Rig Veda 1.164.9: Mandala 1, Sukta 164, Mantra 9
Sukta 1.164
Rishi: Dīrghatamas Āucathya
Devata: Riddle-hymn (enigmatic); implicit cosmic powers: Sūrya/Viṣṇu (three strides), Aditi/Mother-force, and the Light (Go)
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
युक्ता मातासीद्धुरि दक्षिणाया अतिष्ठद्गर्भो वृजनीष्वन्तः । अमीमेद्वत्सो अनु गामपश्यद्विश्वरूप्यं त्रिषु योजनेषु ॥
Transliteration
yuktā mātā́sīd dhurí dákṣiṇāyā átiṣṭhad gárbho vṛjanī́ṣv antáḥ | amī́med vátsó ánu gā́m apaśyad viśvarū́pyaṁ triṣú yójanēṣu ||
Translation
माँ शक्ति को गाड़ी के दाएँ हिस्से में जोड़ा गया। अंदर की तरफ, छुपा हुआ बच्चा खड़ा हो गया। बच्चा गाय के पीछे बोल उठा और उसने वो चमक देखी जो तीन जगह फैली हुई थी।
Word by Word
युक्ताyoked, harnessed
युक्ता:
कर्तृ (विशेषण-रूपेण ‘माता’ इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootयुज् (धातु) → युक्त (कृदन्त) / युक्त- (प्रातिपदिक)
माताthe mother
माता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootमातृ- (प्रातिपदिक)
आसीत्was
आसीत्:
(अस्ति-क्रियापद; कर्तृ-संबन्धः ‘माता’)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
धुरिon the yoke-pole / in the yoke
धुरि:
अधिकरण
TypeNoun
Rootधुर्/धुरि- (प्रातिपदिक; ‘धुरा’)
दक्षिणायाःof the right (side) / of Dakṣiṇā
दक्षिणायाः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootदक्षिणा- (प्रातिपदिक)
अतिover, beyond
अति:
(क्रियाविशेषण; ‘अतिष्ठत्’ इत्यस्य)
TypeIndeclinable
Rootअति (उपसर्ग/अव्यय)
अतिष्ठत्stood, remained
अतिष्ठत्:
कर्तृ-क्रिया (कर्तृ = गर्भः)
TypeVerb
Rootस्था (धातु) + अति-
गर्भःthe embryo / the womb-child
गर्भः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootगर्भ- (प्रातिपदिक)
वृजनीषुin the enclosures / in the folds (stalls)
वृजनीषु:
अधिकरण
TypeNoun
Rootवृजनि- (प्रातिपदिक)
अन्तःwithin
अन्तः:
(देशवाचक; ‘वृजनीषु’ इत्यस्य सह)
TypeIndeclinable
Rootअन्तर् (अव्यय/उपपद)
अमीमेत्measured out / meted
अमीमेत्:
कर्तृ-क्रिया (कर्तृ = वत्सः)
TypeVerb
Rootमा (धातु ‘मिमीत’ = मापयति/मिमीते; reduplicated aorist)
वत्सःthe calf
वत्सः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootवत्स- (प्रातिपदिक)
अनुafter, along
अनु:
(क्रियाविशेषण; ‘अपश्यत्’ इत्यस्य)
TypeIndeclinable
Rootअनु (उपसर्ग/अव्यय)
गाम्the cow
गाम्:
कर्म
TypeNoun
Rootगो- (प्रातिपदिक)
अपश्यत्saw
अपश्यत्:
कर्तृ-क्रिया (कर्तृ = वत्सः; कर्म = गाम्)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु) + अप-
विश्वरूप्यम्the all-formed / multiform (thing)
विश्वरूप्यम्:
कर्म (अपश्यत् इत्यस्य; ‘(किञ्चित्) विश्वरूप्यम्’)
TypeAdjective
Rootविश्व-रूप्य- (प्रातिपदिक; ‘having all forms/variegated’)
त्रिषुin three
त्रिषु:
अधिकरण (योजनेषु इत्यस्य विशेषणम्)
TypeNumeral/Adjective
Rootत्रि- (प्रातिपदिक)
योजनेषुin the yojanas / in the stages (measures of distance)
योजनेषु:
अधिकरण
TypeNoun
Rootयोजन- (प्रातिपदिक)
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
Not sure where to start?
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
