Dhyanabindu Upanishad 9: Verse 9
ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म ध्येयं सर्वमुमुक्षिभिः ।
पृथिव्यग्निश्च ऋग्वेदो भूरित्येव पितामहः ॥
अकारे तु लयं प्राप्ते प्रथमे प्रणवांशके ।
अन्तरिक्षं यजुर्वायुर्भुवो विष्णुर्जनार्दनः ॥
उकारे तु लयं प्राप्ते द्वितीये प्रणवांशके ।
द्यौः सूर्यः सामवेदश्च स्वरित्येव महेश्वरः ॥
मकारे तु लयं प्राप्ते तृतीये प्रणवांशके ।
अकारः पीतवर्णः स्याद्रजोगुण उदीरितः ॥
उकारः सात्त्विकः शुक्लो मकारः कृष्णतामसः ।
अष्टाङ्गं च चतुष्पादं त्रिस्थानं पञ्चदैवतम् ॥
ओङ्कारं यो न जानाति ब्रह्मणो न भवेत्तु सः ।
प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते ॥
अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ।
निवर्तन्ते क्रियाः सर्वास्तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥९–१५॥
ॐ इति एक-अक्षरम् ब्रह्म । ध्येयम् सर्व-मुमुक्षिभिः ।
पृथिवी अग्निः च ऋग्वेदः । भूः इति एव पितामहः ।
अकारे तु लयम् प्राप्ते । प्रथमे प्रणव-अंशके ।
अन्तरिक्षम् यजुः वायुः । भुवः विष्णुः जनार्दनः ।
उकारे तु लयम् प्राप्ते । द्वितीये प्रणव-अंशके ।
द्यौः सूर्यः सामवेदः च । स्वः इति एव महेश्वरः ।
मकारे तु लयम् प्राप्ते । तृतीये प्रणव-अंशके ।
अकारः पीत-वर्णः स्यात् । रजः-गुणः उदीरितः ।
उकारः सात्त्विकः शुक्लः । मकारः कृष्ण-तामसः ।
अष्ट-अङ्गम् च चतुः-पादम् । त्रि-स्थानम् पञ्च-दैवतम् ।
ओङ्कारम् यः न जानाति । ब्रह्मणः न भवेत् तु सः ।
प्रणवः धनुः । शरः हि आत्मा । ब्रह्म तत्-लक्ष्यम् उच्यते ।
अप्रमत्तेन वेद्धव्यम् । शर-वत् तत्-मयः भवेत् ।
निवर्तन्ते क्रियाः सर्वाः । तस्मिन् दृष्टे पर-अवरे ॥९–१५॥
oṃ ity ekākṣaraṃ brahma dhyeyaṃ sarvamumukṣibhiḥ |
pṛthivy agniś ca ṛgvedo bhūr ity eva pitāmahaḥ ||
akāre tu layaṃ prāpte prathame praṇavāṃśake |
antarikṣaṃ yajurvāyur bhuvo viṣṇur janārdanaḥ ||
ukāre tu layaṃ prāpte dvitīye praṇavāṃśake |
dyauḥ sūryaḥ sāmavedaś ca svar ity eva maheśvaraḥ ||
makāre tu layaṃ prāpte tṛtīye praṇavāṃśake |
akāraḥ pītavarṇaḥ syād rajoguṇa udīritaḥ ||
ukāraḥ sāttvikaḥ śuklo makāraḥ kṛṣṇatāmasaḥ |
aṣṭāṅgaṃ ca catuṣpādaṃ tristhānaṃ pañcadaivatam ||
oṅkāraṃ yo na jānāti brahmaṇo na bhavet tu saḥ |
praṇavo dhanuḥ śaro hy ātmā brahma tallakṣyam ucyate ||
apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet |
ivartante kriyāḥ sarvās tasmin dṛṣṭe parāvare ||9–15||
जो लोग मुक्ति चाहते हैं उनको ओम शब्द को ध्यान में रखना चाहिए। यह एक अक्षर वाला ब्रह्मन है। ओम के पहले हिस्से में 'अ' करता है। इसमें ज़मीन, आग, ऋग्वेद और 'भु' शब्द आते हैं। ब्रह्मा इसका अधिकारी है। दूसरे हिस्से में 'उ' आता है। इसमें आकाश, हवा, यजुर्वेद और 'भुवह' शब्द हैं। विष्णु इसका अधिकारी है। तीसरे हिस्से में 'म' आता है। इसमें स्वर्ग, सूरज, सामवेद और 'स्वह' शब्द हैं। महेश्वर इसका अधिकारी है। ओम के तीन हिस्से हैं, और इसमें पाँच देवी देवता बसते हैं। जो ओम को नहीं जानता वो ब्रह्मन को नहीं जान सकता। ओम धनुष है, आत्मा बाण है, और ब्रह्मन निशाना है। ध्यान से मारो, और तुम खुद बाण बन जाओगे। जब यह सब समझ आता है तो सारी करम खत्म हो जाती हैं।
‘Oṃ’—the one-syllabled Brahman—is to be meditated upon by all seekers of liberation. Earth, fire, the Ṛgveda, and the utterance ‘bhūḥ’—these indeed (belong to) Pitāmaha (Brahmā). When, in the first portion of the praṇava, dissolution is attained in the letter ‘a’, (there are) the midspace, the Yajus, wind, and ‘bhuvaḥ’—(and) Viṣṇu Janārdana. When, in the second portion of the praṇava, dissolution is attained in the letter ‘u’, (there are) heaven, the sun, the Sāmaveda, and ‘svaḥ’—(and) Maheśvara. When, in the third portion of the praṇava, dissolution is attained in the letter ‘m’… The letter ‘a’ is said to be yellow and is declared to be rajas; the letter ‘u’ is sāttvika, white; the letter ‘m’ is black, tāmasa. (The praṇava is) eight-limbed, four-footed, three-stationed, and having five deities. He who does not know the Oṅkāra does not become (a knower) of Brahman. The praṇava is the bow; the Self is the arrow; Brahman is said to be its target. It should be pierced by one who is vigilant; becoming like the arrow, one becomes of Its nature. All actions cease when That—higher and lower—is seen.
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.