Adhyaya 75: Description of Jambūdvīpa: its regions, mountains, measurements, and cosmic structure

Verse 1

रुद्र उवाच । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । संख्यां चापि समुद्राणां द्वीपानां चैव विस्तरम् ॥ ७५.१ ॥

Rudra bole, Ab main Jambudweep ki sahi baat batata hoon. Samundar kitne hain, dweep kitne bade hain, yeh sab bataunga.

Verse 2

यावन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च याः स्मृताः । महाभूतप्रमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोः पृथक् ॥ ७५.२ ॥

Main batata hoon ki wahan kitne saal hain, kaun kaun se nadiyan hain. Panch elements kitne bade hain, aur surya-chandra kaise chalte hain.

Verse 3

द्वीपभेदसहस्राणि सप्तस्वन्तर्गतानि च । न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं यैर् विततं जगत् ॥ ७५.३ ॥

Hazaaron dweep hain, aur saat bade dweepo ke andar bhi bahut kuch hai. Itna sab yahan detail mein nahi bataya ja sakta. Par inhi se duniya phaili hui hai.

Verse 4

सप्तद्वीपान् प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह । येषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ॥ ७५.४ ॥

Main saat dweep batata hoon, aur saath mein surya aur chandra bhi. Log apni samajh se inka naap-taul nikalte hain.

Verse 5

अचिन्त्याः खलु ये भावाः न तांस्तर्केण साधयेत् । प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यं विभाव्यते ॥ ७५.५ ॥

Kuch cheezein dimaag se sochi nahi jaati. Unhe logic se samjhne ki koshish mat karo. Jo prakriti se pare hain, woh samajh mein nahi aate.

Verse 6

नव वर्षं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । विस्तारान्मण्डलाच्चैव योजनैस्तन्निबोधत ॥ ७५.६ ॥

Main tumhe Jambudweep ke nau hisse batata hoon. Yeh poora sach hai. Iska size, golayi, aur doori, sab bataunga. Dhyaan se suno.

Verse 7

शतमेकें सहस्राणां योजनानां समन्ततः । नानाजनपदाकीर्णं योजनेर्विविधैः शुभैः ॥ ७५.७ ॥

Charon taraf ek lakh yojan faila hai. Bahut saare desh isme basse hain. Har taraf acche nishaan lage hain jo batate hain kitna door hai.

Verse 8

सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम् । सर्वधातुविवृद्धैश्च शिलाजालसमुद्भवैः । पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः सर्वतश्चितम् ॥ ७५.८ ॥

Siddh aur Charan yahan rehte hain. Pahariyan isko sundar banati hain. Har tarah ke patthar aur dhaatuyen milti hain. Nadiyan pahariyon se nikalti hain aur charon taraf paani bahata hai.

Verse 9

जम्बूद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतः परिमण्डलः । नवभिश्चावृतः श्रीमान् भुवनैर्भूतभावनः ॥ ७५.९ ॥

Jambudweep bada aur dhani hai. Gol hai charon taraf. Nau bhaagon mein banta hai. Yeh duniya sab jeevon ko paalata hai.

Verse 10

लवणेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः ॥ ७५.१० ॥

Namak wala samundar iske charo taraf hai. Yeh poora Jambudweep ke barabar faila hai. Charo taraf se same hai.

Verse 11

तस्य प्रागायताः दीर्घाः षडेते वर्षपर्वताः । उभयत्रावगाढाश्च समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ ॥ ७५.११ ॥

Poorab ki taraf lambe pahad hain. Chhah vars pahad hain. Dono taraf samundar hain, poorab mein bhi aur paschim mein bhi.

Verse 12

हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान् । सर्वत्र सुसुखश्चापि निषधः पर्वतो महान् ॥ ७५.१२ ॥

Himapraya aur Himavan pahad hain. Hemakoot aur Hemavan bhi hain. Nishadh bada pahad hai. In sab jagah sukh dete hain.

Verse 13

चतुर्वर्णः स सुवर्णो मेरुश्चोल्बमयो गिरिः । वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्त्रः समुच्छितः ॥ ७५.१३ ॥

Meru pahad ke char rang hain. Yeh sona jaisa hai, chamakta hua pahad hai. Iski shape gol hai aur char taraf se bhi hai. Yeh uncha uthta hai.

Verse 14

नानावर्णस्तु पार्श्वेषु प्रजापतिगुणान्वितः । नाभिमण्डलसम्भूतो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ७५.१४ ॥

Iske charo taraf alag-alag rang hain. Yeh Prajapati ke gun wala hai. Yeh Brahma ki nabhi se nikla hai. Brahma sabse bade hain.

Verse 15

पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्राह्मण्यं तेन तस्य तत् । पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते ॥ ७५.१५ ॥

Jab yeh poorab ki taraf hota hai, toh uska rang white hota hai. Isliye usko brahman maana jaata hai. Jab woh dakshin taraf peela hota hai, tab usko vaishya bola jaata hai.

Verse 16

भृङ्गपत्रनिभश्चासौ पश्चिमेन यतोऽथ सः । तेनास्य शूद्रता प्रोक्ता मेरोर् नामार्थकर्मणः ॥ ७५.१६ ॥

Uska rang bhringa ke paat jaisa bhi hota hai. Jab woh paschim ki taraf hota hai, tab usko shudra kaha jaata hai. Yeh Meru ke naam aur kaam ke hisaab se hai.

Verse 17

पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं विभाव्यते। तेनास्य क्षत्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः॥ ७५.१७॥

Uttar taraf uska rang laal dikhta hai. Usse pata chalta hai ki woh kshatriya hai. Aise hi yeh sab varnon ka bataya jaata hai.

Verse 18

वृत्तः स्वभावतः प्रोक्तो वर्णतः परिमाणतः । नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतशुक्लो हिरण्मयः । मयूरबर्हिवर्णस्तु शातकुम्भश्च श्रृङ्गवान् ॥ ७५.१८ ॥

Yeh apne aap mein gol hai, aur rang aur naap ke hisaab se alag hota hai. Kuch neele rang ke hain, kuch vaidurya pathar jaise. Kuch white hain, kuch sona jaise chamakdaar. Kuch mor ke pankh jaise rang ke hain, kuch shat-kumbh sona jaise, aur kuch mein seengh bhi hain.

Verse 19

एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः । तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्र उच्यते ॥ ७५.१९ ॥

Yeh sab pahadon ke raja hain. Siddh aur charan log inki seva karte hain. Inke beech mein nau hazaar unit ka faasla bataya jaata hai.

Verse 20

मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः स सम्भवः । नवैव तु सहस्राणि विस्तीर्णः सर्वतश्च सः ॥ ७५.२० ॥

Beech mein Ilavrit naam ka ilaka hai. Yeh Mahameru ke aas-paas hai. Har taraf se yeh nau hazaar yojan faila hai.

Verse 21

मध्यं तस्य महामेरुर्विधूम इव पावकः । वेद्यर्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्धं तथोत्तरम् ॥ ७५.२१ ॥

Iske beech mein bada Meru parvat hai. Yeh aisa hai jaise bina dhuan ki aag. Meru ka dakshin hissa Vedya-ardha kehte hain. Uttar hissa uttar hi hai.

Verse 22

वर्षाणि यानि षडत्र तेषां ते वर्षपर्वताः । योजनाग्रं तु वर्षाणां सर्वेषां तद्विधीयते ॥ ७५.२२ ॥

Yahan chhah vars hain. In sab ke apne parvat hain. Har vars ki chaudai ek yojan maani gayi hai.

Verse 23

द्वे द्वे वर्षे सहस्राणां योजनानां समुच्छ्रयः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारस्तेषामायाम उच्यते ॥ ७५.२३ ॥

Har do vars ka unchaan do hazaar yojan hai. Jambudweep ki chaudai itni hi bataayi gayi hai.

Verse 24

योजनानां सहस्राणि शतौ द्वौ चायतौ गिरौ । नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनाश्च ये परे । श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवान् शृङ्गवांश्च यः ॥ ७५.२४ ॥

Do pahad hain, Neel aur Nishadh. Dono do lakh yojan lambe hain. Inke peeche ke pahad chhote hain. Shwet, Hemakoot aur Himavan, jo bahut chotiya wala hai.

Verse 25

जम्बूद्वीपप्रमाणेन निषधः परिकीर्तितः । तस्माद् द्वादशभागेन हेमकूटः प्रहीयते । हिमवान् विंशभागेन हेमकूटात् प्रहीयते ॥ ७५.२५ ॥

Jambudweep ke hisaab se Nishadh parbat ka naap bataya gaya hai. Uske mukaable Hemkoot parbat chhota hai, baarah hisse mein se ek hissa kam. Aur Himachal, Hemkoot se bhi chhota hai, bees hisse mein se ek hissa kam.

Verse 26

अष्टाशीतिसहस्राणि हेमकूटो महागिरिः । अशीतिर्हिमवान्शैल आयतः पूर्वपश्चिमे ॥ ७५.२६ ॥

Hemkoot bada parbat hai, athasi hazaar yojan lamba hai. Himachal parbat assi hazaar yojan lamba hai, poorab se paschim tak faila hai.

Verse 27

द्वीपस्य मण्डलीभावाद् ह्रासवृद्धी प्रकीर्त्यते । वर्षाणां पर्वतानां च यथा चेमे तथोत्तरम् ॥ ७५.२७ ॥

Kyunki yeh dweep gol hai, isliye bataya hai ki kahan chhota hai aur kahan bada. Deshon aur parbaton ka bhi yahi haal hai. Jaise yahan bataya hai, aage bhi waise hi batayenge.

Verse 28

तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्षाणि चैव तत् । प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु ॥ ७५.२८ ॥

Inke beech mein gaon-bastiyon hain, aur woh kshetra bhi hain. Parbat unko chaaron taraf se ghere huye hain. Parbat unche-neeche hain, chadna-utarna mushkil hai.

Verse 29

संततानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम् । वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः ॥ ७५.२९ ॥

Nadiyan beech mein baant deti hain, isliye ek jagah se doosri jagah jaana mushkil hai. Wahan har tarah ke jaanwar rehte hain, kai jaat ke, har taraf.

Verse 30

एतद्धैमवतं वर्षं भारती यत्र सन्ततिः । हेमकूटं परं यत्र नाम्ना किम्पुरुषोत्तमः ॥ ७५.३० ॥

Yeh Himalaya ka ilaka hai. Yahan Bharat ki santaan rehti hai. Yahan ek bada pahad hai jiska naam Hemakut hai. Isko Kimpurushottam bhi kehte hain.

Verse 31

हेमकूटात् तु निषधं हरिवर्षं तदुच्यते । हरिवर्षात् परं चैव मेरुपार्श्व इलावृतम् ॥ ७५.३१ ॥

Hemakut ke baad Nishad pahad aata hai. Woh ilaka Harivarsh ke naam se jaana jaata hai. Harivarsh ke paar Meru pahar ki taraf Ilavrit naam ki jagah hai.

Verse 32

इलावृतात् परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् । रम्यकाच्च परं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्मयम् । हिरण्मयात् परं चैव शृङ्गवन्तं कुरु स्मृतम् ॥ ७५.३२ ॥

Ilavrit ke paar Nil pahad hai. Wahan Ramyak naam ka ilaka mashhoor hai. Ramyak ke paar Shwet pahad hai. Uske paar Hirannmay desh aata hai. Hirannmay ke paar Shringavat pahar hai, wahan Kuru ilaka hai.

Verse 33

धनुःसंस्थे तु द्वे वर्षे विज्ञेये दक्षिणोत्तरे । द्वीपानि खलु चत्वारि चतुरस्त्रमिलावृतम् ॥ ७५.३३ ॥

Dhanush jaisa shape wale ilake mein do hisse hain, ek dakshin aur ek uttar. Chaar dweep hain total. Ilavrit charon taraf se barabar hai, jaise chaar konon wala shape.

Verse 34

अर्वाक् च निषधस्याथ वेद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् । परं शृङ्गवतो यच्च वेद्यर्धं हि तदुत्तरम् ॥ ७५.३४ ॥

Nishad ke dakshin taraf jo hissa hai, use Vedi ka dakshin hissa maana jaata hai. Shringavat ke paar jo hissa hai, woh Vedi ka uttar hissa hai.

Verse 35

वेद्यर्धे दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे । तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो यत्र मेरुस्त्विलावृतः ॥ ७५.३५ ॥

Vedi ke dakshin hisse mein teen kshar hain. Uttar hisse mein bhi teen kshar hain. Dono ke beech mein wahi jagah hai jahan Meru parvat hai, jise Ilavrit kehte hain.

Verse 36

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः ॥ ७५.३६ ॥

Nil parvat ke dakshin mein ek bada parvat hai. Nishadh parvat ke uttar mein bhi yahi hai. Iska naam Malyavan hai aur yeh uttar ki taraf chala gaya hai.

Verse 37

योजनानां सहस्रे द्वे विष्कम्भोच्छ्रय एव च । आयामतश्चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि प्रकीर्तितः ॥ ७५.३७ ॥

Is parvat ki chaudaai aur unchai barabar hai, dono do hazaar yojan hain. Iski lambaai chautis hazaar yojan batayi gayi hai.

Verse 38

तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः । आयामोच्छ्रयविस्तारात् तुल्यो माल्यवता तु सः ॥ ७५.३८ ॥

Iske paschim mein Gandhamadan parvat hai. Iski lambaai, unchai aur chaudaai Malyavan ke barabar hai.

Verse 39

परिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः । चतुर्वर्णः ससौवर्णश्चतुरस्त्रः समुच्छ्रितः ॥ ७५.३९ ॥

In dono ke beech mein Meru parvat hai, jo sona jaisa chamakta hai. Yeh gol hai aur char rangon ka hai. Char taraf se hai aur bahut uncha hai.

Verse 40

अव्यक्ता धातवः सर्वे समुत्पन्ना जलादयः । अव्यक्तात् पृथिवीपद्मं मेरुस्तस्य च कर्णिका ॥ ७५.४० ॥

Sab cheezein pehle chhupi hui thi, phir paani aur baaki sab bana. Us chhupi se zameen ek kamal ki tarah nikli. Meru parvat us kamal ka beej hai.

Verse 41

चतुष्पत्रं समुत्पन्नं व्यक्तं पञ्चगुणं महत् । ततः सर्वाः समुद्भूता वितता हि प्रवृत्तयः ॥ ७५.४१ ॥

Phir chaar pannon wali ek shakti bani. Yeh badi aur paanch guno wali thi. Isse hi sab kaam aur sab chalne laga.

Verse 42

अनेककल्पजीवद्भिः पुरुषैः पुण्यकारिभिः । कृतात्मभिर्महात्मभिः प्राप्यते पुरुषोत्तमः ॥ ७५.४२ ॥

Bhagwan ko woh log paate hain jo kai janmon se jee rahe hain. Jo acche kaam karte hain, apne aap ko sambhal ke rakhte hain, bade log hote hain.

Verse 43

महायोगी महादेवो जगद्ध्येयो जनार्दनः । सर्वलोकगतोऽनन्तो व्यापको मूर्तिरव्ययः ॥ ७५.४३ ॥

Woh bada yogi hai, bada devta hai. Janardan ko duniya bhagti hai. Woh har jagah hai, khatam nahi hota, sab mein faila hua hai, uski koi murti hai jo kabhi khatam nahi hoti.

Verse 44

न तस्य प्राकृताः मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसंभवा । योगित्वाच्चेश्वरत्वाच्च सत्त्वरूपधरो विभुः ॥ ७५.४४ ॥

Uska sharir normal nahi hai, na hi maans, charbi ya haddi se bana hai. Woh yogi hai aur malik hai, isliye uska roop sirf sattva se bana hai.

Verse 45

तन्निमित्तं समुत्पन्नं लोके पद्मं सनातनम् । कल्पशेषस्य तस्यादौ कालस्य गतिरीदृशी ॥ ७५.४५ ॥

Is wajah se duniya mein ek sada ka kamal paida hua. Kalp ke bache hue hisse ki shuruwat mein waqt aisa hi chal raha tha.

Verse 46

तस्मिन् पद्मे समुत्पन्नो देवदेवश्चतुर्मुखः । प्रजापतिपतिर्देव ईशानो जगतः प्रभुः ॥ ७५.४६ ॥

Us kamal se devon ke dev paida hue, chaar chehra wale. Woh Prajapati ke swami hain, duniya ke malik aur prabhu hain.

Verse 47

तस्य बीजनिसर्गं हि पुष्करस्य यथार्थवत् । कृत्स्नं प्रजानिसर्गेण विस्तरेणैव वर्ण्यते ॥ ७५.४७ ॥

Pushkar ki kahani, ki woh kaise paida hue, yeh poora detail mein bataya jayega. Praja ki utpatti ki kahani ke saath yeh sab sach-sach likha hai.

Verse 48

तदम्बु वैष्णवः कायो यतो रत्नविभूषितः । पद्माकाराऽ समुत्पन्ना पृथिवी सवनद्रुमा ॥ ७५.४८ ॥

Woh paani Vishnu ka shareer ban gaya, jo ratno se sajaa tha. Phir dharti kamal ki shakal mein nikli, ped-paudhon ke saath.

Verse 49

तत् तस्य लोकपद्मस्य विस्तारं सिद्धभाषितम् । वर्ण्यमानं विभागेन क्रमशः शृणुत द्विजाः ॥ ७५.४९ ॥

Ab suno dwij log, is duniya ke kamal ki poora detail. Siddh logon ne bataya hai, hissa-hissa karke, ek-ek karke.

Verse 50

महावर्षाणि ख्यातानि चत्वार्यत्र च संस्थिताः । तत्र पर्वतसंस्थानो मेरुर्नाम महाबलः ॥ ७५.५० ॥

Yahan chaar bade ilaake hain jo kaafi famous hain. Inme ek pahad jaisa hai jiska naam Meru hai. Yeh bahut taakatwala hai.

Verse 51

नानावर्णः स पार्श्वेषु पूर्वतः श्वेत उच्यते । पीतं च दक्षिणं तस्य भृङ्गवर्णं तु पश्चिमम् ॥ ७५.५१ ॥

Iske chaaron taraf alag-alag rang hain. Pooraj taraf yeh safed hai. Dakshin taraf peela hai. Aur paschim taraf kaala hai, jaise bhramar ka rang.

Verse 52

उत्तरं रक्तवर्णं तु तस्य पार्श्वं महात्मनः । मेरुस्तु शोभते शुक्लो राजवंशे तु धिष्टितः ॥ ७५.५२ ॥

Uttar taraf iska rang laal hai. Lekin Meru pahad khud safed hai aur chamakta hai. Yeh rajparivar mein sthit hai.

Verse 53

तरुणादित्यसंकाशो विधूम इव पावकः । योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिरुच्छ्रितः ॥ ७५.५३ ॥

Yeh chamak mein jaise subah ka sooraj hai. Jaise aag ho jisme dhuaan nahi. Iski unchai chaasi hazaar yojan hai.

Verse 54

प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तृतः षोडशैव तु । शरावसंस्थितत्वाच्च द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः ॥ ७५.५४ ॥

Yeh neeche solah yojan gaya hai. Chaaron taraf bhi solah yojan faila hai. Kyunki yeh ek katore jaisa hai, upar ki taraf battis yojan chaura hai.

Verse 55

विस्तारस्त्रिगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः । मण्डलेन प्रमाणेन व्यस्यमानं तदिष्यते ॥ ७५.५५ ॥

Iska chaupar teen guna bada hai, aur ghera charo taraf faila hai. Jab ise gol circle se naapa jata hai, wohi sahi maana jata hai.

Verse 56

नवतिश्च सहस्राणि योजनानां समन्ततः । ततः षट्काधिकानां च व्यस्यमानं प्रकीर्तितम् । चतुरस्त्रेण मानेन परिणामः समन्ततः ॥ ७५.५६ ॥

Charo taraf yeh nabbe hazaar yojan faila hai. Uske baad chh hazaar aur bhi bataya gaya hai. Chaukanna naap se dekho to ghera charo taraf itna hi hai.

Verse 57

स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः । सवैनैरावृतः सर्वो जातरूपमयैः शुभैः ॥ ७५.५७ ॥

Woh pahad bahut bada aur shaandaar hai. Wahan upar se neeche tak sona laga hai. Wahan aisi jadi-bootiyan bhi hain jo asli kam karti hain. Sab kuchh sona jaisa chamakdaar hai.

Verse 58

तत्र देवगणाः सर्वे गन्धर्वोरगराक्षसाः । शैलराजे प्रमोदन्ते तथैवाप्सरसां गणाः ॥ ७५.५८ ॥

Wahan devta, gandharv, naag aur rakshas sab khush rehte hain. Woh bade pahad par masti karte hain. Apsara bhi wahan gaane-bajane mein lagi rehti hain.

Verse 59

स तु मेरुः परिवृतो भवनैर्भूतभावनैः । चत्वारो यस्य देशास्तु नानापार्श्वेषु धिष्ठिताः ॥ ७५.५९ ॥

Meru pahad ke aas-paas log rehte hain, unke ghar bane hain. Uske charo taraf char jagah hain jahan alag-alag log basaye hain.

Verse 60

भद्राश्वो भारतश्चैव केतुमालश्च पश्चिमे । उत्तरे कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ ७५.६० ॥

Bhadrashv aur Bharat, aur west mein Ketumal. North mein Kuru log rehte hain. Yeh sab jagah unke liye hai jinhone acche karam kiye hain.

Verse 61

कर्णिका तस्य पद्मस्य समन्तात् परिमण्डला । योजनानां सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः ॥ ७५.६१ ॥

Us kamal ke beech ka hissa gol hai. Chaaro taraf se gol. Yojana se naap ke hisaab se, hazaron yojana tak faila hai.

Verse 62

तस्य केसरजालानि नवषट् च प्रकीर्तिताः । चतुरशीतिरुत्सेधो विवरान्तरगोचराः ॥ ७५.६२ ॥

Us kamal ke kesar ki lakeerein 59 hain. Oonchaai 84 hai. Yeh sab gaps ke beech mein hai.

Verse 63

त्रिंशच्चापि सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः । तस्य केसरजालानि विकीर्णानि समन्ततः ॥ ७५.६३ ॥

Yojana se naap ke hisaab se, tees hazar tak jata hai. Us kamal ke kesar ki lakeerein chaaro taraf faili hui hain.

Verse 64

शतसाहस्रमायाममशीतिḥ पृथुलानि च । चत्वारि तत्र पर्णानि योजनानां चतुर्दश ॥ ७५.६४ ॥

Iski lambaai ek lakh yojana hai, aur chaudaai assi yojana hai. Char patten hain, har ek chauda yojana ka.

Verse 65

तत्र या सा मया तुभ्यं कर्णिकीत्यभिविश्रुता । तां वर्ण्यमानामेकाग्र्यात् समासेन निबोधत । मणिपर्णशतैश्चित्रां नानावर्णप्रभासिताम् ॥ ७५.६५ ॥

Maine tumhe Karniki ke baare mein bataya tha. Ab dhyan se suno, main short mein batata hoon. Iske patte heeron jaise chamakte hain. Rangon ki chamak se yeh chamakdaar hai.

Verse 66

अनेकपर्णनिचयं सौवर्णमरुणप्रभम् । कान्तं सहस्रपर्वाणं सहस्रोदरकन्दरम् । सहस्रशतपत्रं च वृत्तमेकं नगोत्कतमम् ॥ ७५.६६ ॥

Yeh ek bada pahad hai, gol shape mein. Iske bahut saare patte hain. Sone jaisa chamakta hai, laali bhi hai. Dekhne mein accha lagta hai. Hazaaron kadhviyan hain, hazaaron gufaayein andar. Kamal jaise phool bhi hain, patte hazaaron hain.

Verse 67

मणिरत्नार्पितश्वभ्रैर्मणिभिश्चित्रवेदिकाम् । सुवर्णमणिचित्राङ्गैर्मणिचर्चिततोरणैः ॥ ७५.६७ ॥

Ismein gehne aur ratne lagi hain. Jagah-jagah pe heere motee hain. Ek chabutara hai jismein alag-alag ratne hain. Sone aur ratnon se bana hai. Darwaze bhi ratnon se sajje hain.

Verse 68

तत्र ब्रह्मसभा रम्या ब्रह्मर्षिजनसंकुला । नाम्ना मनोव्रती नाम सर्वलोकेषु विश्रुता ॥ ७५.६८ ॥

Wahan Brahma ki sabha hai, bahut acchi hai. Brahmarishi log bhare hain wahan. Sab jagah iska naam Manovrati hai. Log jaante hain isse.

Verse 69

तत्रेशानस्य देवस्य सहस्रादित्यवर्चसः । महाविमानसंस्थस्य महिमा वर्त्तते सदा ॥ ७५.६९ ॥

Wahan Ishan dev ka mahatva hai. Woh hazaaron sooraj jaisa chamakta hai. Ek badi viman mein rehta hai. Hamesha uski badai hai wahan.

Verse 70

तत्र सर्वे देवगणाश्चतुर्वक्त्रं स्वयं प्रभुम् । इष्ट्वा पूज्यनमस्कारैरर्चनीयमुपस्थिताः ॥ ७५.७० ॥

Wahan sab devta aaye the. Unhone Brahma ki puja ki, jo chaar chehra wale hain. Woh khud prakash mein hain. Sabne unko namas karke khade ho gaye.

Verse 71

यैस्तदा दिहसंकल्पैर्ब्रह्मचर्यं महात्मभिः । चीर्‍णं चारुमनोभिश्च सदाचारपथि स्थितैः ॥ ७५.७१ ॥

Bade log the woh. Unka mann pakka tha. Woh acche raaste par chal rahe the. Unhone brahmacharya ka dhyan rakha.

Verse 72

सम्यगिष्ट्वा च भुक्त्वा च पितृदेवार्चने रताः । गृहाश्रमपरास्तत्र विनीताः अतिथिप्रियाः ॥ ७५.७२ ॥

Unhone puja karke khana khaya. Pitro aur devta ki puja mein lage rahe. Yeh ghar wale log the. Mehmaan ko khush rakhte the.

Verse 73

गृहिणः शुक्लकर्मस्थाः विरक्ताः कारणात्मकाः । यमैर्नियमदानैश्च दृढनिर्दग्धकिल्बिषाः ॥ ७५.७३ ॥

Ghar wale log acche kaam karte the. Moh-maya se door the. Daan-punya karte the. Niyam follow karte the. Isse unke paap jal gaye.

Verse 74

तेषां निवसनं शुक्लब्रह्मलोकमनिन्दितम् । उपर्युपरि सर्वासां गतिनां परमा गतिः । चतुर्दशसहस्राणि योजनानां तु कीर्तितम् ॥ ७५.७४ ॥

Unka ghar Brahma lok mein hai. Woh sabse upar hai. Wahan jaana sabse badi baat hai. Woh jagah chaudah hazaar yojana badi hai.

Verse 75

ततोऽर्द्धरुचिरे कृष्णे तरुणादित्यवर्चसि । महागिरौ ततो रम्ये रत्नधातुविचित्रिते ॥ ७५.७५ ॥

Phir woh ek bade pahaad par pahunche. Woh pahaad kaala tha lekin aadha chamakdaar bhi tha, jaise suraj ki roshni ho. Uske baad woh ek achi jagah gaye jahan ratnon ki waalein thi aur dhatoon mein chamak thi.

Verse 76

नैकरत्नसमावासे मणितोरणमन्दिरे । मेरोः सर्वेषु पार्श्वेषु समन्तात् परिमण्डले ॥ ७५.७६ ॥

Wahan bahut saare ratne the. Ek mahal tha jiske darwaze bhi ratnon se sajaye gaye the. Yeh sab Meru pahaad ke charon taraf tha, gol gol faila hua.

Verse 77

त्रिंशद्योजनसाहस्रं चक्रपाटो नगोत्तमः । जारुधिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ॥ ७५.७७ ॥

Chakrapat naam ka pahaad bahut bada hai, tees hazaar yojan tak faila hua. Jarudhi bhi ek bada pahaad hai. Yeh dono uttar disha mein bataye gaye hain.

Verse 78

एतेषां शैलमुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमः । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥ ७५.७८ ॥

Ab sunno in bade pahaadon ke uttar mein kya hai. Maidaan hain, ghaatiyan hain aur jheelen hain. Sab kuch ek ek karke batata hoon.

Verse 79

दशयोजनविस्तीर्णा चक्रपाटोपनिर्गता । सा तूर्द्ध्ववाहिनी चापि नदी भूमौ प्रतिष्ठिता ॥ ७५.७९ ॥

Ek nadi thi jo Chakrapat pahaad se nikli. Woh das yojan tak chali gayi. Woh nadi upar ki taraf bhi bahati thi aur dharti par jam gayi thi.

Verse 80

सा पुर्याममरावत्यां क्रममाणेन्दुरा प्रभौ । तया तिरस्कृता वा अपि सूर्येन्दुज्योतिषां गणाः ॥ ७५.८० ॥

Amaravati shehar mein woh itni chamak ke saath chali. Uski chaal itni achhi thi ki saare ujaale uske saamne fade pad gaye. Suraj, chaand, sab taare bhi uski roshni ke saamne kuch nahi lage.

Verse 81

उदयास्तमिते सन्ध्ये ये सेवन्ते द्विजोत्तमाः । तान् तुष्यन्ते द्विजाः सर्वानष्टावप्यचलोत्तमान् ॥ ७५.८१ ॥

Subah aur shaam ke waqt jo log puja karte hain, woh sabse bade pandit maane jaate hain. Unse sab log khush rehte hain. Pahad bhi unse prasann hote hain.

Verse 82

परिभ्रमज्ज्योतिषां या सा रुद्रेन्द्रमता शुभा ॥ ७५.८२ ॥

Jab yeh diye aur jyotish ghoome ghuma ke chalte hain, woh bahut shubh maana jaata hai. Rudra aur Indra ke log isko bahut maante hain.