Adhyaya 165: The Glory of Mathurā: The Account of Piṇḍa-Offering at the Catuḥsāmudrika Well

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यथावृत्तं प्रतिष्ठाने दक्षिणापथमण्डले ॥

Varaha bhagwan bole, ab main aur bhi batata hoon, dhyan se sun. Yeh baat Pratishthan ki hai jo Dakshin path mein hai. Main batata hoon wahan kya hua tha.

Verse 2

सुशीलो नाम वैश्यस्तु तस्मिन्वसति पत्तने ॥ धनधान्यसमृद्धस्तु बहुपुत्रः कुटुम्बवान् ॥

Us shehar mein ek vaishya rehta tha jiska naam Sushila tha. Uske paas bahut paisa aur anaaj tha. Uske bahut bete the aur bada parivar tha.

Verse 3

कुटुम्बभरणासक्तो नित्यकालं हि तिष्ठति ॥ स्नानं दानं जपं होमं देवार्चां न करोति सः ॥

Woh bas apne parivar ke kaam mein laga rehta tha. Din bhar ghar chalane ka sochta tha. Woh na toh nahata, na puja karta, na daan deta, na jaap karta, na havan karta, na mandir jaata.

Verse 4

क्रयविक्रयसक्तस्य कालो दीर्घो गतस्तदा ॥ कदाचिदपि पापोऽसौ न साधु गमनं गतः ॥

Woh bas kharidne aur bechne mein laga raha. Bahut saal aise hi nikal gaye. Woh paapi aadmi kabhi acche kaam ki taraf nahi gaya. Na woh acche logon ke paas gaya na acche dharam ki taraf gaya.

Verse 5

न तेन धर्मश्रवणं कदाचिदपि संश्रुतम् ॥ देवानां ब्राह्मणानां च भक्तिस्तस्य न विद्यते ॥

Usne kabhi dharam ki baatein suni hi nahi. Deviyon aur brahmin logon ke liye uske dil mein koi bhakti nahi thi.

Verse 6

आत्मोदरनिमित्तं हि पापं च कुरुते सदा ॥ गच्छन्तं बहुकालं च न तं बुध्यति पापकृत् ॥

Apna pet bharne ke liye woh hamesha paap karta tha. Bahut time guzar gaya lekin us paapi ko samajh hi nahi aayi.

Verse 7

न तस्य जायते बुद्धिर्दानं दातुं कदाचन ॥ तस्यैवं वसतस्तत्र प्रतिष्ठाने पुरोत्तमे ॥

Uska dil kabhi daan karne ka sochta hi nahi tha. Woh Pratishthan shehar mein aise hi rehta tha.

Verse 8

धनयुक्तोऽपि पापोऽसौ न ददाति कदाचन ॥ नैवान्यमतिदातारं शक्नोति च निरीक्षितुम् ॥

Uske paas paisa tha, lekin woh bura aadmi kabhi kuch deta nahi tha. Jo log bahut daan karte the, unhe dekh bhi nahi sakta tha.

Verse 9

स तु कालेन महता कुटुम्बासक्तमानसः ॥ कदाचिद्दैवयोगेन साध्वीं भार्यां प्रियान्सुतान् ॥

Phir bahut saal baad, jab uska mann apne ghar parivar mein hi laga hua tha, daur ki baat yeh hui ki usko acchi patni aur pyare bete mil gaye.

Verse 10

परिभ्रमन्क्षुधाविष्टो मरुदेशं गतोऽपि सः ॥ तत्रैव च कृतावासो बहुकालं स वै वणिक् ॥

Woh bhatakte-bhatakte bahut bhookha ho gaya. Aakhir mein ek registaan mein pahunch gaya. Wahan us saudagar ne apna basera bana liya. Bahut lambe tak wahi rehta raha.

Verse 11

कदाचिद्दैवयोगेन तत्र सार्थ उपागतः ॥ तस्य मध्ये तु वणिजो मथुरायां विनिःसृताः ॥

Kabhi-kabhi daur-e-taqdeer se wahan ek karvaan aa gaya. Usme kuch saudagar the jo Mathura se nikle the.

Verse 12

गते सार्थे तु स वणिक् तं वृक्षं समुपाश्रितः ॥ तत्रैव वसति प्रेतो रौद्ररूपो भयानकः ॥

Jab karvaan chala gaya, woh saudagar us ped ke neeche baith gaya. Wahan ek bhoot rehta tha. Uska chehra itna daraavna tha ki dekh ke dil darr jaye.

Verse 13

दीर्घदंष्ट्रः सुविकटो ह्रस्वबाहुर्विभीषणः ॥ महाहनुर्विशालाक्षो बिडालसदृशाननः ॥

Uske daant lambe-lambe the. Shakal bahut kharab thi. Haath chhote the aur dikhne mein daraavna tha. Muh bada tha, aankhein chaudi thi. Chehra billi jaisa lagta tha.

Verse 14

अथ कालेन बहुना दैवयोगेन भामिनि ॥ तत्राजगाम कश्चित्तु क्रयविक्रयकारकः ॥

Phir bahut time ke baad, taqdeer ka khel tha. Suno, wahan ek aur aadmi aaya. Woh khareedne-bikne ka kaam karta tha.

Verse 15

तं दृष्ट्वा दूरतः प्रेतश्चातिहर्षेण संयुतः ॥ तत्राजगाम नृत्यन् स इदं वचनमब्रवीत् ॥

Pret ne usey door se dekha. Woh bahut khush ho gaya. Nachta hua wahin aaya. Phir usne yeh baat kahi.

Verse 16

भक्ष्यभूतो ममाद्यत्वं क्व भवान्यातुमिच्छति ॥ प्रेतस्य वचनं श्रुत्वा सोऽतिभीतो द्रुतं गतः ॥

Pret bola, aaj toh tum mera khana ban gaye ho. Ab kahan jaana chahte ho? Uski baat sun ke woh bahut darr gaya. Jaldi se bhaag gaya.

Verse 17

गच्छन्तं तं गृहीत्वा स प्रेतो वचनमब्रवीत् ॥ मम त्वं विहितो भक्ष्यः स्वयं प्राप्तोऽसि मानव ॥

Jab woh ja raha tha, pret ne usey pakad liya. Usne kaha, tum mera khana bane ho. Khud aa gaye ho, insaan.

Verse 18

मांसं ते भक्षयिष्यामि पिबामि तव शोणितम् ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य स वणिग्वाक्यमब्रवीत् ॥

Main tera maans khaaunga, tera khoon peeunga. Yeh sun ke saudagar ne jawab diya.

Verse 19

मयि संभक्षिते रक्षः कुटुम्बं हि मरिष्यति ॥ ततो वचनमाकर्ण्य प्रेतो वचनमब्रवीत् ॥

Agar tum mujhe kha gaye, toh mera poora parivar mar jayega. Yeh sun ke pret ne jawab diya.

Verse 20

कस्मात्स्थानात्समायातः सत्यं ब्रूहि महामते ।

Tum kahan se aaye ho? Sach sach batao, tum bade samajhdar ho.

Verse 21

विभुरुवाच ॥ गोवर्ध्धनो गिरिवरो यमुना च महानदी ॥ तयोर्मध्ये पुरी रम्या मथुरा लोकविश्रुता ।

Vibhu ne kaha, Govardhan ek accha pahad hai aur Yamuna badi nadi hai. Dono ke beech Mathura shehar hai, jo duniya mein mashhoor hai.

Verse 22

तस्यां वसाम्यहं प्रेत पितृपैतामहे गृहे ॥ तत्र मे वसतो नित्यं यद्द्रव्यं पूर्वसञ्चितम् ।

Main wahan pret hoke rehta hoon, mere dada aur papa ke ghar mein. Jab main wahan rehta tha, mere paas jo paisa tha.

Verse 23

तत्सर्वं तस्करैर्नीतं क्षीणवित्तोऽभवं तदा ॥ स्वल्पं वित्तं गृहीत्वाहं समायातो मरुस्थलम् ।

Choron ne sab le liya, aur mera paisa khatam ho gaya. Thoda paisa lekar main yahan marusthal mein aa gaya.

Verse 24

तव दृष्टिपथं यातो यत्कार्यं तत्कुरुष्व मे ।

Main tumhare saamne aa gaya hoon. Jo karna hai woh karo mera.

Verse 25

प्रेत उवाच ॥ न त्वां खादितुमिच्छामि कृपा मे जायते त्वयि ॥ समयेन हि मोक्ष्यामि कुरुष्व वचनं मम ।

Pret ne kaha, main tumhe nahi khaana chahta. Mere andar tumhare liye taras aata hai. Sahi time par main tumhe chhod dunga. Mera kehna maano.

Verse 26

निर्वृत्य गच्छ मथुरां मम कार्यार्थसाधकः ॥ तत्र गत्वा त्वया कार्यं यत्कर्तव्यं वदामि तत् ।

Ab ja, Mathura jaake mera kaam nipata do. Wahan jaake main tumhe bataunga ki kya karna hai.

Verse 27

स्नानं कृत्वा तु विधिवत्कूपे चातुःसामुद्रिके ॥ पिण्डदानं कुरुष्व त्वं मम नाम्ना प्रयत्नतः ।

Wahan ek kuan hai, Chatusamudrik kehte hain uska naam. Usmein properly naha ke mere liye pind daan karna. Mera naam le ke dhyaan se karna.

Verse 28

नाहं यास्यामि मथुरां द्रव्याभावे कथंचन ॥ भक्षयस्व शरीरं मे ततस्तृप्तिमवाप्स्यसि ।

Main Mathura nahi jaaunga, paise kahan se laun? Mera badan kha le, phir tujhe tripti milegi.

Verse 29

प्रेत उवाच ॥ गृहे बहुधनं तेऽस्ति त्वं गच्छ मम सत्कुरु ॥ आस्ते धनमपर्याप्तं गच्छ त्वं मा विलम्बय ।

Pret ne kaha, tumhare ghar mein bahut paisa hai. Ja aur mera kaam kar. Paise ka kami nahi hai, jaldi ja, der mat karna.

Verse 30

विभुरुवाच ॥ गृहे मम धनं नास्ति यत्त्वया समुदीरितम् ॥ गृहे शेषं मम धनं न चान्यत्तत्र विद्यते ॥

Vibhu ne kaha, mere ghar mein woh paisa nahi hai jo tumne bataya. Jo kuch bhi ghar mein bacha hai, wahi mera hai. Aur kuch nahi hai wahan.

Verse 31

पितृपैतामही कीर्तिरविक्रेया हि सा मया ॥ प्रेतः प्रहस्य सानन्दमिदं वचनमब्रवीत् ॥

Mere baap-dada ki izzat bechne wali cheez nahi hai. Yeh main kabhi nahi kar sakta. Pret has ke bola, bahut khush ho ke.

Verse 32

अस्ति चैव धनं प्रोक्तं यन्मया त्वद्गृहे विभो ॥ सुवर्णभारो गर्तस्थो गृहे तिष्ठति सञ्चितः ॥

Vibhu, tere ghar mein paisa hai, maine jo kaha tha woh. Ek bada sona gaddhe mein pada hai. Ghar ke andar hi hai, chupa ke rakha hai.

Verse 33

निवर्त गच्छ सन्तुष्टः सुहृदां प्रीतिवर्धनः ॥ एवं द्रक्ष्यामि ते मार्गं मथुरा येन गम्यते ॥

Ab wapas ja, khush reh. Doston se pyaar rakh. Main tumhe woh raasta dikhaunga jisse Mathura pahunchoge.

Verse 34

सूता उवाच ॥ वणिग्घृष्टमना भूत्वा पुनर्वचनमब्रवीत् ॥ इमामवस्थां सम्प्राप्य कथं ज्ञानसमुद्भवः ॥

Suta ne kaha, saudagar ka mann ghabra gaya. Usne phir se poocha, aise haal mein kaise samajh aayega?

Verse 35

ततः स कथयामास यद्वृत्तं हि पुरातनम् ॥ प्रतिष्ठाने पुरवरे विष्णोरायतनं महत् ॥

Phir usne ek purani kahani sunayi. Pratishthan shehar mein ek bada Vishnu ka mandir tha.

Verse 36

प्रभातसमये तत्र विष्णोरायतने शुभे ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रास्तत्र समागताः ॥

Subah suraj nikalne ke waqt us Vishnu mandir mein log aaye. Brahmin, kshatriya, vaishya aur shudra sab wahin the.

Verse 37

तस्मिन्काले तु मित्रेण नीतोऽहं विष्णुमन्दिरम् । अत्यादरेण महता सन्तोष्य च पुनः पुनः ॥

Tab ek dost mujhe Vishnu mandir le gaya. Usne mujhe bahut izzat di aur khush kiya.

Verse 38

मित्रेण सह तत्रैव तस्य पार्श्वे व्यवस्थितः ॥ श्रुतो मया ततः कूपः पुण्योऽयं पापनाशनः ॥

Main dost ke saath wahin khada tha. Tab maine suna ki yeh kuan paap mitata hai.

Verse 39

समुद्राः किल तिष्ठन्ति चत्वारोऽत्र समागताः ॥ तस्य कूपस्य माहात्म्यं श्रुतं तत्र महत्फलम् ॥

Wahan chaar samundar aaye the. Us kuwan ki baat sunke pata chala ki iska bahut bada phal hai.

Verse 40

वाचकाय ततो दानं दत्तं सर्वैर्महाजनैः ॥ मित्रेण प्रेरितो दाने मया मौनं समाश्रितम्

Saare bade logon ne padhane wale ko daan diya. Mere dost ne kaha ki main bhi doon, lekin main chup raha aur kuch nahi diya.

Verse 41

मित्रेण च पुनः प्रोक्तं यथाशक्त्या प्रदीयताम् ॥ तदा मित्रमसङ्गेन दत्तो वै स्वर्णमाषकः

Phir dost ne dobara kaha, jitna ho sake utna de do. Usne bina koi shart lagaye ek chhota sone ka sikka diya.

Verse 42

ततः कालेन महता गतो वैवस्वतक्षयम् ॥ वैवस्वतनियोगेन ततोऽहं पूर्वकर्मभिः

Kaafi time baad main Yamraj ke paas gaya. Yamraj ke hukum se aur apne purane karam ke hisaab se main wahan pahuncha.

Verse 43

प्रेतत्वं समनुप्राप्तो दुस्तरं दुर्गमं महत् ॥ न दत्तं न हुतं चापि तीर्थं नैवावगाहितम्

Main bhoot ban gaya. Yeh badi buri haalat thi, jahan se nikalna mushkil tha. Maine na koi daan kiya, na koi puja ki, na kisi teerth mein nahaya.

Verse 44

न तर्पितास्तु पितरः प्राप्तोऽहं प्रेततां ततः ॥ इत्येत्कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि

Apne purkho ko bhi maine kuch nahi diya, isliye main bhoot ban gaya. Jo tum mujhse pooch rahe ho, maine woh sab bataya.

Verse 45

गच्छ त्वं सम्मुखस्तत्र यत्र सा मथुरा पुरी ॥ प्रेतस्य वचनं श्रुत्वा विभुर्वचनमब्रवीत्

Seedha Mathura shehar jao, wahin jahan woh hai. Pret ki baat sunke bhagwan ne jawab diya.

Verse 46

प्रेत उवाच ॥ कथितं हि मया पूर्वं यद्वृत्तं हि पुरातनम् ॥ वाचकाय तु यद्दत्तं सुवर्णस्य च माषकम्

Pret ne kaha, maine pehle bhi bataya tha purani kahani kya hai. Mainekathavachak ko sone ka thoda sa dan kiya tha.

Verse 47

तद्दानस्य प्रभावेण नित्यं तृप्तोऽस्मि वै विभो ॥ अकामेन मया दत्तं तस्येदं कर्मणः फलम्

Us dan ki wajah se main hamesha khush rehta hoon. Maine bina koi ichha ke diya tha, isliye mujhe yeh phal mila.

Verse 48

प्रेतभावं गतस्यापि न मे ज्ञानस्य विभ्रमः ॥ ततश्च स वणिक्श्रेष्ठ आगत्य मथुरां पुरीम्

Main pret ban gaya phir bhi mujhe sab samajh mein aata hai. Woh bada saudagar Mathura aaya aur aage badh gaya.

Verse 49

कृतं तेन च तत्सर्वं यथा प्रेतेन भाषितम् ॥ प्रेतोऽसौ तेन कृत्येन मुक्तिं प्राप्य दिवं गतः

Usne woh sab kiya jo pret ne kaha tha. Us karam se pret mukti pa ke swarg chala gaya.

Verse 50

तीर्थे चैव गृहे वापि देवस्थानेऽपि चत्वरे ॥ यत्र तत्र मृता देवि मुक्तिं यान्ति न चान्यथा ॥

Devi, yeh baat yaad rakhna. Koi bhi jagah ho, teerth ho, ghar ho, mandir ho, ya sadak pe kona ho. Jahan bhi insaan mare, woh mukt ho jata hai. Koi exception nahi hai.

Verse 51

अन्यत्र हि कृतं पापं तीर्थमासाद्य गच्छति ॥ तीर्थे तु यत्कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति ॥

Dekho, agar kisi ne kahin aur paap kiya ho aur teerth aa gaya, toh woh paap chhoot jata hai. Lekin agar teerth mein hi paap kiya, toh woh paap waise hi chipak jata hai jaise heera chipakta hai. Utarna mushkil hai.

Verse 52

मथुरायां कृतं पापं तत्रैव च विनश्यति ॥ एषा पुरी महापुण्या यस्यां पापं न विद्यते ॥

Mathura mein jo paap kiya, wahi khatam ho jata hai. Yeh shehar bahut punya wala hai. Yahan paap tikta hi nahi.

Verse 53

कृतघ्नश्च सुरापश्च चौरॊ भग्नव्रतस्तथा ॥ मथुरां प्राप्य मनुजो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥

Chahey koi naashukri kare, sharab pee, chor ho, ya vrat tod de. Bas Mathura aa gaya toh saare paap se aazaad ho jata hai. Sab maaf.

Verse 54

परदाररता ये च ये नरा अजितेन्द्रियाः ॥ मथुरावासिनः सर्वे ते देवा नरविग्रहाः ॥

Jo log dusron ki auraton ke peeche lage hain, apni indriyan control nahi kar paate. Woh bhi agar Mathura mein rehte hain, toh woh devta jaise hain. Insan ka dil, devta jaisi baat.

Verse 55

बलिभिक्षाप्रदातारस्ते मृताः क्रोधवर्जिताः ॥ तीर्थस्नानरता ये च देवास्ते नरमूर्तयः ॥

Jo log daan dete hain aur bheekh maangne walon ko dete hain, woh log gusse ko chhod ke marte hain. Jo log tirthon mein nahate rehte hain, woh log bhagwan jaise hain insaan ki shakal mein.

Verse 56

यदन्येषां सहस्रेण ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ एकेन पूजितेन स्यान्माथुरेणाखिलं हि तत् ॥

Agar tum bahut bade bade brahmanon ki puja karo, hazaron ki, to bhi woh sab barabar hai ek Mathura wale ki puja ke. Ek Mathura ka insaan itna bada hai ki uski puja se woh sab kaam ho jata hai.

Verse 57

अनृग्वै माथुरो यत्र चतुर्वेदस्तथापरः ॥ न च वेदैश्चतुर्भिः स्यान्माथुरेण समः क्वचित् ॥

Mathura ka insaan aisa hai ki uske paas Rigved nahi ho to bhi woh chhota nahi hai. Koi aur chaar ved jaanta ho, to bhi woh Mathura wale ke barabar nahi hai. Chaar ved hone ke bawajood bhi koi Mathura wale jaisa nahi ho sakta.

Verse 58

भवन्ति सर्वतीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ॥ मङ्गलानि च सर्वाणि यत्र तिष्ठन्ति माथुराः ॥

Jahan Mathura ke log rehte hain, wahan sab tirth aa jaate hain. Sab punya sthan wahan aa jaate hain. Sab achhi baatein wahan hoti hain jahan Mathura wale baithe hain.

Verse 59

चतुर्वेदं परित्यज्य माथुरं पूजयेत्सदा ॥ सिद्धा भूतगणाः सर्वे ये च देवगणा भुवि ॥

Char ved ko chhod do, pehle Mathura wale ki puja karo. Woh isliye kyunki siddh log, bhoot pret, aur devi devta sab uske saath jud ke rehte hain dharti par.

Verse 60

मथुरावासिनो लोकान्पश्यन्ति च चतुर्भुजान् ॥ मथुरायां ये वसन्ति विष्णुरूपा हि ते नराः

Mathura mein rehne wale log bhagwan ka roop dekhte hain. Chaar haath wala roop dikhta hai unhe. Jo log Mathura mein rehte hain, woh Vishnu jaise hain.

Verse 61

ज्ञानिनस्तान्हि पश्यन्ति अज्ञानाः पश्यन्ति तान्न च

Jo log jaante hain, woh samajhte hain yeh baat. Jo log nahi jaante, woh kuch nahi dekhte.

Verse 62

एतत्ते कथितं भूमे माहात्म्यं मथुराभवम् ॥ चतुःसामुद्रिके कूपे पिण्डदाने परां गतिम्

Maine tumhe Mathura ki badai batayi hai. Chatusamudrika naam ka kuan hai wahan. Wahan pind daan karne se badi milti hai.

Verse 63

त्यक्त्वा जगाम निधनं प्रेतत्वं समुपागतः ॥ निरुदकेषु देशेषु विच्छायेषु वनेषु च

Woh mar gaya aur pret ban gaya. Paani wale deshon mein ghoomta tha. Jungle mein bhi ghoomta raha jahan saaya bhi nahi tha.

Verse 64

कुटुम्बभरणार्थाय सम्प्राप्तो दुर्गमाटवीम् ॥ वृद्धः पिता मम गृहे माता पत्नी पतिव्रता

Apne parivar ko paalne ke liye main ek ghane jungle mein aaya. Mere ghar mein mere budhe baap hain. Meri maa hai aur meri biwi hai jo apne pati ke saath sachchi hai.

Verse 65

स्नानस्य च फलं देहि ततो गच्छ यथासुखम् ॥ प्रेतवाक्यं ततः श्रुत्वा विभुर्वचनमब्रवीत्

Pret ne kaha, mujhe bhi nahaane ka phal de do. Phir tum jahan chaaho chale jaao. Yeh sun ke bhagwan ne jawab diya.

Verse 66

वाचकस्तत्र पठति कथां पौराणिकीं शुभाम् ॥ मम मित्रं च तत्रैव नित्यकालं च गच्छति

Wahan koi katha sunane wala baitha hai jo Purani katha padh raha hai. Yeh bahut achhi katha hai. Mera dost bhi wahan jata rehta hai, har waqt.

Verse 67

कथं धारयसॆ प्राणान्वृक्षमूलं समाश्रितः

Tum ped ke neeche reh rahe ho. Tumhara kaise chal raha hai? Tum kaise jeete ho?

Verse 68

तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् ॥ तस्याधिकं भवेत्पुण्यं मथुरायां निवासिनः

Agar koi insaan ek paon par khada rahe, hazaron yug tak bhi. Tab bhi usse zyada punya Mathura mein rehne wale ka hai.