Sanyasa Upanishad: Verse 2.46

Sanskrit (Devanagari)

सा हि वाचामगम्यत्वादसत्तामिव शाश्वतीम् ।

नैरात्मसिद्धात्मदशामुपयातैव शिष्यते ॥

ईहानीहामयैरन्तर्या चिदावलिता मलैः ।

सा चिन्नोत्पादितुं शक्ता पाशबद्धेव पक्षिणी ॥

इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन जन्तवः ।

धराविवरमग्नानां कीटानां समतां गताः ॥

Padapatha (Word Split)

सा । हि । वाचाम् । अगम्यत्वात् । असत्ताम् । इव । शाश्वतीम् ।

नैः-आत्म-सिद्ध-आत्म-दशाम् । उपयाता । एव । शिष्यते ।

ईहा-अनीहा-आमयैः । अन्तर्या । चित्-आवलिता । मलैः ।

सा । चित् । न । उत्पादितुम् । शक्ता । पाश-बद्धा । इव । पक्षिणी ।

इच्छा-द्वेष-समुत्थेन । द्वन्द्व-मोहेन । जन्तवः ।

धरा-विवर-मग्नानाम् । कीटानाम् । समताम् । गताः ।

Recitation with translationSanyasa Upanishad 2.46

IAST Transliteration

sā hi vācām agamyatvād asattām iva śāśvatīm |

nairātma-siddhātma-daśām upayātaiva śiṣyate ||

īhānīhāmayair antaryā cid-āvalitā malaiḥ |

sā cin notpādituṃ śaktā pāśabaddheva pakṣiṇī ||

icchādveṣa-samutthena dvandva-mohena jantavaḥ |

dharā-vivara-magnānāṃ kīṭānāṃ samatāṃ gatāḥ ||

Translation

वो सच बात बोल से पकड़ में नहीं आती। वो ऐसे है जैसे हमेशा के लिए गायब हो, पर वही बचा है। जब मैं और तू दोनों का ख़याल ख़त्म हो जाता है, तब वही रह जाता है। अंदर से इच्छा और इच्छा न होने की गंदगी चिपकी है। इसलिए वो चमक नहीं पा रहा, जैसे पक्षी फंस गया हो। लोग चाहत और नफ़रत के चक्कर में फंस के भ्रम में रहते हैं। वो धरती की दरार में फंसे कीड़े जैसे हैं।

Ask anything about this verse...Ask

Academic Translation

Because it is inaccessible to speech, that (reality/awareness) remains, as it were, in an eternal state of non-being; having reached the condition of the accomplished state in which there is no self (nairātmya), it alone remains. Covered within by the impurities that are the maladies of striving and non-striving, that consciousness is not able to be produced (manifested), like a bird bound by a snare. Creatures, through delusion of duality arising from desire and aversion, have come to the condition of insects sunk into a fissure in the earth.

Verse Context

• Āvaraṇa (veiling) of consciousness by mala; bondage through rāga-dveṣa and dvandvas
• Mahavakya: Indirect—harmonizes with ‘अहं ब्रह्मास्मि’ by implying that the apparent absence is only non-recognition of one’s own consciousness
• Atharva
• Chandas: Anuṣṭubh (śloka-like)