Arthashastra 3.10.22: Dharmasthiya, Adhyaya 10, Sutra 22

Devanagari script

विवीतं भक्षयित्वापसृतानामुष्ट्रमहिषाणां पादिकं रूपं गृह्णीयुः गवाश्वखराणां चार्धपादिकं क्षुद्रपशूनां षोडशभागिकम् ॥

Recitation with translationArthashastra 3.10.22

Transliteration

vivītaṃ bhakṣayitvāpasṛtānām uṣṭramahiṣāṇāṃ pādikaṃ rūpaṃ gṛhṇīyuḥ gavāśvakharāṇāṃ cārdhapādikaṃ kṣudrapaśūnāṃ ṣoḍaśabhāgikam

Translation

जानवर खेत में घास खाके चले जाए तो टैक्स लगेगा। ऊंट और भैंस के लिए चार में से एक हिस्सा देना पड़ेगा। गाय, घोड़ा और गधा के लिए आठ में से एक हिस्सा। छोटे जानवर के लिए सोलह में से एक।

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• विवीतम्: a restricted/enclosed tract (vivīta area)
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: वि-√वी (वे) / विवीत (ppp)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; कर्मपद (भक्षयित्वा इत्यस्य)
• In statecraft: विवीत = विवीत-क्षेत्र/विवीत-प्रदेशः; राजकीय-सीमाङ्कित/निरुद्ध-प्रदेशः (पशु-चरितुं निषिद्ध/नियन्त्रित क्षेत्र)

• भक्षयित्वा: having eaten/grazed
• Type: Verb (Gerund)
• Root: √भक्ष्
• Form: क्त्वान्त (अव्ययभाव), पूर्वकालिक क्रिया; ‘having eaten/grazed’

• अपसृतानाम्: of (animals) that have strayed away
• Type: Participle (adjectival)
• Root: अप-√सृ
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुं/नपुंसक, बहुवचन, षष्ठी; ‘of those that have strayed/withdrawn’
• In statecraft: अपसृत = (पशु) विवीतात् बहिर्गत/अपगतम् (trespassing/straying cattle)

• उष्ट्रमहिषाणाम्: of camels and buffaloes
• Type: Noun (compound)
• Root: उष्ट्र + महिष
• Form: पुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी; ‘of camels and buffaloes’
• Compound: Dvandva (itaretara)

• पादिकम्: a quarter (one-fourth)
• Type: Adjective/Noun (measure/fraction)
• Root: पादिक
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘one-fourth share/quarter’ (रूपम् इत्यस्य विशेषणम्)
• In statecraft: पादिक = दण्ड/क्षतिपूर्तेः चतुर्थांश-प्रमाणम् (quarter-rate assessment)

• रूपम्: fine (monetary penalty)
• Type: Noun
• Root: रूप
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘fine/penalty amount’ (गृह्णीयुः इत्यस्य कर्म)
• In statecraft: रूप = दण्ड-राशिः/द्रव्यदण्डः (monetary fine/assessment)

• गृह्णीयुः: should levy/take
• Type: Verb
• Root: √ग्रह्
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन; ‘they should take/levy’
• In statecraft: (अधिकारी) दण्डं गृह्णीयुः = दण्डं/क्षतिपूर्तिं आरोपयेयुः

• गवाश्वखराणाम्: of cows, horses, and donkeys
• Type: Noun (compound)
• Root: गो + अश्व + खर
• Form: पुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी; ‘of cows, horses, and donkeys’
• Compound: Dvandva (itaretara)

• च: and
• Type: Particle
• Root: च
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय

• अर्धपादिकम्: half-quarter (i.e., one-eighth)
• Type: Adjective/Noun (measure/fraction)
• Root: अर्ध + पादिक
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘half of a quarter’ (= one-eighth) (रूपम् इत्यस्य विशेषणम्)
• Compound: Tatpurusha (karmadharaya)
• In statecraft: अर्धपादिक = पादिकस्य अर्धम्; दण्ड-प्रमाणे अष्टमांशः (one-eighth rate)

• क्षुद्रपशूनाम्: of small livestock
• Type: Noun (compound)
• Root: क्षुद्र + पशु
• Form: पुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी; ‘of small animals’
• Compound: Karmadharaya
• In statecraft: क्षुद्रपशु = लघुपशवः (e.g., sheep/goats etc., as a class in assessments)

• षोडशभागिकम्: one-sixteenth (share/amount)
• Type: Adjective/Noun (measure/fraction)
• Root: षोडश + भागिक
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘one-sixteenth share’ (रूपम् इत्यस्य विशेषणम्; रूपम् अध्याहार्य)
• Compound: Tatpurusha
• In statecraft: षोडशभागिक = दण्ड-प्रमाणे षोडशांशः (one-sixteenth rate)

Sandhi Notes

• पाठे ‘भक्षयित्वापसृतानाम्’ इति संधिः: भक्षयित्वा + अपसृतानाम् → भक्षयित्वापसृतानाम् (आ + अ = आ)
• ‘उष्ट्रमहिषाणाम्’, ‘गवाश्वखराणाम्’ इत्यत्र द्वन्द्वसमासः
• ‘अर्धपादिकम्’ = अर्ध + पादिकम् (तत्पुरुष/कर्मधारय)
• ‘क्षुद्रपशूनाम्’ = क्षुद्र + पशूनाम् (कर्मधारय)
• ‘षोडशभागिकम्’ = षोडश + भागिकम् (तत्पुरुष)
• अन्त्ये ‘रूपम्’ पदं प्रथम-खण्डे स्पष्टम्
• द्वितीय-तृतीय-खण्डयोः ‘(रूपम्)’ अध्याहार्यं—अर्थतः तत्रापि दण्डरूप-ग्रहणम्

Entities Mentioned

• uṣṭra (camel)
• mahiṣa (buffalo)
• go (cattle)
• aśva (horse)
• khara (donkey)
• kṣudrapaśu (small livestock)
• vivīta (pasture)

Topic and Governance

Prakarana (topic)

Village administration, exclusion orders, and regulation of grazing/crop damage (civil penalties)

Governance domain

Fiscal policy (fees) & regulation of commons

Vocabulary Breakdown

Technical Terms

FAQs

What is the policy logic behind different rates for different animals?

It is a graduated charge reflecting differential grazing pressure and economic value, aligning payment with expected resource use and potential harm.