Adhyaya 68: Dharma Across the Four Yugas, the Disruption of Social Conduct, and Ritual Purification from Varṇa-Mixing Transgressions

Verse 1

भद्राश्व उवाच । योऽसौ परापरो देवो विष्णुः सर्वगतो मुने । चतुर्युगे त्वसौ कीदृग् विज्ञेयः परमेश्वरः ॥ ६८.१ ॥

Bhadrashva ne poocha, Muni, woh Vishnu jo sab jagah hai, woh bada bhagwan hai. Chaar yug mein woh kaisa dikhta hai? Samjhao mujhe.

Verse 2

युगे युगे क आचारो वर्णानां भविता मुने । कथं च शुद्धिर्विप्राणामन्यस्त्रीसङ्करैर्मुने ॥ ६८.२ ॥

Har yug mein logon ka kaam-kaj kaisa hota hai? Aur rishi, brahmin logon ki saaf-safaai kaise hoti hai jab doosri jaati ki auraton se shaadi hoti hai?

Verse 3

अगस्त्य उवाच । कृते युगे मही देवैर्भुज्यते वेदकर्मणा । यजद्भिरसुरैस्त्रेतां तद्वद् देवैश्च सत्तम ॥ ६८.३ ॥

Agastya ne kaha, Krita yug mein devta log Vedic puja-path karke dharti ko sambhalte the. Treta yug mein asur log bhi yagya karte the aur devta bhi. Raja, dono ne milke kaam kiya.

Verse 4

द्वापरे सत्त्वराजसी बहुले नृपसत्तम । यावद् धर्मसुतो राजा भविष्यति महामते ॥ ६८.४ ॥

Dwapar yug mein logon mein sattva aur rajas gun bade the. Raja, tab tak aisa hi chalta rahega jab tak Dharam ka beta jo raja hoga woh aayega. Woh bada samajhdar hoga.

Verse 5

ततस्तमः प्रभविता कलिरूपो नरेश्वर । तस्मिन्कलौ वर्तमानॆ स्वमार्गाच्छ्यवते द्विजः ॥ ६८.५ ॥

Phir andhera badh jayega, Kali yug ki shakal mein. Jab Kali yug chalega tab brahmin apna sahi rasta chhod denge. Woh apna dharam aur zimmedari bhool jayenge.

Verse 6

rAjAno vaishyashUdrAshcha prAyasho hInajAtayaH | bhaviShyanti nRRipashreShTha satyashauchavivarjitAH || 68.6 ||

Raja, vaishya aur shudra, sab neeche giro jaayenge. Main baat yeh hai ki sach aur saaf-dil khatam ho jayega. Zyadatar log jhoothi baat karenge.

Verse 7

अगम्यागमनं तत्र करिष्यन्ति द्विजातयः । अनृतं च वदिष्यन्ति वेदमर्गबहिष्कृताः । विवाहांश्च करिष्यन्ति सगोत्रानसमांस्तथा ॥ ६८.७ ॥

Brahmin log galat kaam karenge, jhooth bolenge. Vedon ka rasta chhod denge. Shaadi bhi aise logon se karenge jo apne khandaan se hain, jo galat hai.

Verse 8

राजानो ब्राह्मणान् हिंस्युर्वित्तलोभान्विताः शठाः । अन्त्यजा अपि वैश्यत्वं करिष्यन्ति पणॆ रताः । अभिमानिनो भविष्यन्ति शूद्रजातिषु गर्विताः ॥ ६८.८ ॥

Raja log paise ke liye lalach mein brahmin ko maarenge. Neeche jaat ke log bhi vaishya ban jayenge, dhandha karenge. Shudra log apne aap ko bada samajh kar ghamaand karenge.

Verse 9

सर्वाशिनो भविष्यन्ति ब्राह्मणाः शौचवर्जिताः । सुरा पेयमिति प्राहुः सत्यशौचविवर्जिताः ॥ ६८.९ ॥

Brahmin log kuch bhi khane lag jayenge, koi farak nahi padega. Sharab peena shuru kar denge aur kahenge ki yeh theek hai. Sach baat aur saaf dil, dono gayab ho jayega.

Verse 10

ततो विनश्यते लोको वर्णधर्मश्च नश्यते ॥ ६८.१० ॥

Phir duniya barbaad ho jaati hai. Dharam ka system bhi khatam ho jaata hai.

Verse 11

भद्राश्व उवाच । अगम्यागमनं कृत्वा ब्राह्मणः क्षत्रियोऽपि वा । शूद्रोऽपि शुद्ध्यते केन किं वा अगम्यं तु शंस मे ॥ ६८.११ ॥

Bhadrashva ne poocha, agar koi galat aurat ke paas jaaye, toh woh kaise saaf ho? Brahman ho, Kshatriya ho, ya Shudra ho, sab ke liye batao. Aur yeh galat kaun hai? Mujhe samjhao.

Verse 12

अगस्त्य उवाच । चातुर्गामी भवेद्विप्रस् त्रिगामी क्षत्रियो भवेत् । द्विगामी तु भवेद्वैश्यः शूद्र एकगमः स्मृतः ॥ ६८.१२ ॥

Agastya ne kaha, Brahman ke liye chaar baar galat maana jaata hai. Kshatriya ke liye teen baar. Vaishya ke liye do baar. Shudra ke liye ek baar.

Verse 13

अगम्यां ब्राह्मणीं प्राहुः क्षत्रियस्य नरेश्वर । क्षत्राणीं चैव वैश्यस्य वैश्यां शूद्रस्य पार्थिव । अधमस्योत्तमा नारी अगम्या मनुरब्रवीत् ॥ ६८.१३ ॥

Bhadrashva, sunno. Brahman ki aurat Kshatriya ke liye galat hai. Kshatriya ki aurat Vaishya ke liye galat hai. Vaishya ki aurat Shudra ke liye galat hai. Manu ne kaha tha, neeche wale ko oopar wali aurat se door rehna chahiye.

Verse 14

माता मातृर्‌ऋष्वसा श्वश्रूर्भातृपत्नी च पार्थिव । स्नुषा च दुहिता चैव मित्रपत्नी स्वगोत्रजा ॥ ६८.१४ ॥

Raja, yeh sab auratein galat hain, maa, mausi, saas, bhai ki biwi. Bahu, beti, dost ki biwi, aur apne hi khandaan ki aurat.

Verse 15

राजजाया आत्मजा चैव अगम्या मुख्यतः स्त्रियः । रजकादिषु चान्याश्च स्त्रियोऽगम्याः प्रकीर्तिताः । अगम्यागमनं चैतत् कृतं पापाय जायते ॥ ६८.१५ ॥

Raja ki biwi aur apni beti, inke saath galat rishta rakhna mana hai. Dhobi jaisi aurtein bhi isi mein aati hain. Yeh sab aurtein jinhon ke saath rishta mana hai, unke baare mein bataya gaya hai. Agar koi mana hue rishte mein phans gaya, toh uska paap banta hai.

Verse 16

वियोनिगमनायाशु ब्राह्मणाय भवत्यलम् । शेषस्य शुद्धिरेषैव प्राणायामशतं भवेत् ॥ ६८.१६ ॥

Brahmin ke liye yeh kaafi hai, jaldi se saaf ho jaata hai. Baaki logon ke liye bhi yeh hi saaf karne ka tarika hai. Sau baar pranayam karna padega.

Verse 17

बहुनाऽपि हि कालेन यत् पापं समुपार्जितम् । वर्णसङ्करसङ्गत्या ब्राह्मणेन नरर्षभ ॥ ६८.१७ ॥

Dekho, agar bahut time se paap ikatha kiya hai. Brahmin mein yeh tab hota hai jab galat logon ke saath ghul-mil jao. Apni jagah se hatt ke dusron ke saath milna, yeh paap ka karan banta hai.

Verse 18

दशप्रणवगायत्रीं प्राणायामशतैस्त्रिभिः । मुच्यते ब्रह्महत्यायाः किं पुनः शेषपातकैः ॥ ६८.१८ ॥

Teen sau baar pranayam karo, Gayatri mantra bolo. Brahmin hatya jaisa bada paap bhi saaf ho jaata hai. Phir toh chote paap kya bigadenge, woh toh jaldi hi mit jaayenge.

Verse 19

अथवा पररूपं यो वेद ब्राह्मणपुङ्गवः । वेदाध्यायी पापशतैः कृतैरपि न लिप्यते ॥ ६८.१९ ॥

Ya phir jo brahmin sachche bhagwan ko jaanta hai. Jo Ved padhta rehta hai, woh sau paap karne ke baad bhi saaf rehta hai. Uspar paap ka asar nahi hota.

Verse 20

स्मरन् विष्णुं पठन् वेदं ददद् दानं यजन् हरिम् । ब्राह्मणः शुद्ध एवास्ते विरुद्धमपि तारयेत् ॥ ६८.२० ॥

Jo brahmin Vishnu ko yaad karta hai, Veda padhta hai, daan deta hai, aur Hari ki puja karta hai, woh saaf rehta hai. Woh itna shuddh hai ki buri baatein bhi theek kar sakta hai.

Verse 21

एतत् ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहं त्वया नृप । मन्वादिर्भिर्विस्तरशः कथ्यते येन पार्थिव । समासस्तेन मया कथितं ते नृपोत्तम ॥ ६८.२१ ॥

Raja, tumne jo poocha maine woh sab batadiya. Manus se shuru hoke poora detail mein yeh baat hai. Maine tumhe short mein samjha diya hai.