Yagyavalkya Upanishad: Verse 2
तदेकॆ प्राजापत्यामेवेष्टिं कुर्वन्ति। अथ वा न कुर्यात्—आग्नेय्यामेव कुर्यात्। अग्निर्हि प्राणः। प्राणमेवैतया करोति। त्रैधातवीयामेव कुर्यात्। एतयैव त्रयो धातवो यदुत सत्त्वं रजस्तम इति। “अयं ते योनिरृत्विजो यतो जातो अरोचथाः। तं जानन्नग्न आरोहाथानो वर्धया रयिम्” इत्यनेन मन्त्रेणाग्निमाजिघ्रेत्। “एष वा अग्नेर्योनिर्यः प्राणं गच्छ स्वां योनिं गच्छ स्वाहा” इत्येवमेवैतदाह॥२॥
तत् । एके । प्राजापत्याम् । एव । इष्टिम् । कुर्वन्ति । अथ । वा । न । कुर्यात् । आग्नेय्याम् । एव । कुर्यात् । अग्निः । हि । प्राणः । प्राणम् । एव । एतया । करोति । त्रैधातवीयाम् । एव । कुर्यात् । एतया । एव । त्रयः । धातवः । यत्-उत । सत्त्वम् । रजः । तमः । इति । अयम् । ते । योनिः । ऋत्विजः । यतः । जातः । अरोचथाः । तम् । जानन् । अग्ने । आरोह । अथ । नः । वर्धय । रयिम् । इति । अनेन । मन्त्रेण । अग्निम् । आजिघ्रेत् । एषः । वा । अग्नेः । योनिः । यः । प्राणम् । गच्छ । स्वाम् । योनिम् । गच्छ । स्वाहा । इति । एवम् । एव । एतत् । आह ॥२॥
tad eke prājāpatyām eveṣṭiṃ kurvanti. atha vā na kuryāt—āgneyyām eva kuryāt. agnir hi prāṇaḥ. prāṇam evaitayā karoti. traidhātavīyām eva kuryāt. etayaiva trayo dhātavo yad uta sattvaṃ rajas tama iti. “ayaṃ te yonir ṛtvijo yato jāto arocathāḥ. taṃ jānann agna ārohāthāno vardhayā rayim” ity anena mantreṇāgnim ājighret. “eṣa vā agner yonir yaḥ prāṇaṃ gaccha svāṃ yoniṃ gaccha svāhā” ity evam evaitad āha.||2||
कुछ लोग सिर्फ प्रजापति की पूजा करते हैं। या फिर वो भी नहीं करते, सिर्फ अग्नि की पूजा करते हैं। अग्नि मतलब प्राण, साँस है। इससे प्राण ही स्ट्राँग होता है। त्रैधातवी पूजा भी करनी चाहिए। इसमें तीन चीज़ें होती हैं, सत्त्व, रजस, तमस। रिशि कहते हैं, अग्नि, यह तेरा घर है, जहाँ से तू आया है। वापस जा और हमारा ध्यान बढ़ा। यह बोल के अग्नि की खुशबू ले लो। फिर कहते हैं, यह अग्नि का घर है, प्राण वापस अपने घर जा, स्वाहा। ऐसा ही करना है।
Some perform precisely the Prajāpati-offering (iṣṭi). Or one may omit it and perform only the Agni-offering. For Agni indeed is the vital breath (prāṇa); by this one establishes (or ‘makes’) prāṇa itself. One should perform only the Traidhātavīya rite; by this, indeed, the three constituents—namely sattva, rajas, and tamas—are (ritually) addressed. With the mantra, “This is your womb, O priests, from which, when born, you shone forth; knowing that, O Agni, ascend it; then increase our wealth,” one should smell (inhale the scent of) the fire. (And one says:) “This indeed is Agni’s womb: O prāṇa, go; go to your own source—svāhā.” Thus, indeed, it is said.
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.