Arthashastra 3.19.24: Dharmasthiya, Adhyaya 19, Sutra 24

Devanagari script

परकुड्यमभिघातेन क्षोभयतस्त्रिपणो दण्डः छेदनभेदने षट्पणः प्रतीकारश्च ॥

Recitation with translationArthashastra 3.19.24

Transliteration

parakuḍyam abhighātena kṣobhayatas tripaṇo daṇḍaḥ chedanabhedane ṣaṭpaṇaḥ pratīkāraś ca

Translation

दूसरे की दीवार मारनी या तोड़ने से हिलाने पर तीन पण जुर्माना है। काटने या तोड़ने पर छह पण जुर्माना और उसको ठीक भी करना पड़ेगा।

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• परकुड्यम्: another person’s wall
• Type: Noun
• Root: कुड्य
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; परस्य (षष्ठी) + कुड्यम्
• Compound: षष्ठी-तत्पुरुष
• In statecraft: परगृह-भित्तिः (अन्यस्य स्वामिनः भित्तिः)

• अभिघातेन: by striking / with a blow
• Type: Noun
• Root: अभि-घात
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, तृतीया
• In statecraft: प्रहार/आघात (दण्डनीय-क्रिया)

• क्षोभयतः: (of one) who shakes/disturbs
• Type: Verb
• Root: क्षुभ् (क्षोभयति)
• Form: वर्तमाने, परस्मैपदम्; शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (वर्तमानकाले), प्रथमा/षष्ठी/सप्तमी द्विवचन?; अत्र सामान्यतः ‘क्षोभयतः’ = (यः) क्षोभयति/क्षोभयन् (कर्तरि) — ‘disturbing/shaking’ (agent)
• In statecraft: भित्तिं कम्पयन्/क्षोभयन् (हानिकारक-क्रिया)

• त्रिपणः: a fine of three paṇas
• Type: Noun
• Root: त्रि + पण
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा; दण्ड-विशेषणम्
• Compound: द्विगु
• In statecraft: त्रिपण-प्रमाणः दण्डः (fine of three paṇas)

• दण्डः: the penalty/fine
• Type: Noun
• Root: दण्ड
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा
• In statecraft: राजदण्डः/अर्थदण्डः (विधीयमानः द्रव्यदण्डः)

• छेदनभेदने: in cases of cutting and breaking
• Type: Noun
• Root: छेदन-भेदन
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्विवचन, सप्तमी (अधिकरणे) — ‘in (cases of) cutting and breaking’
• Compound: द्वन्द्व (इतरेतर)
• In statecraft: भित्तेः छेदनं वा भेदनं वा (अधिकतर-हानि)

• षट्पणः: a fine of six paṇas
• Type: Noun
• Root: षट् + पण
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा; दण्ड-विशेषणम्
• Compound: द्विगु
• In statecraft: षट्पण-प्रमाणः दण्डः (fine of six paṇas)

• प्रतीकारः: restitution/compensation
• Type: Noun
• Root: प्रति-कार
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा
• In statecraft: क्षतिपूरणम्/प्रतिदानम् (restitution/compensation)

• च: and
• Type: Particle
• Root: च
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय

Sandhi Notes

• परकुड्यमभिघातेन → परकुड्यम् + अभिघातेन (म् + अ = म्-अ, संधौ लोपाभावः/पदच्छेदः)
• क्षोभयतस्त्रिपणो → क्षोभयतः + त्रिपणः (अः + त् = स्त्, विसर्गसन्धिः)
• दण्डः छेदनभेदने → दण्डः + छेदनभेदने (विसर्गः परे छ-कारे, लेखने पृथक्)
• षट्पणः प्रतीकारश्च → षट्पणः + प्रतीकारः + च (विसर्गसन्धिः; ‘प्रतीकारश्च’ = ‘प्रतीकारः च’)

Entities Mentioned

• property owner
• offender
• court/state

Topic and Governance

Prakarana (topic)

Sāhasa, kalahā (assault/quarrel), evidentiary handling, and graded fines for injury and property damage

Governance domain

Property protection; neighborhood order; restitution

Vocabulary Breakdown

Technical Terms

FAQs

Why require ‘pratīkāra’ in addition to a fine?

To restore the physical asset and prevent lingering disputes; the fine deters, while repair ensures material correction and neighborhood stability.