Home›Ramcharitmanas›Bala Kanda›Prakarana 2›चौपाई 11.1-5
←Previous Verse
Next Verse→

Ramcharitmanas: Bala Kanda, Prakarana 2

चौपाई 11.1-5

सोपान-प्रवेश (Staircase-Threshold): नाम-कीर्ति-स्तुति के द्वारा चित्त-शुद्धि और श्रद्धा का जन्म। बालकाण्ड यहाँ ‘कथा आरंभ’ मात्र नहीं, बल्कि साधक के भीतर ‘राम-नाम’ को आधार (आलंबन) बनाकर कलि-मल-नाश और सत्संग-प्रवृत्ति की प्रथम सीढ़ी है—जहाँ प्राकृत/लोकभाषा भी वेद-सार बनकर उद्धार-मार्ग हो जाती है।

मनि मानिक मुकुता छबि जैसी।अहि गिरि गज सिर सोह न तैसी।।

नृप किरीट तरुनी तनु पाई।लहहिं सकल सोभा अधिकाई।।

तैसेहिं सुकबि कबित बुध कहहीं।उपजहिं अनत अनत छबि लहहीं।।

भगति हेतु बिधि भवन बिहाई।सुमिरत सारद आवति धाई।।

राम चरित सर बिनु अन्हवाएँ।सो श्रम जाइ न कोटि उपाएँ।।

कबि कोबिद अस हृदयँ बिचारी।गावहिं हरि जस कलि मल हारी।।

कीन्हें प्राकृत जन गुन गाना।सिर धुनि गिरा लगत पछिताना।।

हृदय सिंधु मति सीप समाना।स्वाति सारदा कहहिं सुजाना।।

जौं बरषइ बर बारि बिचारू।होहिं कबित मुकुतामनि चारू।।

mani mānika mukutā chabi jaisī |ahi giri gaja sira soha na taisī ||

nṛpa kirīṭa tarunī tanu pāī |lahahiṃ sakala sobhā adhikāī ||

taisehiṃ su-kabi kabita budha kahaḥīṃ |upajahiṃ anata-anata chabi lahahīṃ ||

bhagati hetu bidhi bhavana bihāī |sumirata sāradā āvati dhāī ||

rāma carita sara binu anhavāeṃ |so śrama jāi na koṭi upāeṃ ||

kabi kobida asa hṛdayã bicārī |gāvahiṃ hari jasa kali mala hārī ||

kīnhēṃ prākṛta jana guna gānā |sira dhuni girā lagata pachitānā ||

hṛdaya sindhu mati sīpa samānā |svāti sāradā kahahiṃ sujānā ||

jauṃ baraṣai bara bāri bicārū |hohiṃ kabita mukutāmani cārū ||

मनि, लाल और मोति अपनि जगह पर जब होते हैं तो कितनी खूबसूरत लगति है, लेकिन नाग के सिर पर, पहाड पर या हाथी के सिर पर इतनी सूबहत नहीं होति। लेकिन जब ये राजा के ताज में या किसी जवान औरत के शरीर पर आ जाते हैं, तो इनकी चमक काफी बढ जाति है। बिलकुल वैसे ही समझदार लोग कहते हैं कि अच्हे कवि की कविता एक जगह पैदा होति है और दूसरी जगह अपनी खूबसूरती पकडति है। भक्ति के लिए सरस्वती को याद किया जाता है तो वो ब्रह्मा की दुनिया छोड कर दौडती हुई आ जाति है। राम के काम के तालाब में नहाए बिना, वो मेहनत लाख कोशिशों से भी जाति नहीं है। कवि और पंडित अपने दिल में ऐसा सोच कर, हरि की महिमा गाते हैं जो कलि युग की गंदगी मिटा देति है। जब आम आदमी की तारीफ लिखी जाति है, तो सरस्वती अपना सिर पीटति है और पछताने लगति है। समझदार लोग कहते हैं कि दिल समंदर है, समझ सीप की खोली है, और सरस्वती स्वाति नक्षत्र की बारिश है। अगर अच्छा खयाल उस बारिश की तरह बरसा, तो कविता खूबसूरत मोती बन जाति है।

मनिरत्न; मूल्यवान् शब्द/भाव का उपमान
मनि:
मानिकमाणिक्य (ruby); तेजस्वी काव्य-गुण
मानिक:
मुकुतामोती; निर्मल रस/अलंकार
मुकुता:
अहि गिरिसर्पों का पर्वत (नाग-शैल/मंदर-सा उपमान); यहाँ ‘ऊँचाई’ का बिंब
अहि गिरि:
गज सिरहाथी का मस्तक; विशालता/भव्यता का बिंब
गज सिर:
नृप किरीटराज-मुकुट; जहाँ रत्नों की शोभा पूर्ण प्रकट होती है
नृप किरीट:
तरुनी तनुयुवती का शरीर; सौंदर्य का आश्रय
तरुनी तनु:
सुकबिसु-कवि; सिद्ध/उत्तम कवि
सुकबि:
कबित बुधकाव्य-ज्ञ (रसिक/पंडित); जो काव्य के मर्म को पहचानते हैं
कबित बुध:
अनत अनतअनेक-अनेक; नित्य नवीन छवियाँ/अर्थ
अनत अनत:
भगति हेतुभक्ति के निमित्त; लोक-कल्याण हेतु
भगति हेतु:
बिधि भवन बिहाईब्रह्मा-लोक/विधि का भवन छोड़कर; सरस्वती का त्वरित अनुग्रह
बिधि भवन बिहाई:
सारदसरस्वती; वाणी-देवी
सारद:
राम चरित सरराम-चरित रूपी सरोवर; काव्य/चित्त की शुद्धि का स्रोत
राम चरित सर:
अन्हवाएँस्नान कराए; डुबोकर पवित्र करे
अन्हवाएँ:
श्रमपरिश्रम; साधन-हीन काव्य-प्रयास
श्रम:
कोटि उपाएँकरोड़ उपाय; अन्य साधन/शिल्प
कोटि उपाएँ:
हरि जसभगवान् का यश; नाम-कीर्तन/गुण-गान
हरि जस:
कलि मल हारीकलियुग के मल का हरने वाला; नाम-यश की शुद्धिकारक शक्ति
कलि मल हारी:
प्राकृत जनसाधारण/लोक-भाषी जन; ‘लोक’ का संकेत
प्राकृत जन:
सिर धुनिपछतावे/आश्चर्य से सिर हिलाना
सिर धुनि:
गिरावाणी; कथन-शक्ति
गिरा:
हृदय सिंधुहृदय रूपी समुद्र; अंतःकरण का विशाल-आश्रय
हृदय सिंधु:
मति सीपबुद्धि रूपी सीप; जिसमें मोती (कविता/रस) बनता है
मति सीप:
स्वाति बारिस्वाति-नक्षत्र का जल; मोती-उत्पादक विशेष ‘अनुग्रह’ का बिंब
स्वाति बारि:
बर बारिश्रेष्ठ जल; दिव्य प्रेरणा/कृपा
बर बारि:
मुकुतामनिमोती-रत्न; परिष्कृत काव्य-फल
मुकुतामनि:

Speaker

Tulsidas (kavi-narrator)

Listener

Tulsi-Sant samvada (implied: the saintly audience/rasika-samaj)

Shanta (with a strong didactic-bhakti orientation toward Nama–Jasa-kirtan)

The prasanga

बालकाण्ड की भूमिका में कवि अपनी काव्य-प्रेरणा, सरस्वती-स्मरण, और रामचरित-गान की अनिवार्यता प्रतिपादित करते हैं—काव्य-शास्त्र नहीं, राम-यश ही रचना का प्राण है।

Themes
स्थान के अनुसार शोभा, सुकवि की कविता की सार्थकता, रामचरित-सरोवर में स्नान, प्राकृत जन के गुणगान की निंदा, हृदय, मति और सरस्वती का स्वाति-सीप रूपक, भक्ति से काव्य-सृजन

For right living (Ramrajya ethics)

लोक-कल्याण हेतु सत्य-यश का प्रचार: शासक/समाज का नैतिक आधार ‘हरि-जस’ है जो कलि-मल हरता है; वाणी का धर्म—अहंकार-प्रदर्शन नहीं, बल्कि चरित्र-निर्माण और सार्वजनिक शुचिता।

Nirguna and saguna

सरस्वती/काव्य-प्रेरणा को ‘भक्ति हेतु’ बताकर तुलसी संकेत करते हैं कि ब्रह्म-तत्त्व का अनुभव (निर्गुण-बोध) भी सगुण राम-चरित/नाम में स्नान से ही लोक-हितकारी वाणी बनता है; रूप (रामचरित) के माध्यम से रस-ज्ञान प्रकट होता है।

FAQs

मणि, माणिक और मोती की सच्ची शोभा साँप के सिर, पर्वत या हाथी के सिर पर नहीं खिलती। वही रत्न राजा के मुकुट या तरुणी के शरीर पर पहुँचकर पूरी शोभा पाते हैं। इसी प्रकार सुकवि की कविता कहीं और जन्म लेती है और अन्यत्र, यानी उचित स्थान पर, छवि पाती है। यहाँ उचित स्थान रामचरित का गुणगान है।

कवि और विद्वान हृदय में यह विचारकर हरि का यश गाते हैं कि वह कलियुग के मल को हरने वाला है। रामचरित के सरोवर में नहाए बिना वह श्रम करोड़ों उपायों से भी नहीं मिटता। इसके विपरीत जब प्राकृत जन के गुण गाए जाते हैं, तब सरस्वती सिर धुनकर पछताने लगती हैं। भक्ति के कारण स्मरण करने पर वे ब्रह्मलोक छोड़कर दौड़ी आती हैं।

सुजान कहते हैं कि हृदय समुद्र है, मति सीप है और सरस्वती स्वाति नक्षत्र की वर्षा है। यदि सरस्वती रूपी स्वाति से श्रेष्ठ विचार की बूँदें बरसें, तो कविता सुंदर मोतियों जैसी बन जाती है। इसका भाव यह है कि उत्तम काव्य के लिए भाव-भरा हृदय, ग्रहण करने वाली बुद्धि और सरस्वती की कृपा तीनों चाहिए।

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play