Brahmavidya Upanishad: Verse 22

Sanskrit (Devanagari)

नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात्। अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम्॥ स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते। रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः॥ नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समाहितः। मस्तकस्थामृतास्वादं पीत्वा ध्यानेन सादरम्॥ दीपाकारं महादेवं ज्वलन्तं नाभिमध्यमे। अभिषिच्यामृतेनैव हंस हंसेति यो जपेत्॥ जरामरणरोगादि न तस्य भुवि विद्यते। एवं दिने दिने कुर्यादणिमादिविभूतये॥

Padapatha (Word Split)

नभः-स्थम् । निष्कलम् । ध्यात्वा । मुच्यते । भव-बन्धनात् । अनाहत-ध्वनि-युतम् । हंसम् । यः । वेद । हृत्-गतम् ॥ स्व-प्रकाश-चित्-आनन्दम् । सः । हंसः । इति । गीयते । रेचकम् । पूरकम् । मुक्त्वा । कुम्भकेन । स्थितः । सुधीः ॥ नाभि-कन्दे । समौ । कृत्वा । प्राण-अपानौ । समाहितः । मस्तक-स्थ । अमृत-आस्वादम् । पीत्वा । ध्यानेन । स-आदरम् ॥ दीप-आकारम् । महा-देवम् । ज्वलन्तम् । नाभि-मध्यमे । अभिषिच्य । अमृतेन । एव । हंस । हंस । इति । यः । जपेत् ॥ जरा-मरण-रोग-आदि । न । तस्य । भुवि । विद्यते । एवम् । दिने । दिने । कुर्यात् । अणिमा-आदि-विभूतये ॥

Recitation with translationBrahmavidya Upanishad 22

IAST Transliteration

nabhasthaṃ niṣkalaṃ dhyātvā mucyate bhavabandhanāt | anāhatadhvaniyutaṃ haṃsaṃ yo veda hṛdgatam || svaprakāśacidānandaṃ sa haṃsa iti gīyate | recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhakena sthitaḥ sudhīḥ || nābhikande samau kṛtvā prāṇāpānau samāhitaḥ | mastakasthāmṛtāsvādaṃ pītvā dhyānena sādaram || dīpākāraṃ mahādevaṃ jvalantaṃ nābhimadhyame | abhiṣicyāmṛtenaiva haṃsa haṃseti yo japet || jarāmaraṇarogādi na tasya bhuvi vidyate | evaṃ dine dine kuryād aṇimādivibhūtaye ||

Translation

आकाश में वही एक है जो किसी हिस्से में नहीं बंटा, उसे ध्यान में रखना। इससे तुम इस दुनिया के बंधन से फ्री हो जाओगे। जो शख्स अपने दिल में हंस को पहचानता है, जिसके साथ बिना किसी की वजह से बना शब्द है, वो खुद से चमकने वाला सुख कहलाता है। साँस बाहर निकालना और अंदर लेना छोड़ के, बुद्धिमान इंसान साँस रोक के रहता है। नाभि के खंड में ऊपर और नीचे की साँस को बराबर करके, ध्यान से सिर के अमृत का स्वाद लो। नाभि के बीच में महादेव को सोचो, जो दिया जैसा जल रहा है। अमृत से अभिषेक जैसे, और हंस हंस जप करो। उसके लिए दुनिया में बुढ़ापा, मौत, बीमारी कुछ नहीं। ऐसे ही रोज़ करो, ताकि तुम्हे चमत्कार की शक्ति मिले।

Ask anything about this verse...Ask

Academic Translation

Having meditated on the partless One abiding in space, one is freed from the bondage of becoming. Whoever knows the Haṃsa in the heart, endowed with the unstruck sound—He is sung as self-luminous consciousness-bliss. Abandoning exhalation and inhalation, the wise one remains in retention. Equalizing prāṇa and apāna at the navel-bulb, concentrated, he drinks with reverent meditation the taste of nectar in the head. Contemplating the great Deva, flame-like, blazing in the middle of the navel, and as if anointing with nectar, whoever repeats ‘haṃsa, haṃsa’—for him there is no old age, death, disease, and the like on earth. Thus one should do this day after day for the attainment of powers beginning with aṇimā.

Verse Context

• Ātman as self-luminous cit-ānanda; liberation aided by yogic upāsanā
• Mahavakya: Doctrinally aligns with ‘prajñānaṃ brahma’ (Brahman as consciousness) and ‘ayam ātmā brahma’ (inner self as Brahman); no explicit mahāvākya quotation
• Atharva
• Chandas: Mixed/irregular (later yogic Upaniṣadic verse; largely anuṣṭubh-like)