Devi Upanishad: Verse 21

Sanskrit (Devanagari)

वियदाकारसंयुक्तं वीतिहोत्रसमन्वितम् । अर्धेन्दुलसितं देव्या बीजं सर्वार्थसाधकम् ॥

एवमेकाक्षरं मन्त्रं यतयः शुद्धचेतसः । ध्यायन्ति परमानन्दमया ज्ञानाम्बुराशयः ॥२०–२१॥

Padapatha (Word Split)

वियत्-आकार-संयुक्तम् । वीति-होत्र-समन्वितम् । अर्ध-इन्दु-लसितम् । देव्याः । बीजम् । सर्व-अर्थ-साधकम् ।

एवम् । एक-अक्षरम् । मन्त्रम् । यतयः । शुद्ध-चेतसः । ध्यायन्ति । परम-आनन्द-मयाः । ज्ञान-अम्बु-राशयः ।

Recitation with translationDevi Upanishad 21

IAST Transliteration

viyad-ākāra-saṃyuktaṃ vīti-hotra-samanvitam | ardhendu-lasitaṃ devyā bījaṃ sarvārtha-sādhakam ||

evam ekākṣaraṃ mantraṃ yatayaḥ śuddha-cetasaḥ | dhyāyanti paramānanda-mayā jñānāmbu-rāśayaḥ ||20–21||

Translation

देवी का एक स्पेशल बीज मंत्र है जो हर काम आसान कर देता है। इसमें आसमान का रूप है, और ऊपर से चाँद जैसी चमक है। साधू और संत्स लोग जिनका मन साफ है, यह मंत्र जापते हैं। उनका मन खुशी से भरा रहता है, और ज्ञान का समुंदर बन जाता है।

Ask anything about this verse...Ask

Academic Translation

The seed (bīja) of the Goddess—accomplishing all aims—is joined with the form of ‘viyat’ and endowed with ‘vītihotra’, and is resplendent with the half-moon. Thus the one-syllabled mantra is meditated upon by ascetics of purified mind, who are made of supreme bliss, oceans of the waters of knowledge.

Word by Word

• वियत्: sky/space
• Type: Noun
• Root: वियत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् (समासाङ्गत्वेन)

• आकार: form/shape
• Type: Noun
• Root: आकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् (समासाङ्गत्वेन)

• संयुक्तम्: joined/combined
• Type: Adjective
• Root: संयुक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; सम्+√युज्)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; विशेषणम् (बीजम्)

• वीति: passing away/dispelling (vīti-)
• Type: Noun
• Root: वीति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् (समासाङ्गत्वेन)

• होत्र: invocation/oblation-priestly act
• Type: Noun
• Root: होत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् (समासाङ्गत्वेन)

• समन्वितम्: endowed with/attended by
• Type: Adjective
• Root: समन्वित (कृदन्त-प्रातिपदिक; सम्+अनु+√इ)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; विशेषणम् (बीजम्)

• अर्धेन्दु: half-moon
• Type: Noun
• Root: अर्धेन्दु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् (समासाङ्गत्वेन)

• लसितम्: shining/ornamented
• Type: Adjective
• Root: लसित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √लस्)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; विशेषणम् (बीजम्)

• देव्याः: of the Goddess
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, षष्ठी, एकवचनम्

• बीजम्: seed-syllable
• Type: Noun
• Root: बीज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्

• सर्वार्थ: all aims/purposes
• Type: Noun
• Root: सर्वार्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् (समासाङ्गत्वेन)

• साधकम्: accomplishing
• Type: Adjective
• Root: साधक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; विशेषणम् (बीजम्)

• एवम्: thus
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारार्थक-अव्ययम्

• एकाक्षरम्: single-syllabled
• Type: Adjective
• Root: एकाक्षर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम् (मन्त्रम्)

• मन्त्रम्: mantra
• Type: Noun
• Root: मन्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्

• यतयः: ascetics
• Type: Noun
• Root: यति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्

• शुद्ध: pure
• Type: Adjective
• Root: शुद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषणाङ्गम् (समासाङ्गत्वेन)

• चेतसः: minds
• Type: Noun
• Root: चेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; बहुव्रीहौ विशेष्यत्वेन (यतयः)

• ध्यायन्ति: they meditate upon
• Type: Verb
• Root: √ध्यै (धातु)
• Form: लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्, परस्मैपदम्

• परमानन्द: supreme bliss
• Type: Noun
• Root: परमानन्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् (समासाङ्गत्वेन)

• मयाः: consisting of
• Type: Adjective
• Root: मय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; विशेषणम् (राशयः)

• ज्ञान: knowledge
• Type: Noun
• Root: ज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् (समासाङ्गत्वेन)

• अम्बु: water
• Type: Noun
• Root: अम्बु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् (समासाङ्गत्वेन)

• राशयः: masses/oceans
• Type: Noun
• Root: राशि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्

Sandhi Notes

• पाठः Devi.20 इत्यनेन समानः। वियदाकारसंयुक्तम् = वियत् + आकार + संयुक्तम्
• वीतिहोत्रसमन्वितम् = वीति + होत्र + समन्वितम्
• अर्धेन्दुलसितम् = अर्धेन्दु + लसितम्
• सर्वार्थसाधकम् = सर्वार्थ + साधकम्
• एवमेकाक्षरम् = एवम् + एकाक्षरम्
• शुद्धचेतसः = शुद्ध + चेतसः (बहुव्रीहिः)
• परमानन्दमयाः = परमानन्द + मयाः
• ज्ञानाम्बुराशयः = ज्ञान + अम्बु + राशयः

About this Verse

Central concept

Mantra-upāsanā culminating in jñāna-ānanda (mokṣa)

The mahavakyas

Indirect resonance with ‘prajñānaṃ brahma’ and ‘ayam ātmā brahma’ insofar as mantra-dhyāna is presented as a means to knowledge of the supreme; not explicit.

Veda

Atharva

Shakha

Atharva-veda (Śaunaka tradition; Śākta Upaniṣad corpus)

Chandas

Anuṣṭubh-like śloka (non-Vedic classical meter)

Yoga and practice

Same as Devi.20: ekākṣara-japa, nāda-anusandhāna, inner-homa visualization, concentration on bindu/crescent symbolism for steadiness and absorption.