Varaha Purana 176.87: Adhyaya 176, Shloka 87

The Māhātmya of Kṛṣṇagaṅgodbhava, Kāliñjara, and the Five Sacred Baths: The Tale of Pāñcāla and Tilottamā

Devanagari script

दुर्भिक्षपीडिते राष्ट्रे गतौ तौ दक्षिणापथम् ॥ नर्मदादक्षिणे कूले ब्राह्मणानां पुरोत्तमे ॥

Recitation with translationVaraha Purana 176.87

Transliteration

durbhikṣapīḍite rāṣṭre gatau tau dakṣiṇāpatham || narmadādakṣiṇe kūle brāhmaṇānāṁ purottame ||

Translation

जब देश में बड़ा अकाल पड़ा, तो दोनों लोग दक्षिण पथ से चले गए। वो नर्मदा नदी के दक्षिण किनारे एक ब्राह्मण गाँव में पहुँचे।

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• दुर्भिक्षपीडिते: in the kingdom afflicted by famine
• दुर्भिक्षपीडिते: अधिकरण (अधिकरणम्)
• Type: Adjective
• Root: दुर्भिक्ष + पीडित (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (दुर्भिक्षेण पीडितम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; राष्ट्रे इति विशेषणम्

• राष्ट्रे: in the kingdom
• राष्ट्रे: अधिकरण (location)
• Type: Noun
• Root: राष्ट्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• गतौ: having gone
• गतौ: कर्ता (कर्ता-समूहः)
• Type: Adjective
• Root: गतम्/गत (प्रातिपदिक; √गम् से क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; तौ इति विशेषणम् (past participle used adjectivally)

• तौ: those two
• तौ: कर्ता (subject: the two)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन

• दक्षिणापथम्: to the southern route/region (Dakṣiṇāpatha)
• दक्षिणापथम्: कर्म (destination/object of going)
• Type: Noun
• Root: दक्षिणा + पथ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (दक्षिणायाः पथः/दक्षिणदेशस्य पथः), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; गमनस्य कर्म (destination)

• नर्मदा: of the Narmadā (river)
• नर्मदा: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: नर्मदा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; दक्षिणे इत्यस्य सम्बन्धः (नर्मदायाः)

• दक्षिणे: on the southern
• दक्षिणे: अधिकरण (location)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; कूले इति विशेषणम्

• कूले: on the bank
• कूले: अधिकरण (location)
• Type: Noun
• Root: कूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• ब्राह्मणानाम्: of the Brahmins
• ब्राह्मणानाम्: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• पुरोत्तमे: in the best of towns/cities
• पुरोत्तमे: अधिकरण (location)
• Type: Noun
• Root: पुर + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (पुरेषु उत्तमम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरणवाचक

Speaker

Varāha (default dialogue framework)

Tags

• Classical Literature
• Ancient Geography
• Purāṇic Narrative
• Cultural Heritage

FAQs

What is the historical significance of this verse?

It preserves a narrative memory of famine-driven mobility and references Dakṣiṇāpatha, aiding research into how Purāṇas map social movement onto Indian geography.

Which geographic location is identified?

Narmadā river and Dakṣiṇāpatha are explicitly mentioned; the ‘foremost Brahmin settlement’ is not named here but indicates a recognized regional center.

What is the primary ethical instruction?

Indirectly, it frames resilience and relocation amid hardship; the verse is mainly descriptive rather than prescriptive.