Sita Upanishad: Verse 30
तथा दिशन्त्याभिचारसामान्येन पृथक्पृथक् । एकविंशतिशाखायामृग्वेदः परिकीर्तितः । शतं च नवशाखासु यजुषामेव जन्मनाम् । साम्नः सहस्रशाखाः स्युः पञ्चशाखा अथर्वणः । वैखानसमतस्तस्मिन्नादौ प्रत्यक्षदर्शनम् । स्मर्यते मुनिभिर्नित्यं वैखानसमतः परम् । कल्पो व्याकरणं शिक्षा निरुक्तं ज्योतिषं छन्दः एतानि षडङ्गानि । उपाङ्गमयनं चैव मीमांसान्यायविस्तरः । धर्मज्ञसेवितार्थं च वेदवेदोऽधिकं तथा । निबन्धाः सर्वशाखा च समयाचारसङ्गतिः । धर्मशास्त्रं महर्षिणामन्तःकरणसम्भृतम् । इतिहासपुराणाख्यमुपाङ्गं च प्रकीर्तितम् । वास्तुवेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्च तथा मुने । आयुर्वेदश्च पञ्चैते उपवेदाः प्रकीर्तिताः । दण्डो नीतिश्च वार्ता च विद्या वायुजयः परः । एकविंशतिभेदोऽयं स्वप्रकाशः प्रकीर्तितः ॥२४–३१॥
तथा । दिशन्ति । अभिचार-सामान्येन । पृथक्-पृथक् । एकविंशति-शाखायाम् । ऋग्वेदः । परिकीर्तितः । शतम् । च । नव-शाखासु । यजुषाम्-एव । जन्मनाम् । साम्नः । सहस्र-शाखाः । स्युः । पञ्च-शाखाः । अथर्वणः । वैखानस-मतः । तस्मिन् । आदौ । प्रत्यक्ष-दर्शनम् । स्मर्यते । मुनिभिः । नित्यम् । वैखानस-मतः । परम् । कल्पः । व्याकरणम् । शिक्षा । निरुक्तम् । ज्योतिषम् । छन्दः । एतानि । षट्-अङ्गानि । उपाङ्ग-मयनम् । च । एव । मीमांसा-न्याय-विस्तरः । धर्मज्ञ-सेवित-अर्थम् । च । वेद-वेदः । अधिकम् । तथा । निबन्धाः । सर्व-शाखाः । च । समय-आचार-सङ्गतिः । धर्म-शास्त्रम् । महर्षिणाम् । अन्तःकरण-सम्भृतम् । इतिहास-पुराण-आख्यम् । उपाङ्गम् । च । प्रकीर्तितम् । वास्तु-वेदः । धनुः-वेदः । गान्धर्वः । च । तथा । मुने । आयुः-वेदः । च । पञ्च । एते । उप-वेदाः । प्रकीर्तिताः । दण्डः । नीतिः । च । वार्ता । च । विद्या । वायु-जयः । परः । एकविंशति-भेदः । अयम् । स्व-प्रकाशः । प्रकीर्तितः ।
tathā diśanty ābhicāra-sāmānyena pṛthak-pṛthak | ekaviṁśatiśākhāyām ṛgvedaḥ parikīrtitaḥ | śataṁ ca navaśākhāsu yajuṣām eva janmanām | sāmnaḥ sahasraśākhāḥ syuḥ pañcaśākhā atharvaṇaḥ | vaikhānasamataḥ tasminn ādau pratyakṣadarśanam | smaryate munibhir nityaṁ vaikhānasamataḥ param | kalpo vyākaraṇaṁ śikṣā niruktaṁ jyotiṣaṁ chandaḥ etāni ṣaḍaṅgāni | upāṅgamayanaṁ caiva mīmāṁsānyāyavistaraḥ | dharmajñasevitārthaṁ ca vedavedo’dhikaṁ tathā | nibandhāḥ sarvaśākhā ca samayācārasaṅgatiḥ | dharmaśāstraṁ maharṣiṇām antaḥkaraṇasambhṛtam | itihāsapurāṇākhyam upāṅgaṁ ca prakīrtitam | vāstuvedo dhanurvedo gāndharvaś ca tathā mune | āyurvedaś ca pañcaite upavedāḥ prakīrtitāḥ | daṇḍo nītiś ca vārtā ca vidyā vāyujayaḥ paraḥ | ekaviṁśatibhedo’yaṁ svaprakāśaḥ prakīrtitaḥ ||24–31||
यह सब अलग-अलग बताया गया है, अपने हिसाब से। ऋग्वेद की इक्कीस शाखाएं हैं। यजुर्वेद की एक सौ नौ शाखाएं हैं। सामवेद की हज़ार शाखाएं हैं। अथर्ववेद की पाँच शाखाएं हैं। वैखानस परंपरा में पहले सीधा देखना बताया गया है। रिशि लोग वैखानस को सबसे बड़ा मानते हैं। कल्प, व्याकरण, शिक्षा, निरुक्त, ज्योतिष, छंद, यह छह अंग हैं। मीमांसा और न्याय के ग्रंथ भी हैं। धरम जानने वाले लोगों के काम के लिए और ग्रंथ हैं। रिशियों का धरम-शास्त्र दिल से निकला है। इतिहास और पुरान भी उपांग हैं। वास्तु-वेद, धनुर-वेद, गांधर्व-वेद, आयुर्वेद, यह पाँच उपवेद हैं। दंड, नीति, वार्ता, विद्या, और वायु-जीत, यह इक्कीस प्रकार का भेद है जो खुद चमकता है।
Same passage as Sita.28: it enumerates the traditional branches of the four Vedas, the six vedāṅgas, auxiliary disciplines (upāṅgas), dharmaśāstra, itihāsa–purāṇa, the five upavedas, and concludes with a twenty-onefold ‘self-luminous’ schema including vāyujaya (mastery of breath).
- Same sandhi resolutions as Sita.28 (text identical): diśanty→diśanti
- pṛthakpṛthak→pṛthak+pṛthak
- ekaviṁśatiśākhāyām→ekaviṁśati+śākhāyām
- pratyakṣadarśanam→pratyakṣa+darśanam
- vaikhānasamataḥ→vaikhānasa+mataḥ
- mīmāṁsānyāyavistaraḥ→mīmāṁsā+nyāya+vistaraḥ
- dharmajñasevitārtham→dharma+jña+sevita+artham
- vedavedo’dhikam→veda+vedaḥ+adhikam
- samayācārasaṅgatiḥ→samaya+ācāra+saṅgatiḥ
- maharṣiṇāmantaḥkaraṇasambhṛtam→maharṣiṇām+antaḥkaraṇa+sambhṛtam
- itihāsapurāṇākhyam→itihāsa+purāṇa+ākhyam
- gāndharvaś→gāndharvaḥ+ca
- ekaviṁśatibhedo’yaṁ→ekaviṁśati+bhedaḥ+ayam
- svaprakāśaḥ→sva+prakāśaḥ
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
