Adhyaya 77: Measurements of Mount Meru, the Boundary Mountains, and the Four Directional Great Trees

Verse 1

रुद्र उवाच । यदेतत् कर्णिकामूलं मेरोर् मध्यं प्रकीर्तितम् । तद् योजनसहस्राणि संख्यया मानतः स्मृतम् ॥ ७७.१ ॥

Rudra bole, Meru parvat ke beech jo hissa hai, use karnika ka mool kehte hain. Woh hissa hazaron yojana lamba hai, yeh purani ganana mein likha hai.

Verse 2

चत्वारिंशत् तथा चाष्टौ सहस्राणि तु मण्डलैः । शैलराजस्य तत्तत्र मेरुमूलमिति स्मृतम् ॥ ७७.२ ॥

Chhalees aath hazaar mandal hain yahan. Yeh sab pahad ke raja ka ilaka hai. Log isse Meru ki jad kehte hain.

Verse 3

तेषां गिरिसहस्राणामनेकानां महोच्छ्रयः । दिगष्टौ च पुनस्तस्य मर्यादापर्वताः शुभाः ॥ ७७.३ ॥

Hazaaron pahad hain wahan, sab bahut unche hain. Aath dishaon mein bhi pahad hain jo seema banate hain.

Verse 4

जठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ । पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तरव्यवस्थितौ । मर्यादापर्वतान् एतानष्टानाहुर्मनीषिणः ॥ ७७.४ ॥

Poorab ki taraf do pahad hain, Jathar aur Devakoot. Dono poorab se paschim tak jaate hain. Samundar ke beech mein hain. Gyani log in aathon ko seema ke pahad kehte hain.

Verse 5

योऽसौ मेरुर्द्विजश्रेष्ठाः प्रोक्तः कनकपर्वतः । विष्कम्भांस्तस्य वक्ष्यामि शृणुध्वं गदतस्तु तान् ॥ ७७.५ ॥

Dwijon, Meru ko sona ka pahad kehte hain. Ab main batata hoon kitna bada hai. Dhyan se suno.

Verse 6

महापादास्तु चत्वारो मेरोरथ चतुर्दिशम् । यैर्न चचाल विष्टब्धा सप्तद्वीपवती मही ॥ ७७.६ ॥

Meru ke chaar bade stambh hain chaar dishaon mein. Inke karan dharti hili nahi. Saat dweep wali dharti pakdi hui thi.

Verse 7

दशयोजनसाहस्रं व्यायामस्तेषु शङ्क्यते । तिर्यगूर्ध्वं च रचिता हरितालतटैर्वृताः ॥ ७७.७ ॥

Inka size das hazaar yojana maana jaata hai. Yeh side se bhi bane hain, upar se bhi. Haritala ke kinarye inko dhake hue hain.

Verse 8

मनःशिलादरीभिश्च सुवर्णमणिचित्रिताः । अनेकसिद्धभवनैः क्रीडास्थानैश्च सुप्रभाः ॥ ७७.८ ॥

Manahshila ki chattanein hain, sone aur moti se sajaye hain. Siddhon ke ghar hain, khelne ki jagah bhi. Sab chamak rahe hain.

Verse 9

पूर्वेण मन्दरस्तस्य दक्षिणे गन्धमादनः । विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः ॥ ७७.९ ॥

Poorv side mein Mandara hai. Dakshin mein Gandhamadan. Paschim mein Vipula, aur uttar mein Suparshva hai.

Verse 10

तेषां शृङ्गेषु चत्वारो महावृक्षाः प्रतिष्ठिताः । देवदैत्याप्सरोभिश्च सेविता गुणसंचयैः ॥ ७७.१० ॥

In pahadiyon ke upar chaar bade ped hain. Devta, Daitya aur Apsara log wahan aate hain. Yeh ped bahut gun wale hain.

Verse 11

मन्दरस्य गिरेः शृङ्गे कदम्बो नाम पादपः । प्रलम्बशाखाशिखरः कदम्बश्चैत्यपादपः ॥ ७७.११ ॥

Mandara pahadi ke upar Kadamba ped hai. Iski daalein lambi-lambi faili hain. Yeh ped bahut pavitra maana jaata hai.

Verse 12

महाकुम्भप्रमाणेश्च पुष्पैर्विकचकेसरैः । महागन्धबनोञ्ञैश्च शोभितः सर्वकालजैः ॥ ७७.१२ ॥

Yeh ek bada paani ka bartan jaisa hai. Phoolon se sajaa hai, jinke beej khule hain. Har mausam ke ped-paudhe hain, aur jungle mein itni khushboo hai.

Verse 13

समासेन परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः । सहस्रमधिकं सोऽथ गन्धेनापूरयन् दिशः ॥ ७७.१३ ॥

Samne dekho, woh sab taraf se ghera hua tha. Saari duniya uske paas thi. Phir uski khushboo itni faili ki hazar se bhi zyada jagah bhargayi.

Verse 14

भद्राश्वो नाम वृक्षोऽयं वर्षाद्रेः केतुसंभवः । कीर्तिमान् रूपवान् श्रीमान् महापादपपादपः । यत्र साक्षाद्धृषीकेशः सिद्धसङ्घैर्निषेव्यते ॥ ७७.१४ ॥

Is ped ka naam Bhadrashva hai. Yeh pahad se nikla hai. Yeh bahut bada aur sundar ped hai. Iske chamak-dar daale hain. Sidhh log yahan Hrishikesh ki puja karte hain.

Verse 15

तस्य भद्रकदम्बस्य तथाश्ववदनो हरिः । प्राप्तवांश्चामरश्रेष्ठः स हि सानुं पुनः पुनः ॥ ७७.१५ ॥

Us kadamba ped ke paas Hari baar-baar aate hain. Hari ka chehra ghode jaisa hai. Woh amar logon mein sabse bade hain.

Verse 16

तेन चालोकितं वर्षं सर्वद्विपदनायकाः । यस्य नाम्ना समाख्यातो भद्राश्वेति न संशयः ॥ ७७.१६ ॥

Hari ne us jagah ko dekha. Woh jagah sab logon ko pata hai. Usi ke naam se is jagah ko Bhadrashva kehte hain. Isme koi shak nahi hai.

Verse 17

दक्षिणस्यापि शैलस्य शिखरे देवसेविते । जम्बूः सद्यः पुष्पफलाः महाशाखोपशोभिता ॥ ७७.१७ ॥

Dakshin wale pahaad ke upar bhi ek choti hai. Wahan dev log aate rehte hain. Wahan ek jambu ped hai jisme ek saath phool aur phal lagte hain. Uski badi-badi daalein hain jo use achha lagti hain.

Verse 18

तस्याः ह्यतिप्रमाणानि स्वादूनि च मृदूनि च । फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति गिरिमूर्धनि ॥ ७७.१८ ॥

Us ped ke phal bahut bade hote hain. Meethe hain aur naram bhi. Amrit jaise lagte hain. Woh phal pahaad ke upar girte rehte hain.

Verse 19

तस्माद् गिरिवरश्रेष्ठात् फलप्रस्यन्दवाहिनी । दिव्या जाम्बूनदी नाम प्रवृत्ता मधुवाहिनी ॥ ७७.१९ ॥

Us bade pahaad se ek nadi nikalti hai. Usme phal ka ras behta rehta hai. Yeh ek special nadi hai jiska naam Jambunadi hai. Isme shahad jaisa meetha paani hai.

Verse 20

तत्र जाम्बूनदं नाम सुवर्णमनलप्रभम् । देवालङ्कारमतुलमुत्पन्नं पापनाशनम् ॥ ७७.२० ॥

Wahan ek sona milta hai jise Jambunada kehte hain. Yeh aag jaisa chamakta hai. Dev log isse apne gaane banate hain. Isse koi bhi paap nahi rehta.

Verse 21

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसगुह्यकाः । पपुस्तदमृतप्रख्यं मधु जम्बूफलस्रवम् ॥ ७७.२१ ॥

Dev, danav, gandharv, yaksh, rakshas sab log wahan aaye. Unhone us meetha ras piya jo jambu phal se nikalta tha. Woh amrit jaisa tha.

Verse 22

सा केतुर्दक्षिणे वर्षे जम्बूलोकेषु विश्रुता । यस्या नाम्ना समाख्याता जम्बूद्वीपेति मानवैः ॥ ७७.२२ ॥

Dakshin ke hisse mein ek jagah hai jiska naam Ketu hai. Yeh Jambu ke duniya mein bahut famous hai. Log isse Jambudweep kehte hain kyunki iska naam wahi hai.

Verse 23

विपुलस्य च शैलस्य दक्षिणेन महात्मनः । जातः शृङ्गेति सुमहानश्वत्थश्चेति पादपः ॥ ७७.२३ ॥

Vipula naam ka ek bada pahad hai. Uske dakshin taraf ek bada ped ug aaya tha. Uska naam Shringa tha aur woh Ashwattha ped tha.

Verse 24

महोच्छ्रायो महास्कन्धो नैकसत्त्वगुणालयः | कुम्भप्रमाणै रुचिरैः फलैः सर्वर्त्तुकैः शुभैः || ७७.२४ ||

Woh ped bahut lamba hai aur uska tana bhi bahut mota hai. Usme bahut saare jaanwar rehte hain. Uske phal bahut achhe hain aur barabar matke ke size ke hain. Saal bhar phal milte hain.

Verse 25

स केतुः केतुमालानां देवगन्धर्वसेवितः । केतुमालेति विख्यातो नाम्ना तत्र प्रकीर्तितः । तन्निबोधत विप्रेन्द्रा निरुक्तं नामकर्मणः ॥ ७७.२५ ॥

Woh Ketu jo hai, wahan devta aur gandharv bhi rehte hain. Isliye us jagah ka naam Ketumala pad gaya. Ab suno is naam ka matlab kya hai aur yeh kaise bana.

Verse 26

क्षीरोदमथने वृत्ते माला स्कन्धे निवेशिताः । इन्द्रेण चैत्यकेतोस्तु केतुमालस्ततः स्मृतः । तेन तच्छिह्नितं वर्षं केतुमालेति विश्रुतम् ॥ ७७.२६ ॥

Jab samundar manaya gaya tha, tab Indra ne uske kandhe par haar dal diya tha. Tab Indra ne usse Ketumala naam diya. Isliye us ilake ka naam bhi Ketumala ho gaya.

Verse 27

सुपार्श्वस्योत्तरे शृङ्गे वटो नाम महाद्रुमः । न्यग्रोधो विपुलस्कन्धो यस्त्रियोजनमण्डलः ॥ ७७.२७ ॥

Suparshwa ke pahad ke uttar hisse mein ek bada ped hai. Uska naam Vata hai. Yeh ek banyan ped hai jiska thikla bahut mota hai. Iske chaaron taraf teen yojan ki zameen ghiri hui hai.

Verse 28

माल्यदामकलापैश्च विविधैस्तु समन्ततः । शाखाभिर्लम्बमानाभिः शोभितः सिद्धसेवितः ॥ ७७.२८ ॥

Us ped ko har taraf se haar aur phoolon ki mala se sajaya gaya hai. Uski daalen neeche latki hui hain jo use aur bhi sundar lagti hain. Siddh log is ped ki puja karte hain.

Verse 29

प्रलम्बकुम्भसदृशैर्हेमवर्णैः फलैः सदा । स ह्युत्तरकुरूणां तु केतुवृक्षः प्रकाशते ॥ ७७.२९ ॥

Is ped par sone jaise chamakdar phal lagte hain. Yeh phal aise dikhte hain jaise latke hue ghade hon. Uttarakuru naam ki zameen mein yeh ped ek nishani ke roop mein khada hai.

Verse 30

सनत्कुमारावरजाः मानसाः ब्रह्मणः सुताः । सप्त तत्र महाभागाः कुरवो नाम विश्रुताः ॥ ७७.३० ॥

Brahma ke beta Sanatkumar ke chhote bhai the. Brahma ne inhe apne mann se paida kiya tha. Yeh saat bhai the aur inka naam Kurav pada tha. Yeh sab bade log the.

Verse 31

तत्र स्थिरगतैर्ज्ञानैर्विरजस्कैर्महात्मभिः । अक्षयः क्षयपर्यन्तो लोकः प्रोक्तः सनातनः ॥ ७७.३१ ॥

Wahan jo log rehte hain unka gyan pakka hota hai. Woh log moh-maya se door rehte hain. Wahan ek aisi duniya hai jo kabhi khatam nahi hoti. Yeh duniya hamesha se hai aur pralay tak rahegi.

Verse 32

तेषां नामाङ्कितं वर्षं सप्तानां वै महात्मनाम् । दिवि चेह च विख्याता उत्तरा: कुरवः सदा ॥ ७७.३२ ॥

Us ilaake ka naam un saat bade logon ke naam par pada hai. Uttar Kuru log dono jagah famous hain - swarg mein bhi aur duniya mein bhi.