Dhyanabindu Upanishad: Verse 14
ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म ध्येयं सर्वमुमुक्षिभिः ।
पृथिव्यग्निश्च ऋग्वेदो भूरित्येव पितामहः ॥
अकारे तु लयं प्राप्ते प्रथमे प्रणवांशके ।
अन्तरिक्षं यजुर्वायुर्भुवो विष्णुर्जनार्दनः ॥
उकारे तु लयं प्राप्ते द्वितीये प्रणवांशके ।
द्यौः सूर्यः सामवेदश्च स्वरित्येव महेश्वरः ॥
मकारे तु लयं प्राप्ते तृतीये प्रणवांशके ।
अकारः पीतवर्णः स्याद्रजोगुण उदीरितः ॥
उकारः सात्त्विकः शुक्लो मकारः कृष्णतामसः ।
अष्टाङ्गं च चतुष्पादं त्रिस्थानं पञ्चदैवतम् ॥
ओङ्कारं यो न जानाति ब्रह्मणो न भवेत्तु सः ।
प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते ॥
अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ।
निवर्तन्ते क्रियाः सर्वास्तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥
ॐ इति एक-अक्षरम् ब्रह्म । ध्येयम् सर्व-मुमुक्षिभिः ।
पृथिवी अग्निः च ऋग्-वेदः । भूः इति एव पितामहः ॥
अकारे तु लयम् प्राप्ते । प्रथमे प्रणव-अंशके ।
अन्तरिक्षम् यजुः वायुः । भुवः विष्णुः जनार्दनः ॥
उकारे तु लयम् प्राप्ते । द्वितीये प्रणव-अंशके ।
द्यौः सूर्यः साम-वेदः च । स्वः इति एव महेश्वरः ॥
मकारे तु लयम् प्राप्ते । तृतीये प्रणव-अंशके ।
अकारः पीत-वर्णः स्यात् । रजः-गुणः उदीरितः ॥
उकारः सात्त्विकः शुक्लः । मकारः कृष्ण-तामसः ।
अष्ट-अङ्गम् च चतुः-पादम् । त्रि-स्थानम् पञ्च-दैवतम् ॥
ओङ्कारम् यः न जानाति । ब्रह्मणः न भवेत् तु सः ।
प्रणवः धनुः । शरः हि आत्मा । ब्रह्म तत्-लक्ष्यम् उच्यते ॥
अप्रमत्तेन वेद्धव्यम् । शर-वत् तत्-मयः भवेत् ।
निवर्तन्ते क्रियाः सर्वाः । तस्मिन् दृष्टे पर-अवरे ॥
oṃ ity ekākṣaraṃ brahma dhyeyaṃ sarvamumukṣibhiḥ |
pr̥thivy agniś ca ṛgvedo bhūr ity eva pitāmahaḥ ||
akāre tu layaṃ prāpte prathame praṇavāṃśake |
antarikṣaṃ yajurvāyur bhuvo viṣṇur janārdanaḥ ||
ukāre tu layaṃ prāpte dvitīye praṇavāṃśake |
dyauḥ sūryaḥ sāmavedaś ca svar ity eva maheśvaraḥ ||
makāre tu layaṃ prāpte tṛtīye praṇavāṃśake |
akāraḥ pītavarṇaḥ syād rajoguṇa udīritaḥ ||
ukāraḥ sāttvikaḥ śuklo makāraḥ kṛṣṇatāmasaḥ |
aṣṭāṅgaṃ ca catuṣpādaṃ tristhānaṃ pañcadaivatam ||
oṅkāraṃ yo na jānāti brahmaṇo na bhavet tu saḥ |
praṇavo dhanuḥ śaro hy ātmā brahma tallakṣyam ucyate ||
apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet |
nivartante kriyāḥ sarvās tasmin dṛṣṭe parāvare ||
ॐ एक अक्षर वाली ब्रह्मा की बात है। जो लोग मुक्ति ढूंढते हैं वो इसका ध्यान रखें। धरती, आग और ऋग्वेद - यह सब 'भूः' हैं, और पितामह इसका स्वामी है। जब 'अ' अक्षर में मन घुल जाता है, तब अंतरिक्ष, यजुर्वेद और हवा - यह सब 'भुवः' हैं, और विष्णु जनार्दन है। जब 'उ' अक्षर में मन घुल जाता है, तब आकाश, सूरज और सामवेद - यह सब 'स्वः' हैं, और महेश्वर है। जब 'म' अक्षर में मन घुल जाता है, तब 'अ' अक्षर पीला रंग का है और रजो गुण है। 'उ' अक्षर सात्विक है और व्हाइट रंग का है। 'म' अक्षर काला है और तामसिक है। ॐ आठ अंगों वाला है, चार पैर वाला है, तीन स्थान वाला है और पाँच देवता वाला है। जो ॐ को नहीं जानता वो ब्रह्मा को नहीं पा सकता। ॐ धनुष है, आप खुद तीर हो, और ब्रह्मा निशाना है। ध्यान से मारो, और तीर की तरह उसमें घुल जाओ। जब वो दिख जाता है, ऊपर वाला और नीचे वाला, तब सारे करम खत्म हो जाते हैं।
‘Om’—the one-syllabled Brahman—is to be meditated upon by all who seek liberation. Earth, fire, and the Ṛgveda are indeed the syllable “bhūḥ”; and (its presiding deity is) Pitāmaha (Brahmā). When dissolution is attained in the letter “a,” the first portion of the praṇava, (it is) the mid-region, the Yajurveda, and wind; “bhuvaḥ” is Viṣṇu, Janārdana. When dissolution is attained in the letter “u,” the second portion of the praṇava, (it is) heaven, the sun, and the Sāmaveda; “svaḥ” is indeed Maheśvara. When dissolution is attained in the letter “m,” the third portion of the praṇava: the letter “a” is said to be yellow and is declared to be the rajas-guṇa; the letter “u” is sāttvika, white; the letter “m” is black, tāmasa. (The praṇava is) eight-limbed, four-footed, three-stationed, and having five deities. He who does not know Oṃkāra does not become (a knower) of Brahman. The praṇava is the bow; the self is the arrow; Brahman is said to be its target. It is to be pierced by one who is not negligent; one becomes of its nature like the arrow. All actions cease when That—higher and lower—is seen.
- इति+एकाक्षरम्→इत्येकाक्षरम्
- सर्व+मुमुक्षिभिः→सर्वमुमुक्षिभिः
- पृथिवी+अग्निः→पृथिव्यग्निः
- अग्निः+च→अग्निश्च
- भूर्+इति→भूरित्य
- यजुः+वायुः→यजुर्वायुः
- विष्णुः+जनार्दनः→विष्णुर्जनार्दनः
- सामवेदः+च→सामवेदश्च
- स्वः+इति→स्वरित्य
- हि+आत्मा→ह्यात्मा
- तत्+लक्ष्यम्→तल्लक्ष्यम्
- शरवत्+तन्मयः→शरवत्तन्मयः
- तस्मिन्+दृष्टे→तस्मिन्दृष्टे
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
