Home›Ramcharitmanas›Bala Kanda›Prakarana 1›सोरठा 1-5
←Previous Verse
Next Verse→

Ramcharitmanas: Bala Kanda, Prakarana 1

सोरठा 1-5

सोपान-प्रवेश: ‘श्रद्धा–विश्वास’ की देहरी पर खड़े होकर साधक गुरु-वंदना, सत्संग-महिमा, और राम-नाम/राम-गुण के प्रति अनुराग से ‘मानस’ में अवगाहन करता है। यह काण्ड जन्म-कथा से पहले ‘भक्ति की जन्मभूमि’ बनाता है—चित्त-शुद्धि, विवेक-जागरण, और कथा-श्रवण की अधिकारिता का संस्कार।

जो सुमिरत सिधि होइ गन नायक करिबर बदन॥

करउ अनुग्रह सोइ बुद्धि रासि सुभ गुन सदन॥⁠1॥

मूक होइ बाचाल पंगु चढइ गिरिबर गहन॥

जासु कृपाँ सो दयाल द्रवउ सकल कलि मल दहन॥⁠2॥

नील सरोरुह स्याम तरुन अरुन बारिज नयन॥

करउ सो मम उर धाम सदा छीरसागर सयन॥⁠3॥

कुंद इंदु सम देह उमा रमन करुना अयन॥

जाहि दीन पर नेह करउ कृपा मर्दन मयन॥⁠4॥

बंदउ गुरु पद कंज कृपा सिंधु नररूप हरि॥

महामोह तम पुंज जासु बचन रबि कर निकर॥⁠5॥

jo sumirata sidhi hoi gaṇa-nāyaka karibara badana |karau anugraha soi buddhi-rāsi subha guna sadana ||⁠1||

mūka hoi bācāla paṅgu caṛhai giribara gahana |jāsu kṛpā̃ so dayāla dravau sakala kali-mala dahana ||⁠2||

nīla saroruh(a) syāma taruna aruna bārīja nayana |karau so mama ura dhāma sadā chīra-sāgara sayana ||⁠3||

kuṁda iṁdu sama deha umā-ramana karuṇā ayana |jāhi dīna para neha karau kṛpā mardana mayana ||⁠4||

baṁdau guru pada kaṁja kṛpā-siṁdhu nara-rūpa hari |mahā-moha tama puṁja jāsu bacana rabi kara nikara ||⁠5||

जिस को याद करने से काम हो जाता है, जो शिव के लोगों का लीडर है, जिसका मुह हाथी जैसा है, जो ग्यान का खजाना है और अच्छे गुनों का घर है, वो मुझ पर कृपा करे। जिसकी कृपा से जो बोल नहीं सकता वो बोलने लगता है, और जो लंगड़ा है वो सबसे ऊंचा मुश्किल पहाड़ चढ़ जाता है, जो कलि युग का सारा मैल मिटाने वाला है, वो दयालु मुझ पर कृपा करे। जो नीले कमल जैसा श्याम है, जिसकी आंखें ताजे लाल कमल जैसी हैं, जो दूध के समुंदर पर लेटा है, वो हमेशा मेरे दिल में अपना घर बना ले। जिसका शरीर चमेली और चांद जैसा सफेद है, जो उमा के स्वामी हैं, जो दया का घर हैं, जो गरीब लोगों से प्यार करते हैं, जो कामदेव को हरने वाले हैं, वो मुझ पर कृपा करे। मैं अपने गुरु के चरण कमल प्रणाम करता हूं, जो कृपा का समुंदर हैं, जो इंसान के रूप में हरि हैं, जिनके बोल सूरज की किरन जैसे हैं जो इस बड़े भरम के अंधेरे को मिटा देते हैं।

गन नायकगणों के नायक—गणेश (विघ्नहर्ता, सिद्धिदाता)
गन नायक:
करिबर बदनहाथी-सा श्रेष्ठ मुख—गणेश की गजवदन छवि
करिबर बदन:
बुद्धि रासिबुद्धि का भंडार—ज्ञान-प्रदान करने वाला
बुद्धि रासि:
सुभ गुन सदनशुभ गुणों का धाम—सकल मंगल-गुण-सम्पन्न
सुभ गुन सदन:
मूकगूंगा—वाणी-शक्ति से रहित
मूक:
बाचालवक्ता/वाग्मी—प्रभावी बोलने वाला
बाचाल:
पंगुलंगड़ा—गमन-शक्ति से वंचित
पंगु:
गिरिबर गहनश्रेष्ठ/कठिन पर्वत-समूह—असाध्य कार्य का बिंब
गिरिबर गहन:
कलि मल दहनकलियुग के मल का दाह—पाप-ताप-नाशक
कलि मल दहन:
नील सरोरुह स्यामनील कमल-सदृश श्याम—विष्णु/राम की श्यामल कांति
नील सरोरुह स्याम:
अरुन बारिज नयनलाल कमल-से नेत्र—करुण-दृष्टि का संकेत
अरुन बारिज नयन:
छीरसागर सयनक्षीरसागर में शयन करने वाले—नारायण
छीरसागर सयन:
उमा रमनउमा के रमण—शिव
उमा रमन:
करुना अयनकरुणा के नयन—दया-दृष्टि से युक्त
करुना अयन:
मर्दन मयनमदन (काम) का मर्दन—शिव (कामदहन प्रसंग-संकेत)
मर्दन मयन:
गुरु पद कंजगुरु के चरण-कमल—भक्ति का आश्रय
गुरु पद कंज:
कृपा सिंधुकृपा का समुद्र—गुरु की अनुकम्पा
कृपा सिंधु:
नररूप हरिनर-रूप में हरि—रामावतार का संकेत
नररूप हरि:
महामोह तम पुंजमहामोह का अंधकार-राशि—अज्ञान/आसक्ति
महामोह तम पुंज:
रबि कर निकरसूर्य-किरण-समूह—गुरु-वचन की प्रकाश-शक्ति
रबि कर निकर:

Speaker

Tulsidas (kavi-narrator)

Listener

Tulsi-Sant ghat (symbolic: poet addressing saints/reader; also self-address as aspirant)

Shanta (mangala-smarana) with Dasya undertone (prarthana/kripa-yachana)

The prasanga

Bālakāṇḍ opening mangalācharaṇ: sequential salutations to Gaṇeśa, Nārāyaṇa, Śiva, and Guru to establish auspiciousness, doctrinal harmony, and the authority of the forthcoming Ram-kathā.

Themes
मंगलाचरण और इष्टदेव-वंदना, गणेश की स्तुति और सिद्धि, भगवान की कृपा की महिमा, विष्णु और शिव का रूप-वर्णन, गुरु में नररूप हरि की भावना, मोह-अंधकार का नाश और ज्ञान का प्रकाश

For right living (Ramrajya ethics)

Epistemic humility and moral discipline: rightful speech and action arise from grace and guidance (guru-vākya). The ‘mute-eloquent/lame-mountain’ trope frames merit as enabled by dharma-aligned support, not ego—an ethic foundational to Ramrajya: competence yoked to humility, and authority grounded in wisdom.

Nirguna and saguna

Although the invocations are to manifest forms (Ganesh, Narayana, Shiva, Guru as nara-rupa Hari), the operative power is ‘kṛpā’ that transforms incapacity into competence—implying a transcendent Brahman whose accessibility is through saguna compassion and nāma-smaraṇa; form is not limitation but pedagogic mercy.

FAQs

तुलसीदास ने उन्हें गण नायक, करिबर बदन (हाथी के मुख वाले), बुद्धि की राशि और शुभ गुणों का सदन कहा है। वे ऐसे देव हैं जिनके स्मरण से सिद्धि मिलती है। कवि उनसे अपने ऊपर अनुग्रह की प्रार्थना करता है, ताकि कथा-रचना का कार्य निर्विघ्न पूरा हो।

इसमें कहा गया है कि जिसकी कृपा से गूँगा वाचाल हो जाता है और लँगड़ा दुर्गम श्रेष्ठ पर्वत पर चढ़ जाता है। यह कलियुग के सारे मलों को जलाने वाले दयालु प्रभु की कृपा का प्रभाव है। इससे कवि का भाव प्रकट होता है कि असमर्थ कवि भी उसकी कृपा से कथा कह सकता है, इसलिए वह द्रवित होने की प्रार्थना करता है।

तीसरे में विष्णु नीलकमल जैसे श्याम, अरुण कमल जैसे नेत्रों वाले और क्षीरसागर में शयन करने वाले हैं, और कवि उनसे हृदय में निवास माँगता है। चौथे में शिव कुंद और चंद्रमा जैसे गौर देह वाले, उमापति, करुणा के घर और कामदेव का मर्दन करने वाले हैं, जो दीनों पर स्नेह रखते हैं। पाँचवें में कवि कृपासिंधु गुरु के चरणकमलों को प्रणाम करता है, जो नररूप में हरि हैं और जिनके वचन महामोह के अंधकार को हरने वाली सूर्य-किरणों के समूह जैसे हैं।

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play