Jaabaal Upanishad: Verse 2

Sanskrit (Devanagari)

अथ हैनमत्रिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं—य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा तं कथमहं विजानीयामिति॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः—सोऽविमुक्त उपास्यो य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति॥ सोऽविमुक्तः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति। वरणायां नाश्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति॥ का वै वरणा का च नाशीति। सर्वानिन्द्रियकृतान्दोषान्वारयतीति तेन वरणा भवति। सर्वानिन्द्रियकृतान्पापान्नाशयतीति तेन नाशी भवतीति॥ कतमं चास्य स्थानं भवतीति। भ्रुवोर्घ्राणस्य च यः सन्धिः स एष द्यौर्लोकस्य परस्य च सन्धिर्भवतीति। एतद्वै सन्धिं सन्ध्यां ब्रह्मविद उपासत इति। सोऽविमुक्त उपास्य इति। सोऽविमुक्तं ज्ञानमाचष्टे—यो वैतदेवं वेदेति॥२॥

Padapatha (Word Split)

अथ । ह । एनम् । अत्रिः । पप्रच्छ । याज्ञवल्क्यम् । यः । एषः । अनन्तः । अव्यक्तः । आत्मा । तम् । कथम् । अहम् । विजानीयाम् । इति । सः । ह । उवाच । याज्ञवल्क्यः । सः । अविमुक्तः । उपास्यः । यः । एषः । अनन्तः । अव्यक्तः । आत्मा । सः । अविमुक्ते । प्रतिष्ठितः । इति । सः । अविमुक्तः । कस्मिन् । प्रतिष्ठितः । इति । वरणायाम् । नाश्याम् । च । मध्ये । प्रतिष्ठितः । इति । का । वै । वरणा । का । च । नाशी । इति । सर्वान् । इन्द्रिय-कृतान् । दोषान् । वारयति । इति । तेन । वरणा । भवति । सर्वान् । इन्द्रिय-कृतान् । पापान् । नाशयति । इति । तेन । नाशी । भवति । इति । कतमम् । च । अस्य । स्थानम् । भवति । इति । भ्रुवोः । घ्राणस्य । च । यः । सन्धिः । सः । एषः । द्यौः-लोकस्य । परस्य । च । सन्धिः । भवति । इति । एतत् । वै । सन्धिम् । सन्ध्याम् । ब्रह्म-विदः । उपासते । इति । सः । अविमुक्तः । उपास्यः । इति । सः । अविमुक्तम् । ज्ञानम् । आचष्टे । यः । वै । तत् । एवम् । वेद । इति ॥ २ ॥

Recitation with translationJaabaal Upanishad 2

IAST Transliteration

atha hainam atriḥ papraccha yājñavalkyaṃ—ya eṣo'nanto'vyakta ātmā taṃ katham ahaṃ vijānīyām iti || sa hovāca yājñavalkyaḥ—so'vimukta upāsyo ya eṣo'nanto'vyakta ātmā so'vimukte pratiṣṭhita iti || so'vimuktaḥ kasmin pratiṣṭhita iti | varaṇāyāṃ nāśyāṃ ca madhye pratiṣṭhita iti || kā vai varaṇā kā ca nāśī iti | sarvān indriyakṛtān doṣān vārayatīti tena varaṇā bhavati | sarvān indriyakṛtān pāpān nāśayatīti tena nāśī bhavatīti || katamaṃ cāsya sthānaṃ bhavatīti | bhruvor ghrāṇasya ca yaḥ sandhiḥ sa eṣa dyaurlokasya parasya ca sandhir bhavatīti | etad vai sandhiṃ sandhyāṃ brahmavida upāsata iti | so'vimukta upāsya iti | so'vimuktaṃ jñānam ācāṣṭe—yo vai tad evaṃ vedeti ||2||

Translation

आत्रि ने याज्ञवल्क्य से पूछा, जो आत्मा अनंत है और दिखाई नहीं देता, उसे मैं कैसे जानूँ? याज्ञवल्क्य ने कहा, अविमुक्त को ध्यान में रखना है। वो अनंत आत्मा अविमुक्त में बसे है। आत्रि ने पूछा, अविमुक्त कहाँ बसे है? याज्ञवल्क्य ने कहा, वरणा और नाशी के बीच में। आत्रि ने पूछा, वरणा क्या है और नाशी क्या है? याज्ञवल्क्य ने कहा, जो इंद्रियों से होते हैं दोष, उनको रोकता है इसलिए वरणा है। और जो इंद्रियों से होते हैं पाप, उनको खत्म करता है इसलिए नाशी है। आत्रि ने पूछा, इसका स्थान कहाँ है? याज्ञवल्क्य ने कहा, भ्रूओं और नाक के बीच का जोड़। यह आसमान और उसके पार की दुनिया का जोड़ है। ब्रह्मा जानने वाले लोग इस जोड़ को संध्या में ध्यान करते हैं। अविमुक्त को ध्यान करना है। याज्ञवल्क्य ने अविमुक्त का ज्ञान ऐसे बताया, जो यह जानता है वही समझता है।

Ask anything about this verse...Ask

Academic Translation

Then Atri asked Yājñavalkya: ‘This infinite, unmanifest Self—how may I know it?’ Yājñavalkya said: ‘That Avimukta is to be meditated upon—this infinite, unmanifest Self is established in Avimukta.’ (Atri asked:) ‘On what is Avimukta established?’ (He replied:) ‘It is established between Varaṇā and Nāśī.’ (Atri asked:) ‘What indeed is Varaṇā and what is Nāśī?’ (He replied:) ‘Because it wards off all faults produced by the senses, therefore it is Varaṇā; because it destroys all sins produced by the senses, therefore it is Nāśī.’ (Atri asked:) ‘And what is its location?’ (He replied:) ‘The junction of the eyebrows and the nose—this is the junction of the heavenly world and the world beyond.’ This, indeed, is the “junction” (sandhi), the “twilight-meditation” (sandhyā), which knowers of Brahman meditate upon. That Avimukta is to be meditated upon. He thus teaches the knowledge of Avimukta—whoever knows it thus (knows).

Verse Context

• Ātman as ananta/avyakta; inner Avimukta as sandhi (liminal point) and upāsanā leading to jñāna
• Mahavakya: Indirect: reinforces ‘ayam ātmā brahma’ (Self as Brahman) by identifying the infinite unmanifest Self as the object of realization; also supports ‘prajñānaṃ brahma’ insofar as realization is through inner contemplative knowing rather than external rite.
• Yajur
• Śukla (Vājasaneyī) Yajurveda Shakha
• Chandas: Prose