Home›Ramcharitmanas›Bala Kanda›Prakarana 2›चौपाई 17.1-5
←Previous Verse
Next Verse→

Ramcharitmanas: Bala Kanda, Prakarana 2

चौपाई 17.1-5

सोपान-प्रवेश (Staircase-Threshold): नाम-कीर्ति-स्तुति के द्वारा चित्त-शुद्धि और श्रद्धा का जन्म। बालकाण्ड यहाँ ‘कथा आरंभ’ मात्र नहीं, बल्कि साधक के भीतर ‘राम-नाम’ को आधार (आलंबन) बनाकर कलि-मल-नाश और सत्संग-प्रवृत्ति की प्रथम सीढ़ी है—जहाँ प्राकृत/लोकभाषा भी वेद-सार बनकर उद्धार-मार्ग हो जाती है।

प्रनवउँ परिजन सहित बिदेहू।जाहि राम पद गूढ़ सनेहू।।

जोग भोग महँ राखेउ गोई।राम बिलोकत प्रगटेउ सोई।।

प्रनवउँ प्रथम भरत के चरना।जासु नेम ब्रत जाइ न बरना।।

राम चरन पंकज मन जासू।लुबुध मधुप इव तजइ न पासू।।

बंदउँ लछिमन पद जलजाता।सीतल सुभग भगत सुख दाता।।

रघुपति कीरति बिमल पताका।दंड समान भयउ जस जाका।।

सेष सहस्रसीस जग कारन।जो अवतरेउ भूमि भय टारन।।

सदा सो सानुकूल रह मो पर।कृपासिंधु सौमित्रि गुनाकर।।

रिपुसूदन पद कमल नमामी।सूर सुसील भरत अनुगामी।।

महावीर बिनवउँ हनुमाना।राम जासु जस आप बखाना।।

pranavaũ parijana sahita bidehū |jāhi rāma pada gūṛha sanehū ||

yoga bhoga maṁ rākhēu goī |rāma bilokata pragaṭēu soī ||

pranavaũ prathama bharata kē caranā |jāsu nema vrata jāi na baranā ||

rāma carana paṅkaja mana jāsū |lubudha madhupa iva tajai na pāsū ||

bandauṁ lachimana pada jalajātā |sītala subhaga bhagata sukha dātā ||

raghupati kīrati bimala patākā |daṇḍa samāna bhayau jasa jākā ||

sēṣa sahasra-sīsa jaga kārana |jō avatarēu bhūmi bhaya ṭārana ||

sadā sō sānukūla raha mō para |kṛpāsiṁdhu saumitri guṇākara ||

ripu-sūdana pada kamala namāmī |sūra susīla bharata anugāmī ||

mahāvīra binavaũ hanumānā |rāma jāsu jasa āpa bakhānā ||

मैं जनक और उनके परिवार को प्रणाम करता हूँ, जिन्हें राम के चरणों के लिए गेहरा छिपा प्यार था। उन्होंने इस प्यार को योग और राजा के सुख दोनों के बीच छिपा रखा, पर राम को देखते ही वो सब सामने आ गया। सबसे पहले मैं भरत के चरणों को प्रणाम करता हूँ, जिनके व्रत और नियम का वर्णन नहीं हो सकता। उनका मन राम के कमल जैसे चरणों के पास ललचेला मक्खी की तरह है, और कभी उनसे दूर नहीं जाता। मैं लक्ष्मण के कमल जैसे चरणों को प्रणाम करता हूँ, जो ठंडे सुंदर हैं और अपने भक्तों को सुख देते हैं। रघुकुल के भगवान की निर्मल कीर्ति एक झंडा है, और जिसकी कीर्ति उसके डंडे जैसी है, उसकी बधाई फैल गई है। वो ही शेष है, हज़ार सिर वाला, दुनिया का आधार, जो धरती से डर का बोझ उतारने के लिए ज़मीन पर पैदा हुए। सुमित्रा के बेटा, दया का सागर और गुणों की खान, वो हमेशा मेरे ऊपर मेहरबान रहे। मैं शत्रुघ्न के कमल जैसे चरणों को प्रणाम करता हूँ, जो बहादुर और सीधे हैं, और भरत के पीछे चलते थे। मैं महान वीर हनुमान से प्रार्थना करता हूँ, जिसकी कीर्ति राम ने खुद बयान की।

प्रनवउँमैं प्रणाम करता/करती हूँ; वंदना करता हूँ
प्रनवउँ:
परिजनपरिवार/सहितजन (यहाँ: जनक के साथ उनके कुटुम्ब-परिवार सहित)
परिजन:
बिदेहूविदेह (जनक); मिथिला-नरेश
बिदेहू:
गूढ़ सनेहूअत्यन्त गहन, अंतःस्थ प्रेम-भक्ति
गूढ़ सनेहू:
जोगयोग; वैराग्य/तप-मार्ग
जोग:
भोगराजसुख-भोग; गृहस्थ-ऐश्वर्य
भोग:
राखेउ गोईगोपनीय/छिपाकर रखा
राखेउ गोई:
बिलोकतदेखते ही; दर्शन करते ही
बिलोकत:
प्रगटेउप्रकट हो गया
प्रगटेउ:
नेम ब्रतनियम-पालन और व्रताचार (धर्म-निष्ठा)
नेम ब्रत:
लुबुध मधुपलोभी भौंरा (उपमा: जो कमल न छोड़े)
लुबुध मधुप:
जलजाताजल से उत्पन्न (कमल); पद-जलज = चरण-कमल
जलजाता:
सीतलशीतल; शान्ति देने वाला
सीतल:
कीरतिकीर्ति/यश
कीरति:
बिमल पताकानिर्मल ध्वजा/पताका (उपमा: उज्ज्वल कीर्ति-ध्वज)
बिमल पताका:
दंड समानदण्ड के समान सीधा/अकुंठ (अर्थ: अडिग, सीधा-सरल)
दंड समान:
सेष सहस्त्रसीसहजार फनों वाले शेषनाग; लक्ष्मण-तत्त्व का संकेत
सेष सहस्त्रसीस:
भूमि भय टारनपृथ्वी का भय/भार दूर करने हेतु
भूमि भय टारन:
सानुकूलअनुकूल; कृपा-प्रवण
सानुकूल:
सौमित्रिसुमित्रा-पुत्र; लक्ष्मण
सौमित्रि:
रिपुसूदनशत्रु का संहार करने वाला (लक्ष्मण)
रिपुसूदन:
सूर सुसीलवीर और सुशील
सूर सुसील:
अनुगामीअनुसरण करने वाला; साथ चलने वाला
अनुगामी:
महावीरमहाबली (हनुमान)
महावीर:
बिनवउँविनती/प्रार्थना करता हूँ
बिनवउँ:
बखानावर्णन किया/कहा
बखाना:

Speaker

Tulsidas (kavi-narrator)

Listener

General audience / Manas-path listeners

Dasya (प्रधान), Shanta (अनुषंग)

The prasanga

बालकाण्ड के आरम्भ में परिकर-वंदना: जनक की राम-भक्ति, भरत की मर्यादा-निष्ठा, लक्ष्मण का सेवक-स्वरूप (शेष-अंश), और हनुमान की महिमा—कथा-प्रवेश हेतु मंगलाचरण।

Themes
संत और भक्तों की वंदना, गूढ़ प्रेम और भक्ति, भरत का नेम-व्रत और अनन्य अनुराग, लक्ष्मण का सेवाभाव और शेषावतार, भ्रातृ-भक्ति और अनुगमन, हनुमान की महिमा, जिसे स्वयं राम ने बखाना

For right living (Ramrajya ethics)

नेम-व्रत, दण्डवत् सीधी कीर्ति, और अनुशासन-युक्त सेवा—ये रामराज्य के नागरिक-धर्म के स्तम्भ हैं: आन्तरिक भक्ति के साथ बाह्य मर्यादा, सत्यनिष्ठा, और लोक-हितकारी कर्तव्य।

Nirguna and saguna

जनक के ‘योग-भोग’ में छिपा प्रेम बताता है कि अन्तर्यामी ब्रह्म का ज्ञान (निर्गुण-बोध) सगुण राम-पद-प्रेम में प्रकट होकर फलित होता है; दर्शन (रूप) भीतर के तत्त्व (ब्रह्म) को प्रत्यक्ष कर देता है।

FAQs

कवि परिजनों सहित विदेह को प्रणाम करते हैं, जिन्हें राम के चरणों में गूढ़ यानी छिपा हुआ स्नेह था। जनक ने उसे योग और राजसी भोग के बीच छिपाकर रखा था। राम को देखते ही वह प्रेम प्रकट हो गया। इससे पता चलता है कि योग-साधना के बीच भी सगुण राम के प्रति प्रेम भीतर बसा था।

कवि सबसे पहले भरत के चरणों को प्रणाम करते हैं, जिनके नेम और व्रत का वर्णन नहीं हो सकता। उनका मन राम के चरण-कमलों पर लोभी भौंरे की तरह लगा है। जैसे भौंरा कमल का पास नहीं छोड़ता, वैसे ही भरत का मन राम के चरणों को कभी नहीं छोड़ता। यह उपमा उनकी अनन्य और अटूट भक्ति दिखाती है।

लक्ष्मण के चरण शीतल, सुंदर और भक्तों को सुख देने वाले कमल के समान कहे गए हैं। उनका यश रघुपति की निर्मल कीर्ति-पताका के दंड जैसा है। वे सहस्र शीशों वाले शेष हैं, जो जगत के आधार हैं और पृथ्वी का भय हरने के लिए अवतरित हुए। कवि प्रार्थना करते हैं कि कृपासिंधु और गुणों की खान सौमित्रि सदा उन पर प्रसन्न रहें।

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play