Home›Upanishads›Nirvana›Verse 55
←Previous Verse
Next Verse→

Nirvana Upanishad: Verse 55

नियमः स्वात्मेन्द्रियनिग्रहः। भयमोहशोकक्रोधत्यागस्त्यागः। अनियामकत्वनिर्मलशक्तिः। स्वप्रकाशब्रह्मतत्त्वे शिवशक्तिसम्पुटितप्रपञ्चच्छेदनम्। तथा पत्राक्षाक्षिकमण्डलुः। भवाभावदहनम्। बिभ्रत्याकाशाधारम्। शिवं तुरीयं यज्ञोपवीतम्। तन्मया शिखा। चिन्मयं चोत्सृष्टिदण्डम्। सन्तताक्षिकमण्डलुम्। कर्मनिर्मूलनं कन्था। मायाममताहङ्कारदहनम्। श्मशाने अनाहताङ्गी। निस्त्रैगुण्यस्वरूपानुसन्धानं समयम्। भ्रान्तिहरणम्। कामादिवृत्तिदहनम्। काठिन्यदृढकौपीनम्। चीराजिनवासः। अनाहतमन्त्रः। अक्रिययैव जुष्टम्। स्वेच्छाचारस्वस्वभावो मोक्षः परं ब्रह्म। प्लववदाचरणम्। ब्रह्मचर्यशान्तिसंग्रहणम्। ब्रह्मचर्याश्रमेऽधीत्य सर्वसंविन्न्यासं संन्यासम्। अन्ते ब्रह्माखण्डाकारम्। नित्यं सर्वसन्देहनाशनम्॥४९–६०॥

नियमः । स्वात्म-इन्द्रिय-निग्रहः । भय-मोह-शोक-क्रोध-त्यागः । त्यागः । अनियामकत्व-निर्मल-शक्तिः । स्व-प्रकाश-ब्रह्म-तत्त्वे । शिव-शक्ति-सम्पुटित-प्रपञ्च-च्छेदनम् । तथा । पत्राक्ष-अक्षि-कमण्डलुः । भव-अभाव-दहनम् । बिभ्रति । आकाश-आधारम् । शिवम् । तुरीयम् । यज्ञोपवीतम् । तत्-मया । शिखा । चिन्मयम् । च । उत्सृष्टि-दण्डम् । सन्तत-अक्षि-कमण्डलुम् । कर्म-निर्मूलनम् । कन्था । माया-ममता-अहङ्कार-दहनम् । श्मशाने । अनाहत-अङ्गी । निः-त्रैगुण्य-स्वरूप-अनुसन्धानम् । समयम् । भ्रान्ति-हरणम् । काम-आदि-वृत्ति-दहनम् । काठिन्य-दृढ-कौपीनम् । चीर-अजिन-वासः । अनाहत-मन्त्रः । अक्रियया एव । जुष्टम् । स्वेच्छा-आचार-स्व-स्वभावः । मोक्षः । परम् । ब्रह्म । प्लववत् । आचरणम् । ब्रह्मचर्य-शान्ति-संग्रहणम् । ब्रह्मचर्य-आश्रमे । अधीत्य । सर्व-संवित्-न्यासम् । संन्यासम् । अन्ते । ब्रह्म-अखण्ड-आकारम् । नित्यम् । सर्व-सन्देह-नाशनम् ।

Recitation with translationNirvana Upanishad 55

niyamaḥ svātmendriyanigrahaḥ | bhayamohśokakrodhatyāgas tyāgaḥ | aniyāmakatvanirmalaśaktiḥ | svaprakāśabrahmatattve śivaśaktisampuṭitaprapañcchedanam | tathā patrākṣākṣikamaṇḍaluḥ | bhavābhāvadahanam | bibhraty ākāśādhāram | śivaṃ turīyaṃ yajñopavītam | tanmayā śikhā | cinmayaṃ cotsṛṣṭidaṇḍam | santatākṣikamaṇḍalum | karmanirmūlanaṃ kanthā | māyāmamatāhaṅkāradahanam | śmaśāne anāhatāṅgī | nistrai-guṇyasvarūpānusandhānaṃ samayam | bhrāntiharaṇam | kāmādivṛttidahanam | kāṭhinyadṛḍhakaupīnam | cīrājinavāsaḥ | anāhatamantraḥ | akriyayāiva juṣṭam | svecchācārasvasvabhāvo mokṣaḥ paraṃ brahma | plavavad ācaraṇam | brahmacaryaśāntisaṃgrahaṇam | brahmacaryāśrame 'dhītya sarvasaṃvinnāsaṃ saṃnyāsam | ante brahmākhaṇḍākāram | nityaṃ sarvasandehanāśanam ||49–60||

नियम मतलब अपने आप को और अपनी इन्द्रियों को रोकना। त्याग मतलब डर, भ्रांति, दुख और गुस्सा सब छोड़ देना। किसी के कहने पे नहीं चलना, यह एक साफ शक्ति है। ब्रह्मन के सच्चे रूप में रह के, शिव और शक्ति के बीच दुनिया का बंधन काट देना। पानी का लोटा आँखों के चक्कर जैसा है, जो सब देखता है। होना और ना होना दोनों को जला देना। आकाश को धारण करना। जनेऊ है शिव, जो चौथा पद है। शिखा उसमें लिप्त है। डंडा छोड़ दिया, वो चैतन्य का है। आँखों का चक्कर हमेशा बना रहे, यही लोटा है। कर्म जड़ से उखाड़ना, यह कंठा है। माया, ममता और अहंकार को जला देना। शमशान में शरीर अनाहत है, बिना छुए। तीन गुणों से परे अपने स्वरूप को ढूँढ़ना, यह समय है। भ्रम दूर करना। इच्छा से शुरू होने वाली मन की गतियों को जला देना। लंगोट कठोर और पक्का होना। फटे कपड़े और चम में रहना। मंत्र अनाहत है। बिना किसी क्रिया के ही उसका आनंद लो। अपना स्वभाव, अपनी मर्ज़ी से चलना, यह मोक्ष है, यही परम ब्रह्म है। जैसे बेला पे सवार होके पार करो। ब्रह्मचर्य से शांति इकट्ठा करो। ब्रह्मचर्य आश्रम में पढ़ के, संन्यास लो और सब पहचान छोड़ दो। अंत में ब्रह्मा के रूप में स्थित रहो, जब तक सारे शंका खत्म हो।

Niyama is the restraint of one’s own self and senses. Renunciation is the abandonment of fear, delusion, grief, and anger. (There is) the pure power of being unruled (by anything). In the self-luminous reality of Brahman, cutting off the phenomenal world, enclosed by Śiva and Śakti. And the water-pot (kamaṇḍalu) is the ‘leaf-eyed’ (patrākṣa) and the eye itself; (it is) the burning of being and non-being. Bearing the support of space. The sacred thread is Śiva, the fourth (turīya). The topknot is made of That. The staff, cast away, is of consciousness. The continuous eye is the water-pot. The cloak is the uprooting of karma. The burning of māyā, possessiveness, and egoism. In the cremation-ground, with an unstruck (anāhata) body. The observance (samaya) is inquiry into the nature beyond the three guṇas. The removal of error. The burning of the mental modifications beginning with desire. The loincloth is hardness and firmness. Dwelling in rags and skin. The mantra is the unstruck (anāhata). Cherished by non-action alone. Liberation is one’s own nature—free conduct according to one’s will—(which is) the supreme Brahman. Conduct like a raft. Gathering the peace of brahmacarya. Having studied in the brahmacarya-āśrama, (one undertakes) saṃnyāsa as the renunciation of all consciousness-identifications. In the end, (abiding in) Brahman as the undivided form. Ever the destruction of all doubts.

niyamaḥdiscipline; observance
niyamaḥ:
TypeNoun
Rootniyama (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
sva-ātma-indriya-nigrahaḥrestraint of one’s own self and senses
sva-ātma-indriya-nigrahaḥ:
TypeNoun
Rootnigraha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः: स्व+आत्म+इन्द्रिय (षष्ठी/कर्मधारय-पूर्वपद) + निग्रह
bhaya-moha-śoka-krodha-tyāgaḥabandonment of fear, delusion, grief, and anger
bhaya-moha-śoka-krodha-tyāgaḥ:
TypeNoun
Roottyāga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः: भय+मोह+शोक+क्रोध (द्वन्द्व-पूर्वपदसमूह) + त्याग (षष्ठी/कर्मधारयार्थ)
tyāgaḥrenunciation
tyāgaḥ:
TypeNoun
Roottyāga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
a-niyāmaka-tva-nirmala-śaktiḥpure power of non-controllingness (non-imposing agency)
a-niyāmaka-tva-nirmala-śaktiḥ:
TypeNoun
Rootśakti (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः: अ+नियामक+त्व + निर्मल + शक्ति
sva-prakāśa-brahma-tattvein the reality of self-luminous Brahman
sva-prakāśa-brahma-tattve:
TypeNoun
Roottattva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; समासः: स्वप्रकाश + ब्रह्म + तत्त्व
śiva-śakti-sampuṭita-prapañca-chedanamcutting off the phenomenal world enclosed by Śiva-Śakti
śiva-śakti-sampuṭita-prapañca-chedanam:
TypeNoun
Rootchedana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः: शिव+शक्ति (द्वन्द्व) + सम्पुटित (कृदन्त) + प्रपञ्च + छेदन
tathāthus; likewise
tathā:
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formअव्यय
patra-akṣa-akṣi-maṇḍaluḥthe (ascetic’s) water-pot (maṇḍalu) with leaf/seed/eye-like marks (epithet)
patra-akṣa-akṣi-maṇḍaluḥ:
TypeNoun
Rootmaṇḍalu (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः: पत्र+अक्ष+अक्षि + मण्डलु
bhava-abhāva-dahanamburning of becoming and non-being
bhava-abhāva-dahanam:
TypeNoun
Rootdahana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः: भव+अभाव (द्वन्द्व) + दहन
bibhratībearing; carrying
bibhratī:
TypeAdjective
Rootbhṛ (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययः
ākāśa-ādhāramthe support of space
ākāśa-ādhāram:
TypeNoun
Rootādhāra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः: आकाश + आधार
śivamauspicious; Śiva (as the Absolute)
śivam:
TypeAdjective
Rootśiva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
turīyamthe fourth (state)
turīyam:
TypeAdjective
Rootturīya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
yajñopavītamthe sacred thread
yajñopavītam:
TypeNoun
Rootyajñopavīta (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः: यज्ञ + उपवीत
tan-mayāconsisting of That; made of That
tan-mayā:
TypeAdjective
Roottanmaya (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम-पूर्वपद: तत् + मय
śikhātopknot; tuft
śikhā:
TypeNoun
Rootśikhā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
cin-mayammade of consciousness
cin-mayam:
TypeAdjective
Rootcinmaya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः: चित् + मय
caand
ca:
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय
utsṛṣṭa-daṇḍamthe staff that has been cast off (renounced)
utsṛṣṭa-daṇḍam:
TypeNoun
Rootdaṇḍa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः: उत्सृष्ट (कृदन्त) + दण्ड
santata-akṣi-maṇḍalumthe maṇḍalu with continuous ‘eye’ (epithet)
santata-akṣi-maṇḍalum:
TypeNoun
Rootmaṇḍalu (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः: सन्तत + अक्षि + मण्डलु
karma-nirmūlanamuprooting of karma
karma-nirmūlanam:
TypeNoun
Rootnirmūlana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः: कर्म + निर्मूलन
kanthāpatched cloak
kanthā:
TypeNoun
Rootkanthā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
māyā-amamatā-ahaṅkāra-dahanamburning of māyā, non-possessiveness/possessiveness (amamatā), and egoity
māyā-amamatā-ahaṅkāra-dahanam:
TypeNoun
Rootdahana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः: माया + अममता + अहङ्कार (द्वन्द्व-पूर्वपदसमूह) + दहन
śmaśānein the cremation ground
śmaśāne:
TypeNoun
Rootśmaśāna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
anāhatāṅgīwhose limbs are unstruck/untouched (unaffected)
anāhatāṅgī:
TypeAdjective
Rootanāhata-aṅgī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः: अनाहत + अङ्गी
nis-trai-guṇya-svarūpa-anusandhānamcontemplation on the nature beyond the three guṇas
nis-trai-guṇya-svarūpa-anusandhānam:
TypeNoun
Rootanusandhāna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः: निस्त्रैगुण्य + स्वरूप + अनुसन्धान
samayamrule; observance; discipline
samayam:
TypeNoun
Rootsamaya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
bhrānti-haraṇamremoval of delusion
bhrānti-haraṇam:
TypeNoun
Rootharaṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः: भ्रान्ति + हरण
kāma-ādi-vṛtti-dahanamburning of mental modifications beginning with desire
kāma-ādi-vṛtti-dahanam:
TypeNoun
Rootdahana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः: काम+आदि + वृत्ति + दहन
kāṭhinya-dṛḍha-kaupīnama hard, firm loincloth
kāṭhinya-dṛḍha-kaupīnam:
TypeNoun
Rootkaupīna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः: काठिन्य + दृढ + कौपीन
cīra-ajina-vāsaḥwearing bark-cloth and antelope-skin
cīra-ajina-vāsaḥ:
TypeNoun
Rootvāsa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः: चीर + अजिन + वास
anāhata-mantraḥthe unstruck (inner) mantra
anāhata-mantraḥ:
TypeNoun
Rootmantra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः: अनाहत + मन्त्र
a-kriyayāby non-action; through actionlessness
a-kriyayā:
TypeNoun
Rootkriyā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; नञ्-समास: अक्रिया
evaindeed; alone
eva:
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअव्यय
juṣṭampractised; enjoyed; adopted
juṣṭam:
TypeAdjective
Rootjuṣ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; भूतकर्मणि क्त-प्रत्ययः
sva-icchā-ācāra-sva-svabhāvaḥone’s own nature as conduct according to one’s own will
sva-icchā-ācāra-sva-svabhāvaḥ:
TypeNoun
Rootsvabhāva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः: स्वेच्छा + आचार + स्व + स्वभाव
mokṣaḥliberation
mokṣaḥ:
TypeNoun
Rootmokṣa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
paramsupreme
param:
TypeAdjective
Rootpara (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
brahmaBrahman
brahma:
TypeNoun
Rootbrahman (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
plava-vatlike a raft
plava-vat:
TypeIndeclinable
Rootplavavat (प्रातिपदिक/अव्ययीभाव)
Formअव्यय (वत्-प्रत्ययान्त, उपमानार्थ)
ācaraṇampractice; conduct
ācaraṇam:
TypeNoun
Rootācaraṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
brahmacarya-śānti-saṃgrahaṇamgathering/maintaining peace through brahmacarya
brahmacarya-śānti-saṃgrahaṇam:
TypeNoun
Rootsaṃgrahaṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः: ब्रह्मचर्य + शान्ति + संग्रहण
brahmacarya-āśramein the brahmacarya stage/discipline
brahmacarya-āśrame:
TypeNoun
Rootāśrama (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; समासः: ब्रह्मचर्य + आश्रम
adhītyahaving studied
adhītya:
TypeIndeclinable
Rootadhi-ī (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
Formअव्यय (क्त्वार्थे ल्यप्), ‘having studied’
sarva-saṃvin-nyāsamplacing/renouncing everything into pure awareness
sarva-saṃvin-nyāsam:
TypeNoun
Rootnyāsa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः: सर्व + संवित् + न्यास
saṃnyāsamrenunciation; monastic life
saṃnyāsam:
TypeNoun
Rootsaṃnyāsa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
anteat the end; finally
ante:
TypeNoun
Rootanta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (अव्ययीभावार्थे)
brahma-akhaṇḍa-ākāramhaving the form of indivisible Brahman
brahma-akhaṇḍa-ākāram:
TypeAdjective
Rootākāra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः: ब्रह्म + अखण्ड + आकार
nityamalways
nityam:
TypeIndeclinable
Rootnitya (प्रातिपदिक)
Formअव्यय (नित्य-शब्दस्य क्रियाविशेषणत्वे)
sarva-sandeha-nāśanamdestruction of all doubts
sarva-sandeha-nāśanam:
TypeNoun
Rootnāśana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः: सर्व + सन्देह + नाशन
  • svātmendriyanigrahaḥ = sva-ātma-indriya-nigrahaḥ
  • bhayamohśokakrodhatyāgas = bhaya-moha-śoka-krodha-tyāgaḥ (visarga/sandhi in continuous recitation)
  • svaprakāśabrahmatattve = sva-prakāśa-brahma-tattve
  • śivaśaktisampuṭitaprapañcchedanam = śiva-śakti-sampuṭita-prapañca-chedanam
  • bibhraty ākāśādhāram = bibhratī ākāśa-ādhāram
  • tanmayā = tat-mayā
  • cinmayaṃ cotsṛṣṭidaṇḍam = cin-mayam ca utsṛṣṭa-daṇḍam
  • brahmacaryāśrame 'dhītya = brahmacarya-āśrame adhītya
  • brahmākhaṇḍākāram = brahma-akhaṇḍa-ākāram
  • sarvasandehanāśanam = sarva-sandeha-nāśanam
Mokṣa through saṃnyāsa as inner renunciation; Turīya-Brahman; nistrai-guṇya (beyond the guṇas)Mahavakya: Implicitly supports ‘अहं ब्रह्मास्मि’ (Aham brahmāsmi) and ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’ (Prajñānaṃ brahma) via identification with self-luminous consciousness and Brahman as one’s own nature.AtharvaAtharvaveda (Śaunaka tradition; Sannyāsa Upaniṣads corpus) ShakhaChandas: Prose (gadyātmaka)

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play