Varaha Purana 2.29: Adhyaya 2, Shloka 29

Cosmogony and the Ninefold Creation: Rudra’s Origin and the Prelude to the Sāvitrī-Veda Narrative

Devanagari script

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणस्तु ते। तमप्यसाधकं मत्वा तिर्यक्स्रोतं चतुर्मुखः॥ २.२९ ॥

Recitation with translationVaraha Purana 2.29

Transliteration

paśvādayas te vikhyātā utpathagrāhiṇas tu te | tam apy asādhakaṃ matvā tiryaksrotaṃ caturmukhaḥ || 2.29 ||

Translation

पशु और जानवर यही कैटेगरी में आते हैं। यह लोग सीधा रास्ता नहीं चलते, भटक जाते हैं। ब्रह्मा ने देखा कि यह भी सही नहीं है, इसलिए इसको अलग कर दिया तिर्यक-स्रोतस में।

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• पशु-आदयः: animals and others
• पशु-आदयः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: पशु + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषः: ‘पशवः आदयः’ = animals etc.

• ते: they
• ते: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन (nom pl)

• विख्याताः: are well-known
• विख्याताः: क्रिया (Predicate)
• Type: Verb
• Root: वि + ख्या (धातु)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन; कर्मणि/भावे: ‘are renowned/known’

• उत्पथ-ग्राहिणः: taking the wrong path
• उत्पथ-ग्राहिणः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उत्पथ + ग्राहिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषः: ‘उत्पथं गृह्णन्ति’ (taking wrong path)

• तु: but/indeed
• तु: सम्बन्धसूचक (Contrast)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात

• ते: they
• ते: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन (nom pl)

• तम्: that (one/category)
• तम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन (acc sg)

• अपि: also/even
• अपि: सम्बन्धसूचक (Addition)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (also/even)

• असाधकम्: ineffective; not accomplishing (good)
• असाधकम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अ + साधक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषणं ‘तम्’ (acc sg)

• मत्वा: having considered
• मत्वा: पूर्वकाल (Prior action)
• Type: Verb
• Root: मन् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभाव; ‘having considered’

• तिर्यक्स्रोतम्: the sideways-stream (creation)
• तिर्यक्स्रोतम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तिर्यक् + स्रोतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन (acc sg)

• चतुर्मुखः: the four-faced one (Brahmā)
• चतुर्मुखः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: चतुर् + मुख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः: ‘चत्वारि मुखानि यस्य’ (one who has four faces)

Speaker

Varāha

Tags

• Classical Literature
• Purāṇic Cosmology
• Sanskrit Philology
• Indic Taxonomies

FAQs

What is the historical significance of this verse?

It preserves a Purāṇic-era classificatory vocabulary (e.g., tiryak-srotas) used to systematize living beings within broader cosmological and philosophical frameworks attributed to Brahmā.

Which geographic location is identified?

No explicit geographic location is named in this verse; the focus is ontological classification rather than sacred geography.

What is the primary ethical instruction?

The verse frames ‘deviating paths’ (utpatha) as non-conducive to accomplishment (asādhaka), presenting an ethical-philosophical preference for disciplined or right-directed conduct.