Aitreya Upanishad: Verse 1.3.8

Sanskrit (Devanagari)

तन्मनसाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोन्मनसा ग्रहीतुं स यद्धैनन्मनसाऽग्रहैष्यद्ध्यात्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् ॥८॥

Padapatha (Word Split)

तत् मनसा अजिघृक्षत् तत् न अशक्नोन् मनसा ग्रहीतुम् सः यत् ह इनत् मनसा अग्रहैष्यत् ध्यात्वा ह इव अन्नम् अत्र अप्स्यत्

Recitation with translationAitreya Upanishad 1.3.8

IAST Transliteration

tanmanasā'jighṛkṣat tannāśaknonmanasā grahītuṃ sa yaddhainanmanasā'grahaiṣyaddhyātvā haivānnamatrapsyat

Translation

उसने सोचा कि दिमाग से उसे पकड़ ले। पर दिमाग से भी पकड़ नहीं पाया। अगर दिमाग से पकड़ पाता, तो सोच के ही खाना मिल जाता।

Ask anything about this verse...Ask

Academic Translation

He desired to grasp it with the mind. He was not able to grasp it with the mind. If he had grasped it with the mind, then by merely thinking/meditating, one would have found satisfaction in food.

Word by Word

• तत्: that (it)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्

• मनसा: with the mind
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया एकवचनम्

• अजिघृक्षत्: tried to seize/appropriate (it)
• Type: Verb
• Root: घ्राण/जिघ्र (धातु: घ्रा/जिघ्र—‘गन्धग्रहणे’)
• Form: लुङ् (आर्ष/वैदिक), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

• तत्: that (it)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्

• न: not
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधः

• अशक्नोत्: was able
• Type: Verb
• Root: शक् (धातु: शकँ—‘शक्तौ’)
• Form: लुङ्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

• मनसा: with the mind
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया एकवचनम्

• ग्रहीतुम्: to grasp
• Type: Verb
• Root: ग्रह् (धातु: ग्रहँ—‘उपादाने’)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्तः

• सः: he
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्

• यत्: if
• Type: Indeclinable
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: यत्-तत्-सम्बन्धे (‘यदि’)

• ह: indeed
• Type: Indeclinable
• Root: ह (अव्यय)
• Form: वैदिक-निपातः

• एनत्: this (it)
• Type: Noun
• Root: एतद्/एनद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम् (वैदिक-रूपम्)

• मनसा: with the mind
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया एकवचनम्

• अग्रहैष्यत्: would grasp
• Type: Verb
• Root: ग्रह् (धातु: ग्रहँ—‘उपादाने’)
• Form: लृङ्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

• ध्यात्वा: having meditated/thought
• Type: Verb
• Root: ध्यै (धातु: ध्यै—‘चिन्तायाम्/ध्यानम्’)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्तः (अव्यय-भावे)

• ह: indeed
• Type: Indeclinable
• Root: ह (अव्यय)
• Form: वैदिक-निपातः

• एव: only
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणम्

• अन्नम्: food
• Type: Noun
• Root: अन्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्

• अत्र: here
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम्

• अप्स्यत्: would obtain
• Type: Verb
• Root: आप् (धातु: आपॢँ—‘प्राप्तौ’)
• Form: लृङ्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

Sandhi Notes

• तन्मनसा = तत् + मनसा
• नाशक्नोन्मनसा = न + अशक्नोत् + मनसा (त् + म् → न्म्)
• यद्धैनन्मनसाऽग्रहैष्यत् = यत् + ह + एनत् + मनसा + अग्रहैष्यत् (एनत् + मनसा → एनन्मनसा; मनसा + अग्रहैष्यत् → मनसाऽग्रहैष्यत्)
• हैवान्नमत्रप्स्यत् = ह + एव + अन्नम् + अत्र + अप्स्यत्

About this Verse

Central concept

Manas and Atman

The mahavakyas

Connected to Prajnanam Brahma - examining whether mind (manas) can grasp pure consciousness

Veda

Rig Veda

Shakha

Aitareya Shakha

Chandas

Prose

Yoga and practice

Shows that even mental concentration (dhyana) cannot directly grasp the Self; the mind is an instrument but not the knower; points to the need for transcending mental activity in meditation