Kshurika Upanishad: Verse 2
वेदतत्त्वार्थविहितं यथोक्तं हि स्वयंभुवा । निःशब्दं देशमास्थाय तत्रासनमवस्थितः ॥
कूर्मोऽङ्गानीव संहृत्य मनो हृदि निरुध्य च । मात्राद्वादशयोगेन प्रणवेन शनैः शनैः ॥
पूरयेत्सर्वमात्मानं सर्वद्वारं निरुध्य च । उरोमुखकटिग्रीवं किञ्चिद्भूदयमुन्नतम् ॥
प्राणान्सन्धारयेत्तस्मिन्नासाभ्यन्तरचारिणः । भूत्वा तत्र गतः प्राणः शनैरथ समुत्सृजेत् ॥२-५॥
वेद-तत्त्व-अर्थ-विहितम् । यथा-उक्तम् । हि । स्वयं-भुवा । निः-शब्दम् । देशम् । आस्थाय । तत्र । आसनम् । अवस्थितः ॥
कूर्मः । अङ्गानि-इव । संहृत्य । मनः । हृदि । निरुध्य । च । मात्रा-द्वादश-योगेन । प्रणवेन । शनैः । शनैः ॥
पूरयेत् । सर्वम् । आत्मानम् । सर्व-द्वारम् । निरुध्य । च । उरः-मुख-कटि-ग्रीवम् । किञ्चित् । भू-उदयम् । उन्नतम् ॥
प्राणान् । सन्धारयेत् । तस्मिन् । नासा-अभ्यन्तर-चारिणः । भूत्वा । तत्र । गतः । प्राणः । शनैः । अथ । समुत्सृजेत् ॥२-५॥
veda-tattvārtha-vihitaṁ yathoktaṁ hi svayaṁbhuvā | niḥśabdaṁ deśam āsthāya tatrāsanam avasthitaḥ ||
kūrmo ’ṅgānīva saṁhṛtya mano hṛdi nirudhya ca | mātrā-dvādaśa-yogena praṇavena śanaiḥ śanaiḥ ||
pūrayet sarvam ātmānaṁ sarva-dvāraṁ nirudhya ca | uro-mukha-kaṭi-grīvaṁ kiñcid bhūdayam unnatam ||
prāṇān sandhārayet tasmin nāsābhyantara-cāriṇaḥ | bhūtvā tatra gataḥ prāṇaḥ śanair atha samutsṛjet ||2–5||
वेद के हिसाब से, जो ब्रह्मा ने बताया था, ऐसा करना है। कोई आवाज़ नहीं, शांत जगह पे जाओ। वहाँ बैठ के आसन लगा लो। अपने हाथ-पाँव अंदर खींचो, जैसे कछुआ करता है। मन को दिल में रोक के रखना। ॐ शब्द को बारह मात्रा के साथ धीरे-धीरे जोड़ो। अपने आप को पूरा भर लो, सारे दरवाज़े बंद करके। छाती, चेहरा, कमर और गर्दन थोड़ा ऊपर उठा के रखना। साँस को नाक के अंदर रोक के रखना। फिर जब साँस वहाँ सेट हो जाए, तो धीरे-धीरे छोड़ना।
As prescribed in accordance with the reality and meaning of the Veda, as stated by the Self-born (Creator): having resorted to a soundless place, seated there in a posture; having withdrawn the limbs like a tortoise and having restrained the mind in the heart; with the twelvefold measure (mātrā) joined to the praṇava, gradually; one should fill the whole self, having restrained all the gates (sense-openings); keeping chest, face, waist, and neck slightly raised upward; one should hold the breaths there, moving within the interior of the nose; then, the breath having gone there, one should slowly release it.
- yathoktam < yathā + uktam
- kūrmo ’ṅgānīva < kūrmaḥ + aṅgāni + iva (visarga→’ before vowel)
- tatrāsanam < tatra + āsanam
- prāṇān sandhārayet < prāṇān + sandhārayet (n+s)
- nāsābhyantara-cāriṇaḥ is a tatpuruṣa compound
- bhūdayam read as bhū-udayam with vowel coalescence
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
