Home›Ramcharitmanas›Bala Kanda›Prakarana 2›चौपाई 10.1-5
←Previous Verse
Next Verse→

Ramcharitmanas: Bala Kanda, Prakarana 2

चौपाई 10.1-5

सोपान-प्रवेश (Staircase-Threshold): नाम-कीर्ति-स्तुति के द्वारा चित्त-शुद्धि और श्रद्धा का जन्म। बालकाण्ड यहाँ ‘कथा आरंभ’ मात्र नहीं, बल्कि साधक के भीतर ‘राम-नाम’ को आधार (आलंबन) बनाकर कलि-मल-नाश और सत्संग-प्रवृत्ति की प्रथम सीढ़ी है—जहाँ प्राकृत/लोकभाषा भी वेद-सार बनकर उद्धार-मार्ग हो जाती है।

एहि महँ रघुपति नाम उदारा।अति पावन पुरान श्रुति सारा।।

मंगल भवन अमंगल हारी।उमा सहित जेहि जपत पुरारी।।

भनिति बिचित्र सुकबि कृत जोऊ।राम नाम बिनु सोह न सोऊ।।

बिधुबदनी सब भाँति सँवारी।सोन न बसन बिना बर नारी।।

सब गुन रहित कुकबि कृत बानी।राम नाम जस अंकित जानी।।

सादर कहहिं सुनहिं बुध ताही।मधुकर सरिस संत गुनग्राही।।

जदपि कबित रस एकउ नाही।राम प्रताप प्रकट एहि माहीं।।

सोइ भरोस मोरें मन आवा।केहिं न सुसंग बडप्पनु पावा।।

धूमउ तजइ सहज करुआई।अगरु प्रसंग सुगंध बसाई।।

भनिति भदेस बस्तु भलि बरनी।राम कथा जग मंगल करनी।।

ehi mahã̃ raghupati nāma udārā |ati pāvana purāna śruti sārā ||

maṅgala bhavana amaṅgala hārī |umā sahita jehi japata purārī ||

bhaniti bicitra sukabi kṛta joū |rāma nāma binu soha na soū ||

bidhu-badanī saba bhā̃ti saṁvārī |sona na basana binā bara nārī ||

saba guna rahita kukabi kṛta bānī |rāma nāma jasa aṅkita jānī ||

sādara kahahiṁ sunahiṁ budha tāhī |madhukara sarisa santa guna-grāhī ||

jadapi kabita rasa ekau nāhī |rāma pratāpa prakaṭa ehi māhī ||

soi bharosa moreṁ mana āvā |kehiṁ na susaṅga baḍappanu pāvā ||

dhūmau tajai sahaja karuāī |agaru prasaṅga sugandha basāī ||

bhaniti bhadesa bastu bhali baranī |rāma kathā jaga maṅgala karanī ||

इस काव्य में राम का नाम है। बहुत पवित्र है। पुरान और वेदों का सार है। ये नाम मंगल का घर है। हर तरह के अमंगल को दूर करता है। शिव और पार्वती मिलकर इसे जपते हैं। कोई भी अच्हा कवि चाहे कितनी भी सुंदर रचना करे, राम के नाम के बिना उसमे चमक नहीं आती। एक सुंदर चेहरे वाली औरत को चाहे हर तरह से सजा लो, कपडे के बिना वो अच्छी नहीं लगती। लेकिन कोई साधारण कवि की लिखी हुई बात, जिसमे कोई गुण ना हो, अगर उसमे राम के नाम और जस लिखा हो। तोह समझदार लोग उसे इज्जत से पढते और सुनते हैं। क्योंकि संत भनवरे की तरह हैं, अच्छी चीज पकड लेते हैं। इस कविता में कोई काव्य रस नहीं है। फिर भी राम की महिमा इसमे साफ दिखती है। मेरे मन में ये भरोसा आया है। किसने अच्छी संगत से बडापन नहीं पाया? धुआं भी अपनी कडवी खुशबू छोड देता है। अगर अगर के पास रहे तोह महक जाता है। मेरी रचना तोह साधारण है। लेकिन इसका विषय बहुत अच्हा है। क्योंकि राम की कथा सुनाता है, जो जग को मंगल देता है।

एहि महँइस ग्रंथ/रचना के भीतर
एहि महँ:
रघुपतिरघु-कुल के स्वामी श्रीराम
रघुपति:
नामराम-नाम; ईश्वर का जप्य, तारक नाम
नाम:
उदाराउदार, कल्याणकारी, महिमामय
उदारा:
पुरानपुराण (धर्म-इतिहास/आख्यान-शास्त्र)
पुरान:
श्रुति सारावेदों का सार
श्रुति सारा:
मंगल भवनकल्याण का धाम/आधार
मंगल भवन:
अमंगल हारीअशुभ का नाश करने वाला
अमंगल हारी:
उमा सहितपार्वती सहित
उमा सहित:
पुरारीत्रिपुर/पुर का अरि—शिव
पुरारी:
भनितिकवि कहता है (कथन-चिह्न)
भनिति:
सुकबिसु-कवि, उत्तम कवि
सुकबि:
कुकबिकु-कवि, अल्प-गुणी/दोषपूर्ण कवि
कुकबि:
सोहशोभता है
सोह:
बिधुबदनीचन्द्रमुखी (सुन्दरी स्त्री)
बिधुबदनी:
सोनसोना/स्वर्णाभूषण
सोन:
बसनवस्त्र
बसन:
बर नारीउत्तम/सुन्दरी स्त्री
बर नारी:
अंकितअंकित/लिखित/चिह्नित
अंकित:
बुधविद्वान, विवेकी
बुध:
मधुकरभौंरा
मधुकर:
गुनग्राहीगुण-ग्राही; गुण ही ग्रहण करने वाला
गुनग्राही:
प्रतापतेज, प्रभाव, महिमा
प्रताप:
सुसंगसत्संग, उत्तम संगति
सुसंग:
बडप्पनुमहत्त्व/बड़ाई/उन्नति
बडप्पनु:
धूमउधुआँ
धूमउ:
अगरुअगुरु/अगर (अलोह/सुगंधित काष्ठ)
अगरु:
प्रसंगसंपर्क/संग/सन्निधि
प्रसंग:
भदेसअल्प-देशीय/गँवार/अपरिष्कृत (स्व-न्यूनता सूचक)
भदेस:
बस्तुवस्तु/विषय
बस्तु:
राम कथाश्रीराम का चरित/कथा
राम कथा:
जग मंगल करनीसंसार का कल्याण करने वाली
जग मंगल करनी:

Speaker

Tulsidas (self-referential ‘भनिति’ voice; ‘बिचित्र’ कवि-नाम)

Listener

General sadhaka/audience; meta-invocation within the text

Shanta (with a strong Nama-bhakti orientation)

The prasanga

बालकाण्ड की आरम्भिक मंगलाचरण/प्रस्तावना-भूमिका: राम-नाम और राम-कथा की सर्वोच्चता, तथा कवि की विनय-स्वीकृति (काव्य-गुण नहीं, नाम-प्रताप)।

Themes
रामनाम की महिमा और पावनता, विनय और कवि की दीनता, सत्संग का प्रभाव, गुणग्राही संतों की दृष्टि, रामकथा का जगत-मंगलकारी स्वरूप, विषयवस्तु की श्रेष्ठता

For right living (Ramrajya ethics)

सत्संग-प्रधान नैतिकता: उत्तम संगति/प्रसंग से स्वभाव-परिवर्तन, वाणी-शुद्धि, और लोक-मंगल का आदर्श—रामराज्य का आधार ‘गुणग्राहिता’, विनय, और कल्याणकारी वाणी/कर्म।

Nirguna and saguna

राम-नाम को ‘श्रुति-सार’ कहकर निर्गुण ब्रह्म-तत्त्व की शास्त्रीय प्रतिष्ठा भी दी गई, और ‘रघुपति’/‘राम कथा’ के द्वारा उसी तत्त्व का सगुण, सुलभ, जप्य रूप भी—नाम से निर्गुण का स्मरण और सगुण की उपासना एक साथ सिद्ध होती है।

FAQs

रामनाम को उदार, अत्यंत पावन तथा पुराणों और श्रुतियों का सार कहा गया है। वह मंगल का भवन और अमंगल को हरने वाला है। उमा सहित शिव (पुरारी) भी उसका जप करते हैं।

तुलसीदास कहते हैं कि सुकवि की विचित्र रचना भी रामनाम के बिना शोभा नहीं पाती। इसकी उपमा चंद्रमुखी स्त्री से दी गई है, जो सब प्रकार से सजी होने पर भी वस्त्र के बिना सुंदर नहीं लगती। भाव यह है कि रामनाम ही काव्य का सच्चा आभूषण है।

धुआँ अपनी स्वाभाविक कड़वाहट छोड़कर अगरु के संग से सुगंधित हो जाता है। इसी प्रकार कवि की भदेस रचना भी रामकथा के संग से श्रेष्ठ बन जाती है। इससे सिद्ध होता है कि सुसंगति से सबको बड़प्पन मिलता है और रचना का मूल्य उसकी विषयवस्तु से है।

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play