Akshi Upanishad: Verse 21
द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु ।
द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥
नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः ।
इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥
प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा ।
सुखं वा यदि वा दुःखं कैवात्र तव कर्तृता ॥
भोगाभोगा महारोगाः सम्पदः परमापदः ।
वियोगायैव संयोगा आधयो व्याधयो धियाम् ॥
कालश्च कलनोद्युक्तः सर्वभावाननारतम् ।
अनास्थयेति भावानां यदभावनमान्तरम् ।
वाक्यार्थलब्धमनसः समान्योऽसावसङ्गमः ॥२०–२४॥
द्वि-प्रकार-संसर्गम् । तस्य । भेदम् । इमम् । शृणु ।
द्वि-विधः । अयम् । असंसर्गः । सामान्यः । श्रेष्ठः । एव । च ।
न । अहम् । कर्ता । न । भोक्ता । च । न । बाध्यः । न । च । बाधकः ।
इति । असंजनम् । अर्थेषु । सामान्य-असङ्ग-नामकम् ।
प्राक्-कर्म-निर्मितम् । सर्वम् । ईश्वर-अधीनम् । एव । वा ।
सुखम् । वा । यदि । वा । दुःखम् । का । एव । अत्र । तव । कर्तृता ।
भोग-अभोगाः । महा-रोगाः । सम्पदः । परम-आपदः ।
वियोगाय । एव । संयोगाः । आधयः । व्याधयः । धियाम् ।
कालः । च । कलन-उद्युक्तः । सर्व-भावान् । अनारतम् ।
अनास्थया । इति । भावानाम् । यत् । अभावनम् । अन्तरम् ।
वाक्य-अर्थ-लब्ध-मनसः । सामान्यः । असौ । असङ्गमः ।
dviprakārasaṃsargaṃ tasya bhedam imaṃ śṛṇu |
dvividhoyam asaṃsargaḥ sāmānyaḥ śreṣṭha eva ca ||
nāhaṃ kartā na bhoktā ca na bādhyo na ca bādhakaḥ |
ity asaṃjanam artheṣu sāmānyāsaṅganāmakaḥ ||
prākkarmanirmitaṃ sarvam īśvarādhīnam eva vā |
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ kaivātra tava kartṛtā ||
bhogābhogā mahārogāḥ sampadaḥ paramāpadaḥ |
viyogāyaiva saṃyogā ādhayo vyādhayo dhiyām ||
kālaś ca kalanodyuktaḥ sarvabhāvān anāratam |
anāsthayeti bhāvānāṃ yad abhāvanam antaram |
vākyārthalabdhamanasaḥ sāmānyo'sāv asaṅgamaḥ ||20–24||
सुन्नो, जुड़ने का भी दो तरीका होता है। एक नॉर्मल जुड़ाव, एक बड़ा वाला। मैं करता नहीं हूँ, मैं भोगता नहीं हूँ। न मैं दबता हूँ न मैं दबाता हूँ। यह सोच के चीज़ों से जुड़ने को नॉर्मल जुड़ाव कहते हैं। सब कुछ पुरानी करम से बना है या भगवान पे निर्भर है। सुख हो या दुख, इसमें तुम्हारा क्या हाथ है? मज़ा लेना या न लेना, दोनों बड़े रोग हैं। धन-दौलत बड़ी मुसीबत है। मिलना सिर्फ जुड़ने के लिए होता है। दर्द और बिमारी मन की चीज़ें हैं। टाइम सब कुछ बदलता रहता है, सब हालत बदलता रहता है। मन के अंदर जो खाली जगह है, जहाँ तुम हालत को सोचते नहीं हो, वो नॉर्मल जुड़ाव है उसके लिए जो बात समझ गया है।
Hear this distinction regarding association (saṃsarga): non-association (asaṃsarga) is of two kinds—ordinary and supreme. ‘I am not the agent, nor the enjoyer; neither the one affected nor the one who affects’: this non-clinging toward objects is called “ordinary non-attachment.” Whether everything is produced by prior karma or is dependent on the Lord—whether happiness or sorrow—what agency is there of yours here? Enjoyments and non-enjoyments are great diseases; prosperities are supreme calamities; unions are only for separation; mental afflictions and illnesses belong to the mind. Time, intent on measuring, ceaselessly (drives) all states. The inner interval that is “non-concern,” i.e., the non-conceptualizing of states—this is the ordinary non-association for one whose mind has grasped the meaning of the sentence (teaching).
- dvividhoyam = dvividhaḥ ayam
- nāhaṃ = na aham
- bhoktā ca = bhoktā ca (no change)
- ity asaṃjanam = iti asaṃjanam
- prākkarma- = prāk karma-
- īśvarādhīnam = īśvara-adhīnam
- kaivātra = kā eva atra
- paramāpadaḥ = parama-āpadaḥ
- viyogāyaiva = viyogāya eva
- kālaś ca = kālaḥ ca
- kalanodyuktaḥ = kalana-udyuktaḥ
- anāsthayeti = anāsthaya iti
- yad abhāvanam = yat abhāvanam
- vākyārthalabdha- = vākyārtha-labdha-
- sāmānyo'sāv = sāmānyaḥ asau
- asaṅgamaḥ (visarga before vowel dropped)
About this Verse
- Central concept
- Asaṅga (non-attachment) grounded in akartṛtva/abhoktṛtva (non-agency/non-enjoyership)
- The mahavakyas
- Supports the purport of ‘ahaṃ brahmāsmi’/‘tat tvam asi’ by negating doership and enjoyership in the Self (ātman)
- Veda
- Atharva
- Chandas
- Anuṣṭubh (predominant śloka meter; later Upaniṣadic style)
Yoga and practice
Neti-neti style disidentification from roles; witness-consciousness (sākṣī-bhāva) meditation; cultivating vairāgya toward sukha-duḥkha; contemplation on karma/īśvara-niyati to reduce egoic agency
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
