Akshi Upanishad: Verse 23
द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु ।
द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥
नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः ।
इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥
प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा ।
सुखं वा यदि वा दुःखं कैवात्र तव कर्तृता ॥
भोगाभोगा महारोगाः सम्पदः परमापदः ।
वियोगायैव संयोगा आधयो व्याधयो धियाम् ॥
कालश्च कलनोद्युक्तः सर्वभावाननारतम् ।
अनास्थयेति भावानां यदभावनमान्तरम् ।
वाक्यार्थलब्धमनसः समान्योऽसावसङ्गमः ॥२०–२४॥
द्वि-प्रकार-संसर्गम् । तस्य । भेदम् । इमम् । शृणु ।
द्वि-विधः । अयम् । असंसर्गः । सामान्यः । श्रेष्ठः । एव । च ।
न । अहम् । कर्ता । न । भोक्ता । च । न । बाध्यः । न । च । बाधकः ।
इति । असंजनम् । अर्थेषु । सामान्य-असङ्ग-नामकम् ।
प्राक्-कर्म-निर्मितम् । सर्वम् । ईश्वर-अधीनम् । एव । वा ।
सुखम् । वा । यदि । वा । दुःखम् । का । एव । अत्र । तव । कर्तृता ।
भोग-अभोगाः । महा-रोगाः । सम्पदः । परम-आपदः ।
वियोगाय । एव । संयोगाः । आधयः । व्याधयः । धियाम् ।
कालः । च । कलन-उद्युक्तः । सर्व-भावान् । अनारतम् ।
अनास्थया । इति । भावानाम् । यत् । अभावनम् । अन्तरम् ।
वाक्य-अर्थ-लब्ध-मनसः । सामान्यः । असौ । असङ्गमः ।
dviprakārasaṃsargaṃ tasya bhedam imaṃ śṛṇu |
dvividhoyam asaṃsargaḥ sāmānyaḥ śreṣṭha eva ca ||
nāhaṃ kartā na bhoktā ca na bādhyo na ca bādhakaḥ |
ity asaṃjanam artheṣu sāmānyāsaṅganāmakaḥ ||
prākkarmanirmitaṃ sarvam īśvarādhīnam eva vā |
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ kaivātra tava kartṛtā ||
bhogābhogā mahārogāḥ sampadaḥ paramāpadaḥ |
viyogāyaiva saṃyogā ādhayo vyādhayo dhiyām ||
kālaś ca kalanodyuktaḥ sarvabhāvān anāratam |
anāsthayeti bhāvānāṃ yad abhāvanam antaram |
vākyārthalabdhamanasaḥ sāmānyo'sāv asaṅgamaḥ ||20–24||
सुन्नो, जुड़ने का भी दो तरीका होता है। एक नॉर्मल जुड़ाव, एक बड़ा वाला। मैं करता नहीं हूँ, मैं भोगता नहीं हूँ। न मैं दबता हूँ न मैं दबाता हूँ। यह सोच के चीज़ों से जुड़ने को नॉर्मल जुड़ाव कहते हैं। सब कुछ पुरानी करम से बना है या भगवान पे निर्भर है। सुख हो या दुख, इसमें तुम्हारा क्या हाथ है? मज़ा लेना या न लेना, दोनों बड़े रोग हैं। धन-दौलत बड़ी मुसीबत है। मिलना सिर्फ जुड़ने के लिए होता है। दर्द और बिमारी मन की चीज़ें हैं। टाइम सब कुछ बदलता रहता है, सब हालत बदलता रहता है। मन के अंदर जो खाली जगह है, जहाँ तुम हालत को सोचते नहीं हो, वो नॉर्मल जुड़ाव है उसके लिए जो बात समझ गया है।
Hear the distinction of association: non-association is twofold—ordinary and supreme. ‘I am not the agent nor the enjoyer, neither the affected nor the affector’: this non-clinging toward objects is termed ordinary non-attachment. Whether everything is made by prior karma or is dependent on the Lord alone—whether happiness or sorrow—what agency is yours here? Enjoyments and non-enjoyments are great diseases; prosperities are supreme calamities; unions are only for separation; afflictions and illnesses pertain to the mind. Time, engaged in measuring, ceaselessly (alters) all states. The inner interval that is “non-concern,” namely the non-conceptualizing of states—this is the ordinary non-association for one whose mind has obtained the meaning of the teaching.
- Same padaccheda as Akshi.21: dvividhoyam → dvividhaḥ ayam
- nāham → na aham
- viyogāyaiva → viyogāya eva
- kālaśca → kālaḥ ca
- anāsthayeti → anāsthaye iti
- sāmānyo'sāv → sāmānyaḥ asau
About this Verse
- Central concept
- Anityatā-viveka and asaṅga as mental discipline (sādhana)
- The mahavakyas
- Indirectly reinforces mahāvākya import by preparing the mind (antaḥkaraṇa-śuddhi) for identity-knowledge
- Veda
- Atharva
- Chandas
- Anuṣṭubh (predominant)
Yoga and practice
Practice of pratipakṣa-bhāvanā against attachment; observing time/change; cultivating upekṣā (equanimity) and vairāgya; self-inquiry into ‘who is the doer?’
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
