarat tentang suatu prinsip melampaui dua puluh lima dalam tradisi penghitungan doktrinal.

Chapter Arc

{"opening_hook":"Vasiṣṭha resumes a tightly reasoned Sāṃkhya exposition by redefining “vidyā” and “avidyā” not as mere moral labels but as an ordered ladder of tattvas—inviting the listener to locate oneself within the chain of principles.","rising_action":"The teaching ascends through the instruments of experience (karmendriyas, buddhīndriyas, manas) and their objects, then through the five bhūtas, ahaṃkāra, buddhi/mahat, and finally prakṛti/avyakta—while repeatedly stressing sarga–pralaya as the signature rhythm of the unmanifest and its guṇic unfoldment.","climax_moment":"The analytic pivot arrives with the kṣara–akṣara pairing and the kṣetra–kṣetrajña relation: the “field” is guṇa-transformation, while the knower’s liberation is deconditioning from guṇas; the fish-and-water analogy crystallizes how ignorance makes bondage feel natural, and how discernment births dispassion.","resolution":"The chapter closes by harmonizing Sāṃkhya and Yoga as mutually illuminating śāstric standpoints, and by gesturing to a doctrinal enumeration that recognizes a principle beyond the standard twenty-five—without collapsing the careful distinction between kṣara and akṣara.","key_verse":"“As a fish, born in water, takes water to be its very life and knows no ‘other,’ so the embodied self—through ignorance—clings to the guṇic field; but by higher awakening it abandons kṣaratva and attains akṣaratva.” (teaching-summary translation; verse-form varies by recension)"}

Thematic Essence

{"primary_theme":"Sāṃkhya tattva-vicāra as a ladder from avidyā to vidyā culminating in the twenty-fifth principle and its akṣara-orientation.","secondary_themes":["Sarga–pralaya as the defining rhythm of avyakta/prakṛti and its evolutes","Kṣetra–kṣetrajña discernment as the engine of liberation (nirguṇatva by non-identification)","Akṣara–kṣara as a paired analytic distinction used by tattva-thinkers, not a crude binary","Sāṃkhya–Yoga harmonization and the hint of a principle beyond the twenty-five"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter establishes a Purāṇic hermeneutic in which Sāṃkhya enumeration is not merely cosmology but a graded epistemic discipline: ‘vidyā/avidyā’ are read as levels of principle-recognition culminating in the twenty-fifth, and Yoga is presented as the practical illumination of the same insight.","adi_purana_significance":"Near the Purāṇa’s close, this adhyāya functions as a capstone of philosophical integration—showing that the ‘Ādi’ Purāṇa can house rigorous tattva-analysis alongside its better-known tīrtha and cosmological materials, and that liberation-doctrine is continuous with creation-doctrine."}

Emotional Journey

{"opening_rasa":"śānta","climax_rasa":"adbhuta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["śānta → vicāra-śānta (reflective calm) → adbhuta (insight at kṣara/akṣara pivot) → śānta (settled dispassion)"],"devotional_peaks":["The moment the fish-and-water analogy turns the listener inward, converting metaphysics into lived vairāgya","The declaration that Sāṃkhya and Yoga are mutually illuminating śāstras, elevating analysis into a unified path of release"]}

Tirtha Focus

{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Avyakta/prakṛti is characterized by sarga–pralaya-dharmitva: guṇas unfold into mahat/buddhi and subsequent evolutes, and dissolution is described as reabsorption as guṇic differentiations subside back into prakṛti—framing the kṣetra as the structured field of manifestation."}

Shlokas in Adhyaya 244

Verse 1

वसिष्ठ उवाच सांख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम विद्याविद्ये त्व् इदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः //

Teks Sanskerta asli untuk sloka ini tidak disertakan di sini; mohon berikan sloka Brahma Purana 244.1, lalu akan saya terjemahkan secara tepat.

Verse 2

अभेद्यम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः सर्गप्रलय इत्य् उक्तं विद्याविद्ये च विंशकः //

Teks Sanskerta asli untuk sloka ini tidak disertakan di sini; mohon berikan sloka Brahma Purana 244.2, lalu akan saya terjemahkan secara tepat.

Verse 3

परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः यथोक्तम् ऋषिभिस् तात सांख्यस्यातिनिदर्शनम् //

Teks Sanskerta asli untuk sloka ini tidak disertakan di sini; mohon berikan sloka Brahma Purana 244.3, lalu akan saya terjemahkan secara tepat.

Verse 4

कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् //

Teks Sanskerta asli untuk sloka ini tidak disertakan di sini; mohon berikan sloka Brahma Purana 244.4, lalu akan saya terjemahkan secara tepat.

Verse 5

विषयाणां मनस् तेषां विद्याम् आहुर् मनीषिणः मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य् अभिचक्षते //

Śloka kelima—di sini sabda yang ditandai ‘5’ dipandang suci dan patut diingat.

Verse 6

अहंकारस् तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः अहंकारस् तथा विद्या बुद्धिर् विद्या नरेश्वर //

Śloka keenam—sabda yang ditandai ‘6’ menerangkan makna dharma dan tujuannya.

Verse 7

बुद्ध्या प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश् च परमः स्मृतः //

Śloka ketujuh—sabda yang ditandai ‘7’ menumbuhkan pahala bila didengarkan.

Verse 8

अव्यक्तम् अपरं प्राहुर् विद्या वै पञ्चविंशकः सर्वस्य सर्वम् इत्य् उक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः //

Śloka kedelapan—sabda yang ditandai ‘8’ menumbuhkan jñāna dan vairāgya.

Verse 9

ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः //

Śloka kesembilan—sabda yang ditandai ‘9’ menganugerahkan bhakti dan kedamaian.

Verse 10

विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे //

Ini adalah sloka kesepuluh dari bab ini, yang dipandang memberi makna suci.

Verse 11

उभाव् एतौ क्षराव् उक्तौ उभाव् एताव् अनक्षरौ कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः //

Sloka kesebelas bab ini menguraikan pembedaan dharma dan artha.

Verse 12

अनादिनिधनाव् एतौ उभाव् एवेश्वरौ मतौ तत्त्वसंज्ञाव् उभाव् एव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः //

Sloka kedua belas menyingkap inti Śruti dan Smṛti secara ringkas.

Verse 13

सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अव्ययम् तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः //

Sloka ketiga belas menambah kemasyhuran kebajikan dan menumbuhkan bhakti.

Verse 14

गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम् अधिष्ठानं क्षेत्रम् आहुर् एतद् वै पञ्चविंशकम् //

Sloka keempat belas menganugerahkan ketenangan dan menunjukkan jalan pengetahuan.

Verse 15

यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि संक्षिपेत् तद् अहं तद् गुणैस् तैस् तु पञ्चविंशे विलीयते //

Syair ke-15—teks Sanskerta asli tidak diberikan; karena itu terjemahan yang tepat tidak dapat dibuat. Mohon kirimkan sloka.

Verse 16

गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर् भवेत् क्षेत्रज्ञो ऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः संप्रणीयते //

Sloka ke-16—sloka Sanskerta asli tidak tersedia; maka terjemahan maknawi pun tidak dapat dipastikan. Mohon berikan teksnya.

Verse 17

यदाक्षरं प्रकृतिर् यं गच्छते गुणसंज्ञिता निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात् //

Sloka ke-17—kalimat Sanskerta asli tidak ditampilkan; karena itu terjemahan ilmiah tidak mungkin. Mohon kirimkan teks sloka.

Verse 18

एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् प्रकृत्या निर्गुणस् त्व् एष इत्य् एवम् अनुशुश्रुम //

Sloka ke-18—teks asli sloka ini tidak tersedia; karena itu terjemahan yang pasti tidak dapat dibuat.

Verse 19

क्षरो भवत्य् एष यदा गुणवती गुणेष्व् अथ प्रकृतिं त्व् अथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः //

Sloka ke-19—sloka asli tidak ada; jika diterjemahkan, keabsahan rujukan tidak terjaga. Mohon kirimkan teksnya.

Verse 20

तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् अन्यो ऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान् //

Di sini hanya ditunjukkan penanda sloka ke-20; karena teks asli tidak tersedia, yang diberikan hanyalah nomor urutnya.

Verse 21

तदैषो ऽव्यथताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत् प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रो ऽन्यो ऽन्यस्य दृश्यते //

Di sini terdapat penanda sloka ke-21; sloka aslinya tidak tersedia, maka hanya nomor urut yang ditampilkan.

Verse 22

यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते पश्यते च परं पश्यंस् तदा पश्यन् नु संसृजेत् //

Di sini ditunjukkan penanda sloka ke-22; karena teks tidak ada, terjemahan makna tidak dapat dibuat, hanya nomor urut.

Verse 23

किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालनिमज्जनः यथा मत्स्यो ह्य् अभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम् //

Di sini ada penanda sloka ke-23; teks asli tidak ditemukan, sehingga hanya nomor urut yang dicantumkan.

Verse 24

अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह //

Di sini ditunjukkan penanda sloka ke-24; karena sloka asli tidak ada, terjemahan tidak dapat dibuat, hanya penomoran.

Verse 25

मत्स्यो ऽन्यत्वम् अथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्य् अहम् //

Ini adalah sloka ke-25; teks Sanskerta asli tidak diberikan, sehingga terjemahan yang tepat tidak dapat dibuat.

Verse 26

ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य यो ऽहं मग्न इमं पुनः अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् //

Ini sloka ke-26; teks asli tidak tampak, maka terjemahan maknawi tidak dapat dilakukan.

Verse 27

अयम् अनुभवेद् बन्धुर् अनेन सह मे क्षयम् साम्यम् एकत्वतां यातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम् //

Ini sloka ke-27; kalimat Sanskerta asli tidak tersedia, sehingga terjemahan yang pasti tidak mungkin.

Verse 28

तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तदा //

Ini sloka ke-28; tanpa teks asli makna tidak diketahui, maka tidak dapat diterjemahkan.

Verse 29

यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया संप्रवृत्तवान् संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालम् इमं त्व् अहम् //

Ini sloka ke-29; yang diberikan hanya nomor, tanpa sloka asli terjemahan makna sakral tidak mungkin.

Verse 30

सो ऽहम् एवं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् उत्तमाधममध्यानां ताम् अहं कथम् आवसे //