Adhyaya 122: The Greatness of Kokāmukha (Sacred Site Eulogy and Salvific Narrative)

Verse 1

अथ कोकामुखमाहात्म्यम् ॥ वराह उवाच ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ तिर्यग्योनिगताश्चापि येन मुच्यन्ति किल्बिषात्

Ab main Kokamukh ka mahatva batata hoon. Varaha bole, Dharti sun, yeh ek bahut chupa hua raaz hai. Yeh suno. Isse jaanwar janam wale bhi paap se azaad ho jaate hain.

Verse 2

अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां मैथुनं यो न गच्छति ॥ भुक्त्वा परस्य चान्नानि यश्चैव न विकुत्सति

Jo aathvi aur chaudahvi tarikh ko physical relation nahi banata. Aur kisi ke khane ko khakar bhi uska mazaak nahi urata.

Verse 3

बाल्ये वयस्यपि च यो मम नित्यमनुव्रतः ॥ येन केनापि सन्तुष्टो यो मातापितृपूजकः

Jo bacpan se lekar jawani tak mere peeche rehta hai. Jo jo milta hai usme khush rehta hai. Aur apne maa baap ki puja karta hai.

Verse 4

आयासे जीवति न यः प्रविभागी गुणान्वितः ॥ दाता भोक्ता च कार्येषु स्वतन्त्रो नित्यसंयतः

Jo insaan sirfa mehnat mein nahi jee raha. Jo cheezein theek-batakar baantta hai, achche gun usme hain. Woh deta hai aur kaam mein hissa bhi leta hai. Apna faisla khud leta hai aur hamesya apne aap ko control mein rakhta hai.

Verse 5

विकर्म नाभिकुर्वीत कौमारव्रतसंस्थितः ॥ सर्वभूतदयायुक्तः सत्त्वेन च समन्वितः

Galat kaam mat karo, jab tak brahmacharya ka vrat pakka ho. Sab praniyon se daya rakho aur dil ko saaf rakho.

Verse 6

मत्या च निःस्पृहःऽत्यन्तं परार्थेष्वस्पृहः सदा ॥ ईदृग्बुद्धिं समादाय मम लोकाय गच्छति ॥ इमं गुह्यं वरारोहे देवैरपि दुरासदम्

Dil mein koi ichha nahi, bilkul chhuta. Doosron ki cheezon ka kabhi lalach nahi karta. Aisa soch ke chalta hai. Mere paas aata hai, mere lok mein. Yeh baat chhupi hui hai, aur paa bhi mushkil hai, devtaon ke liye bhi.

Verse 7

तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजानि कदाचन

Ab suno yeh baat, tum jisme koi dosh nahi. Main batata hoon kis tarah ke jeev hote hain. Koi pet se paida hote hain, koi ande se, koi dharti se, koi paseene se. Kabhi-kabhi yeh sab hota hai.

Verse 8

ततः पूर्वोत्तरे पार्श्वे नित्यं यो हृदि तिष्ठति ॥ अस्थीनि दर्शयामास अवशिष्टानि यानि तु

Phir poorab aur uttar ki taraf, jo hamesya dil mein rehta hai. Usne jo haddiyan bachi hui thi, woh dikhayi.

Verse 9

एतानि मम चास्थानि पूर्वदेहोद्भवानि च ॥ अहं पुराभवं मत्स्यः कोकेषु विचरन् जले

Yeh sab meri haddiyan hain, jo mere puraani body se bani hain. Main purane time mein machhli bana tha. Main Koka ke paani mein ghoomta tha.

Verse 10

ये न हिंसन्ति भूतानि शुद्धात्मानो दयापराः ॥ यस्तु कोकामुखे देवि ध्रुवं प्राणान्परित्यजेत्

Jo log kisi ko takleef nahi dete, unka dil saaf hota hai aur woh dayalu hote hain. Par Devi, jo bhi Koka ke muh par jaake apni jaan de deta hai...

Verse 11

मनसा न चलत्येव मम वल्लभतां व्रजेत् ॥ ततो विष्णुवचः श्रुत्वा सा मही संशितव्रता

Jiska mann hilta nahi, woh mere pyaara ban jaata hai. Phir Vishnu ki baat sun ke, Dharti ne apna vrat poora rakha.

Verse 12

धरण्युवाच ॥ अहं शिष्या च दासी च भक्ता च त्वयि माधव

Dharti boli, main tumhari shishya hoon, tumhari naukrani hoon, aur tumhari bhakt hoon, Madhav.

Verse 13

एवं मे परमं गुह्यं त्वद्भक्त्या वक्तुमर्हसि ॥ चक्रं वाराणसीं चैव अट्टहासं च नैमिषम्

Main tumhari bhakti ke liye tumse ek baat poochhna chahti hoon. Mujhe Chakra, Kashi, Attahas aur Naimish ke baare mein batao.

Verse 14

भद्रकर्णह्रदं चैव हित्वा कोकां प्रशंससि ॥ नगरं च द्विरण्डं च मुकुटं मण्डलेश्वरम्

Bhadrakarn jaisa paani chhod ke tum Koka ki tareef kyun kar rahe ho? Nagar, Dvirand, Mukut aur Mandaaleshwar bhi to hain.

Verse 15

केदारं च ततो मुक्त्वा कि कोकां च प्रशंससि ॥ देवदारुवनं मुक्त्वा तथा जालेश्वरं विभुम्

Kedar ko bhi chhod diya, phir bhi Koka ki tareef kyun kar rahe ho? Devdaruvan aur Jaleshwar bhi to hain, jo itne bade hain.

Verse 16

दुर्गं महाबलं मुक्त्वा किं वै कोकां प्रशंससि ॥ गोकर्णं च ततो मुक्त्वा शुद्धजाल्मेश्वरं तथा

Durg jaisi badi jagah chhod ke tum Koka ki tareef kyun kar rahe ho? Gokarn aur Shuddhajalmeshwar bhi to hain.

Verse 17

एकलिङ्गं ततो मुक्त्वा किं वा कोकां प्रशंससि ॥ एवं पृष्टस्तथा भक्त्या माधवश्च महाप्रभुः

Ekaling ko bhi chhod diya, phir bhi Koka ki tareef kyun kar rahe ho? Aise sawaal ke baad Madhav, jo bade bhagwan hain, bhakti se jawab dene lage.

Verse 18

वराहरूपी भगवान्प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवमेतन्महाभागे यन्मां त्वं भीरु भाषसे

Bhagwan ne Varah roop mein Vasundhara ko jawab diya. Shri Varah ne kaha, bahut badi baat hai, tum dar ke maare mujhse yeh keh rahe ho.

Verse 19

कथयिष्यामि ते गुह्यं कोका येन विशिष्यते ॥ एते रुद्राश्रिताः क्षेत्रा ये त्वया परिकीर्तिताः

Main tumhe ek raaz batata hoon. Isse Koka khaas ban jata hai. Yeh sab jagah Rudra ki hain. Tumne inka naam liya hai.

Verse 20

एते पाशुपताश्चैषां कोका भागवतस्य ह ॥ तत्रान्यत्ते प्रवक्ष्यामि महाख्यानं वरानने

Inmein se kuch Pashupat hain. Koka toh Bhagwan ki taraf ka hai. Ab main tumhe ek aur badi kahani sunata hoon, sundar.

Verse 21

तत्राल्पेनाम्बुना युक्ते ह्रदे मत्स्यस्तु तिष्ठति ॥ दृष्ट्वा तं लुब्धकस्तूर्णं बडिशेनाजहार ह ॥ तस्य हस्ताच्च बलवान् मत्स्यस्तूर्णं विनिर्गतः ॥ अथ श्येनस्तु तं हर्त्तुं मन्त्रयित्वा नभश्चरः

Ek chhota taalab tha jismein thoda paani tha. Wahan ek machhli thi. Ek shikari ne use dekha aur turant baansi se pakad liya. Par woh machhli badi taqatwali thi. Woh uske haath se nikal gayi. Tab ek baaz ne socha ki ab main isse pakadta hoon. Woh aasmaan mein ud raha tha.

Verse 22

निपत्य तं गृहीत्वैव प्रोद्दीनस्त्वरयान्वितः ॥ अशक्तस्य ततो नेतुं मत्स्यः कोकामुखेऽपतत्

Baaz ne neeche aake machhli pakad li. Woh jaldi se upar uda. Par woh machhli ko le ja nahi paaya. Machhli Koka ke munh par gir gayi.

Verse 23

तत्क्षेत्रस्य प्रभावेण राजपुत्रोऽभवत्प्रभुः ॥ रूपवान् गुणवान् शुद्धः कुलेन वयसान्वितः

Us jagah ki taqat se woh rajkumar ban gaya. Bada aadmi ban gaya. Sundar tha, achcha tha, dil saaf tha. Achche ghar ka tha, sahi umar ka tha.

Verse 24

अथ कालेन तस्यैव मृगव्याधस्य चाङ्गना ॥ गृहीत्वा चैव मांसानि गच्छन्ती याति तत्र वै

Kuch time baad shikari ki biwi ne meat liya. Woh wahan chali gayi jahan yeh sab hua tha.

Verse 25

एका चिल्ली मांसलुब्धा तद्धस्तान्मांसगर्द्धिनी ॥ आगत्यागत्य तरसा हर्त्तुं समुपचक्रमे

Ek chidiya thi jo meat ke liye lalchi thi. Woh baar-baar aayi aur jaldi-jaldi us haath se meat chinne lagi.

Verse 26

मृगव्याधा बलान्मांसं हर्तुकामां तु चिल्लिकाम् ॥ बाणेनैकेन संहत्य पातिता भुवि तत्क्षणात्

Shikari ne dekha ki chidiya zabardasti meat le jaana chahti hai. Usne ek teer maara aur chidiya wahi zameen par gir gayi.

Verse 27

आकाशात्पातिता भद्रे कोकायां मम सन्निधौ ॥ जाता चन्द्रपुरे रम्ये राजपुत्री यशस्विनी

Woh chidiya aasmaan se gir gayi Koka naam ki jagah par. Wahan usne ek sundar shehar mein rajkumari banke janma liya.

Verse 28

सा व्यवर्द्धत कन्या तु वयोरूपगुणान्विता ॥ चतुःषष्टिकलायुक्ता पुरुषं सा जुगुप्सति

Woh ladki badi ho gayi, sundar bhi thi aur achhi bhi. Usne bahut kalaayein seekh li thi. Par woh mardon se door bhaagti thi.

Verse 29

रूपवाङ्गुणवाञ्छूरो युद्धकार्यार्थनिश्चितः ॥ सौम्यश्च पुरुषश्चैव सा च नेति जुगुप्सति

Woh ladka sundar tha, accha tha aur bahadur bhi. Woh ladai ke kaam mein laga hua tha. Woh naram dil ka tha aur mard wali baat thi usmein. Phir bhi woh ladki boli, nahi, main nahi karti.

Verse 30

अथ केनचित्कालेन शक आनन्दपूरके ॥ सम्बन्धो जायते तयोर् मध्यमे वयसि स्थयोः

Phir kuch time ke baad dono ke beech rishta ban gaya. Dono khush the aur dono ki umar bhi sahi thi. Aise hi dono mil gaye.

Verse 31

तथा तु तौ समासाद्य परस्परम् अथ क्रमात् ॥ यथान्यायं स विप्रोक्तं विधिदृष्टेन कर्मणा

Dono ek dusre ke paas gaye. Dhire-dhire sab sahi tarike se hua. Jaise pandit log bolte hain, waise hi sab kadam uthaye.

Verse 32

स वै तथा समं नित्यं सा च तेन समं शुभा ॥ अन्योन्यं रममाणौ तौ मुहूर्तमपि नोज्झतः

Woh ladka hamesha uske saath rehta tha. Woh ladki bhi acchi thi aur uske saath thi. Dono ek dusre se bahut pyaar karte the. Ek minute bhi alag nahi hote the.

Verse 33

गच्छत्येवं बहुतरे काले चैवाप्यनिन्दिता ॥ समप्रेम्णा च संयुक्ता सौहृदेन च नायकम्

Bahut time tak aisa hi chalta raha. Woh ladki buri nahi thi, woh acchi thi. Woh apne aadmi se bahut pyaar karti thi aur dost bhi thi uski.

Verse 34

राजपुत्रस्तस्तोऽप्यत्र शकानां नन्दवर्द्धनः ॥ तस्या जायते मध्याह्ने शिरोरुगतिपीडिनी

Shakon mein ek rajkumar tha jiska naam Nandavardhana tha. Uski biwi ko dopahar mein bahut bada sar dard hone laga. Dard itna zyada tha ki woh pareshan ho gayi.

Verse 35

ये केचिद्भिषजस्तत्र गदेषु कुशलाः शुभे ॥ ते तत्रौषधयोगं च चक्रुस्तेनापि वेदना

Jitne bhi vaid aur doctor wahan the, sabne dawaaiyan banayi. Sab apne-apne ilaaj karne lage. Lekin dard kisi se bhi nahi gaya, woh waise ka waisa hi raha.

Verse 36

ननाश नैव संयातः कालो बहुतिथस्ततः ॥ न संबुध्यति चात्मानं विष्णुमायाविमोहितः

Bimari kam nahi hui, bahut din tak kuch bhi sahi nahi hua. Vishnu ki maya ne use itna bhula diya tha ki woh khud ko bhi nahi pehchanta tha.

Verse 37

भजमाना विनीता च सौहृदाच्च विशेषतः ॥ एवं बहुगतः कालः कामभोगेषु सक्तयोः

Woh dono ek dusre ki khayal rakhte the, dosti bhi achhi thi. Aise hi bahut time nikal gaya kyunki dono khushi aur pyaar mein hi lage rahe.

Verse 38

पूर्णे हि समये तत्तु उभयोश्च तदन्तरम् । तस्य कालः संवृतस्य योऽसौ पूर्वप्रतिस्तवः

Jab woh fixed time poora ho gaya, tab ek break aaya. Uske baad woh time aaya jab usko chupna pada, jo pehle se hi plan tha.

Verse 39

ततः सर्वानवद्याङ्गी भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ किमिदं तव भद्रं ते वेदना जायते शिरॆ ॥

Phir us aurat ne apne pati se kaha. Woh bilkul saaf thi, koi kami nahi thi usme. Usne poocha, yeh kya hai? Tumhara bhalaa ho. Tumhe sar mein dard ho raha hai kya?

Verse 40

एतदाचक्ष्व तत्त्वेन यद्यहं च तव प्रिया ॥ बहवो भिषजश्चैव नानाशास्त्रविशारदाः ॥

Sach sach batao, agar tum mujhe pyaari hoon. Bahut doctor hain is duniya mein. Woh kitabein padhte hain aur ilaaj jaante hain.

Verse 41

कुर्वन्ति तव कर्माणि वेदना च न गच्छति ॥ एवं स प्रियया प्रोक्तस्तां प्रियां पुनरब्रवीत् ॥

Woh sab tumhara ilaaj karte hain, lekin dard jaata nahi. Jab usne yeh kaha, pati ne phir se usse jawab diya.

Verse 42

इदं किं विस्मृता भद्रे सर्वव्याधिसमन्वितम् ॥ यल्लब्धं मानुषत्वं च सुखदुःखसमन्वितम् ॥

Usne kaha, pyaari, kya tum bhool gayi ho? Insan ko kya milta hai? Bimaariyan aur takleefein, saath mein thoda sukh bhi. Yeh sab toh hota hai.

Verse 43

संसारसागरारूढं नातिप्रष्टुं त्वमर्हसि ॥ तेनैवं भाषिता बाला श्रोतुकामा वरानना ॥

Jab insan is duniya mein phansa hota hai, zyada sawaal mat karo. Pati ne yeh kaha toh woh aurat sunne lagi. Woh sundar thi aur sunna chahti thi.

Verse 44

ततः कदाचिच्छयने सुप्तौ तौ दम्पती किल ॥ गते बहुतिथे काले पुनः पप्रच्छ सा प्रियम् ॥

Phir ek din jab dono pati-patni bistar par so rahe the, aur kaafi din bit gaye the, tab usne apne pyare se dobara poocha.

Verse 45

कथयस्व तमेवार्थं यन्मया पूर्वपृच्छितम् ॥ किं मां न भाषसे नाथ साभिप्रायं वचस्तव ॥

Woh boli, mujhse jo baat pehle poochi thi usko batao. Nath, tum mujhse baat kyun nahi karte? Tumhari baat mein kuch chupa hua lag raha hai.

Verse 46

गोप्यं वा किमचिदस्तीह किं गोपयसि मे पुरः ॥ अवश्यं चैव वक्तव्यं यद्यहं तव वल्लभा ॥

Kya koi raaz ki baat hai? Mere saamne kyun chupa rahe ho? Agar main tumhari pyaari hoon to tumhe zaroor batana chahiye.

Verse 47

इति निर्बन्धतः पृष्टः स शक्राधिपतिर्नृपः ॥ तां प्रियां प्रणयात्प्राह बहुमानपुरःसरम् ॥

Jab usne itna zidd kiya, to raja jo Shakon ka sardar tha, apni pyaari patni se pyaar se bola. Usne izzat se kaha.

Verse 48

मन्मातापितरौ गत्वा प्रसादय शुचिस्मिते ॥ मानार्हौ मानयित्वा तौ ययाहं जठरे धृतः ॥

Mere maa-baap ke paas jao aur unko manana. Tumhari muskaan kitni saaf hai. Unki izzat karo kyunki woh izzat ke haqdaar hain. Unhone mujhe kokh mein dharan kiya tha.

Verse 49

तयोराज्ञां पुरस्कृत्य मानयित्वा यथार्हतः ॥ अथ कोकामुखे गत्वा कथयिष्याम्यसंशयम् ॥

Unki baat maan ke, unko poora samman diya. Ab main Kokamukh jaaunga. Wahan jaake main tumhe poora sach bataunga, koi shak nahi.

Verse 50

स्वपूर्वजन्मवृत्तं तु देवानामपि दुर्लभम् ॥ तत्र ते कथयिष्यामि सर्ववृत्तमनिन्दिते ॥

Main tumhe apna pehle janam ki kahani sunaunga. Yeh baat devataon ke liye bhi mushkil hai milna. Wahan main tumhe poora kissa bataunga, tum koi dosh nahi ho.

Verse 51

ततः सा ह्यनवद्याङ्गी श्वश्रूश्वशुरयोः पुरः ॥ गत्वा गृहीत्वा चरणौ ततस्ताविदमब्रवीत् ॥

Phir woh aurat, jisme koi kami nahi thi, apne sas aur sasur ke paas gayi. Unke paon pakad ke, unse yeh boli.

Verse 52

किञ्चिद्विज्ञप्तुकामास्मि तत्र वामवधी्यताम् ॥ भवदाज्ञां पुरस्कृत्य भवद्भ्यामनुमानितौ ॥

Main ek choti baat kehna chahti hoon, aap dono suniye. Aapki baat maan ke, aap dono ki permission chahiye.

Verse 53

पुण्ये कोकामुखे गन्तुमिच्छावस्तत्र वां गुरू ॥ कार्यगौरवभावेन न निषेध्यौ कथञ्चन ॥

Hum Kokamukh jaana chahte hain, yeh ek punya jagah hai. Aap guru ho, humari ichha poori karo. Kaam bada hai, isliye hume mana mat karna.

Verse 54

अद्य यावत्किमपि वां याचितं न मया क्वचित् ॥ पुरस्ताद्ध्यावयोस्तन्मे याचितं दातुमर्हतः ॥

Aaj tak maine tum dono se kabhi kuch nahi maanga. Ab tumhare saamne khada hoon, toh meri yeh baat maan lo.

Verse 55

शिरावेधेनया युक्तः सदा तव सुतो ह्ययम् ॥ मध्याह्ने मृतकल्पो वै जायते ह्यचिकित्सकम् ॥

Tumhara beta hamesha sar mein dard se pareshan rehta hai. Dopahar mein woh marne jaisa ho jaata hai. Koi ilaaj nahi chalta.

Verse 56

सुखानि सर्वविषयान्विसृज्य परिपीडितः ॥ कोकामुखं विना कष्टं न निवृत्तं भविष्यति ॥

Woh sab sukh chhod ke bahut takleef mein hai. Kokamukha ke bina yeh dard kabhi nahi jayega.

Verse 57

दम्पतिभ्यां हि मननं रोचतां सर्वथैव हि ॥ ततो वधूवचः श्रुत्वा शकानामधिपो नृपः ॥

Dono ko yeh baat sahi lagi. Phir dulhan ki baat sun ke Shakon ke raja ne jawab diya.

Verse 58

करेण स्वयमादाय वधूं पुत्रमुवाच ह ॥ किमिदं चिन्तितं वत्स कोकामुखगमं प्रति ॥

Raja ne dulhan ka haath pakda aur bete se bola. Beta, tum Kokamukha jaane ka kya soch rahe ho?

Verse 59

हस्त्यश्वरथयानानि स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ॥ सर्वमेतत्तु सप्ताङ्गं कोशकोष्ठादिसंयुतम्

Haathi, ghode, rath aur sawaariyan milengi. Aur woh auratein jaise apsara ho. Saath mein rajya ke saat hisse, khajana, godam sab kuch.

Verse 60

शरणं वित्तयो राज्यं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ मित्रं वरासनं चैव गृह्णीष्व सुतसत्तम

Pitaji kehte hain beta, sharan, dhan aur poora rajya tum pe hi tikka hai. Mitri aur singhasan bhi le lo.

Verse 61

त्वयि प्रतिष्ठिताः प्राणाः सन्तानं च तदुत्तरम् ॥ ततः पितुर्वचः श्रुत्वा राजपुत्रो यशस्विनि

Humari jaan bhi tum pe hai, aage ki vansh bhi. Pitaji ki baat sun ke us rajputra ne kaha.

Verse 62

पितुः पादौ गृहीत्वा च प्रोवाच विनयान्वितः ॥ अलं राज्येन कोशेन वाहनेन बलेन वा

Usne pitaji ke paas jaake pair pakde. Vinay se bola, pitaji mujhe rajya nahi chahiye. Na khajana, na sawaari, na sena.

Verse 63

गन्तुमिच्छामि तत्राहं तूर्णं कोकामुखं महत् ॥ शिरोवेदनया युक्तो यदि जीवाम्यहं पितः

Main jaldi Kokamukh jaana chahta hoon. Pitaji, sar mein dard hai, agar main zinda raha toh wahan jaunga.

Verse 64

तदा राज्यं बलं कोशो ममैवैतन्न सशंयः ॥ तत्रैव गमनान्मह्यं वेदना नाशमेष्यति

Tab rajya, sena aur khazana sab mera ho jayega. Isme koi shak nahi hai. Main wahan khud jaunga aur mera dard khatam ho jayega.

Verse 65

पुत्रोक्तमवधार्यैव शकानामधिपो नृपः ॥ अनुजज्ञे ततः कोकां गच्छ पुत्र नमोऽस्तु ते

Raja ne apne bete ki baat suni aur socha. Woh Shakon ka raja tha. Usne haan kar di. Bola, beta, Koka jao. Tumhe pranam.

Verse 66

अथ दीर्घेण कालेन प्राप्तः कोकामुखं त्विदम् ॥ तत्र गत्वा वरारोहा भर्त्तारमिदमब्रवीत् १७३॥ पूर्वपृष्टं मया यत्ते वक्ष्यामीति च मां प्रति ॥ कोकामुखे त्वयाप्युक्तं तदेतन्मम कथ्यताम्

Kaafi time baad woh Koka ke dwar tak pahunch gaya. Wahan jakar uski patni ne apne pati se kaha. Maine tumse pehle bhi poocha tha. Tumne kaha tha ki bataunga. Ab woh baat mujhe batao.

Verse 67

निशम्येति प्रियाप्रोक्तं राजपुत्रो यशस्विनि ॥ प्रहस्याह भिया तां तु समालिङ्ग्य वसुन्धरे

Rajkumar ne apni patni ki baat suni. Woh hasa aur usko gale laga liya. Woh darr rahi thi. Usne pyaar se kaha.

Verse 68

रजनी सम्प्रवृत्तेयं सुखं स्वापो विधीयताम् ॥ श्वः सर्वं कथयिष्यामि यत्ते मनसि वर्त्तते

Ab raat ho gayi hai. Aaram se so jao. Kal main tumhe sab bata dunga jo tumhara dil mein hai.

Verse 69

व्याधेन निगृहीतोऽस्मि बडिशेन जलेचरः॥ तद्धस्तान्निर्गतस्तत्र बलेन पतितो भुवि

Main paani ka jaanwar hoon. Ek shikari ne mujhe fishing rod se pakad liya tha. Uske haath se phisal ke main zameen par gir gaya.

Verse 70

प्रभातायां तु शर्वर्यां स्नातौ क्षौमविभूषितौ॥ प्रणम्य शिरसा विष्णुं हस्ते गृह्य ततः प्रियाम्

Jab subah hui aur raat khatam hui, dono ne nahana karke kapde pehne. Vishnu ko sar jhuka ke pranaam kiya. Phir usne apni priya ka haath pakda.

Verse 71

श्येनेनामिषलुब्धेन नखैर्विद्धोऽस्मि सुन्दरि॥ नीत आकाशमार्गेण तस्माच्च पतितोऽत्र वै

Sundar, ek baaz ne mujhe pakad liya tha. Woh maas ke liye lalcha raha tha. Uske panje ne mujhe ched diya. Woh mujhe hawa mein le gaya. Phir main yahan gir gaya.

Verse 72

एतत्ते कथितं भद्रे पूर्वपृष्टं च यत्त्वया॥ गच्छ सुन्दरि भद्रं ते यत्र ते वर्त्तते मनः

Bhabhi, maine woh sab bata diya jo tumne pehle poocha tha. Ab tum jao. Bhagwan tumhara bhala kare. Jahan tumhara mann hai wahan jao.

Verse 73

ततः साप्यनवद्याङ्गी रक्तपद्मशुभानना॥ करुणं स्वरमादाय भर्त्तारं पुनरब्रवीत्

Phir usne apne pati se phir se baat ki. Uska chehra laal kamal jaisa tha. Uski aawaaz mein pyaar tha. Woh bilkul saaf thi.

Verse 74

एतदर्थं मया भद्र गुह्यं नोक्तं तथा स्वकम्॥ अहं च यादृशी पूर्वमभवं तच्छृणुष्व मे

Isliye maine pehle yeh baat nahi batayi thi, kyunki yeh meri apni secret baat hai. Main tumhe batati hoon ki main pehle kaisi thi, tum suno.

Verse 75

स्थापयित्वा मांसभारान्प्रियायाः सविधे स्वयम्॥ काष्ठान्यानयितुं यातः क्षुधितो मांसपाचने

Usne woh maans ka bhaar apni priya ke paas rakh diya. Phir bhooka tha, maans pakana tha, toh lakdi lene chala gaya.

Verse 76

क्षुत्पिपासापरिश्रान्ता चिल्ली गगनगामिनी॥ वृक्षोपरी समासीना भक्ष्यं चैव विचिन्वती

Bhookh aur pyaas se thaki hui ek chidiya thi jo aasmaan mein urti thi. Woh ped par baith gayi aur khana dhoondne lagi.

Verse 77

अथ कश्चिन्मृगव्याधो हत्वा वनचरान्बहून्॥ संगृह्य मांसभारान्वै तेन मार्गेण संगतः

Phir ek shikari aaya jisne jungle mein bahut saale jaanwar maare the. Usne maans ikhattha kiya aur us raste se chala ja raha tha.

Verse 78

प्रवृत्तोऽग्निमुपादाय तावदुड्डीय सत्वरम्॥ मांसपिण्डो मया विद्धो दृढैर्वज्रमयैर्नखैः

Jaise hi woh aag lene nikla, main turant ur gayi. Maine apne panjon se woh maans ka tukda pakad liya, mere panje itne mazboot the.

Verse 79

न च सक्तास्मि संहर्तुं मांसभारप्रपीडिता ॥ अशक्ता दूरगमने सविधे हि व्यवस्थिताः ॥

Main use maar nahi paa raha tha. Mere upar itna maans tha ki main daba gaya. Main door ja nahi paa raha tha. Main wahi paas khada rah gaya.

Verse 80

भक्षयित्वा ततो मांसं व्याधः संहृष्टमानसः ॥ अपश्यन्मांसपिण्डं तु मृगयामास पार्श्वतः ॥

Phir shikari ne woh maans kha liya. Uska mann khush ho gaya. Usne maans ka ek tukda dekha. Woh paas-paas dhundhne laga.

Verse 81

विद्धा बाणेन मां तत्र भक्षयन्तमिपातयत् ॥ ततोऽहं भ्रममाणा वै निश्चेष्टा गतजीविता ॥

Usne wahan teer se mujhe maara. Main kha raha tha, gir gaya. Phir main ghoomne laga. Hilta nahi tha, jaan nikal gayi thi.

Verse 82

पतितास्म्यवशा भद्र कालतन्त्रे दुरासदे ॥ एतत्क्षेत्रप्रभावेण त्वकामापि नृपात्मजा ॥

Main bebas gir gaya, bhai. Kaal ke phande mein phans gaya jo todna mushkil hai. Par is jagah ki taakat se main bina chahte bhi raja ki beti ban gaya.

Verse 83

जातास्मि त्वत्प्रिया चापि स्मरन्ती पूर्वजन्म तत् ॥ एतानि पश्य चास्थीनि शेषाणि बहुकालतः ॥

Main tumhari priya ban ke paida hui. Mujhe pichla janam yaad hai. Dekho yeh haddiyan. Bahut time se padi hain, bas yeh bachi hain.

Verse 84

गलितान्यल्पशेषाणि प्राणनाथ समीपतः ॥ एवं सा दर्शयित्वा तु भर्तारं पुनरब्रवीत् ॥

Woh sab cheezein gal gayi thi, bas thoda sa bacha tha. Woh sab uske paas pada tha. Phir usne apne pati ko dikhaya aur phir se baat ki.

Verse 85

आनीतोऽसि मया भद्र स्थानं कोकामुखं प्रति ॥ एतत्क्षेत्रप्रभावेण तिर्यग्योनिगताऽपि ॥

Maine tumhe Kokamukha naam ki jagah laaya hai. Yeh jagah itni powerful hai ki agar koi jaanwar bhi ban gaya ho, toh bhi usko insaan bana deti hai.

Verse 86

उत्तमे तु कुले जाता मानुषी जातिमाश्रिताः ॥ यं यं प्रवक्ष्यसे धर्मं विष्णुप्रोक्तं यशोधन ॥

Ab woh acche ghar mein paida hui hai aur insaan ki zindagi mili hai. Jo bhi dharam tum bataoge, woh Vishnu ne bataya hai. Yashodhan, woh dharam sach hai.

Verse 87

तं तमेव करिष्यामि विष्णुलोके सुखावहम् ॥ ततस्तस्या वचः श्रुत्वा लब्धपूर्वस्मृतिर्नृपः ॥

Main us dharam ko follow karungi. Isse Vishnu ke dham mein sukh milega. Raja ne uski baat suni aur usko purani zindagi ka sabad yaad aa gaya.

Verse 88

विस्मयं परमं गत्वा साधु साध्वित्यपूजयत् ॥ तस्मिन् क्षेत्रे च यत्कर्म कर्तव्यं धर्मसंहितम् ॥

Raja bahut hairaan hua. Usne kaha, bahut accha, bahut accha. Phir usne socha ki is jagah kya karna chahiye. Dharam ke hisaab se sahi kaam kya hai.

Verse 89

तच्छ्रुत्वा कानिचिद्देवी स्वयं चक्रे पतिव्रता॥ अन्येऽपि सर्वे तच्छ्रुत्वा यस्य यद्रोचते प्रियम्॥

Yeh baat sun ke Devi ne khud vrat rakh liya. Woh apne pati ke bahut khayal rakhti thi. Baaki sab ne bhi yeh suna. Har kisi ne jo accha laga woh diya.

Verse 90

ददतुḥ परमप्रीतौ पात्रेभ्यश्च यथार्हतः॥ येऽन्ये तत्सार्थमासाद्य यातास्तेऽपि वसुन्धरे॥

Sab bahut khush ho ke diye. Jisko jo deta tha, woh sahi insaan ko diya. Jo log wahan isliye aaye the, unka kaam ho gaya. Vasundhara, woh sab wapas chale gaye.

Verse 91

ब्राह्मणेभ्यो ददुḥ स्वानि विष्णुभक्त्या यतव्रताḥ॥ तत्र स्थित्वा वरारोहे मम कर्मव्यवस्थितः॥

Log vrat rakh ke Vishnu ke bhakt ban gaye. Apna kuch saman panditon ko de diya. Wahan reh ke, unka kaam mera hisaab poora hua.

Verse 92

तत्क्षेत्रस्य प्रभावेण श्वेतद्वीपमुपागताः॥ एवं स राजपुत्रोऽपि मम कर्मव्यवस्थितः॥

Us jagah ki taakat se woh log Shvetadweep pahunch gaye. Us raja ke bete ka bhi wahi haal hua. Mera hisaab uska bhi poora hua.

Verse 93

मुक्त्वा तु मानुषं भावं श्वेतद्वीपमुपागतः॥ सर्वे च पुरुषास्तत्र आत्मनात्मानुदर्शनात्॥

Insani badan chhod ke woh Shvetadweep pahunch gaya. Wahan jo log the, woh apni aatma ko dekh ke wahan the.

Verse 94

शुक्लाम्बरधरा दिव्यभूषणैश्च विभूषिताḥ॥ दीप्तिमन्तो महाकायाḥ सर्वे च शुभदर्शनाः॥

Woh sab safed kapde pehne the. Unke paas bhagwan ke gehne the jo chamak rahe the. Unki body badi thi aur woh chamak rahe the. Sab log acche lag rahe the.

Verse 95

स्त्रियोऽपि दिव्या यत्रत्या दिव्यभूषणभूषिताḥ॥ तेजसा दीप्तिमत्यश्च शुद्धसत्त्वविभूषिताḥ॥

Wahan ki auratein bhi khaas thin. Unke paas bhi aise gehne the jo chamak rahe the. Woh andar se bhi saaf thin aur bahut chamak rahi thin.

Verse 96

मयि शुद्धं परं भावमारूढाः सत्यवर्च्चसः॥ एतत्ते कथितं देवि कोकामुखमनुत्तमम्॥

Woh log mere liye sachche dil se the. Main unke liye sabse bada ban gaya. Devi, maine tumhe Kokamukh ki poori baat batayi hai.

Verse 97

यत्र मत्स्यश्च चिल्ली च सकामा ये समागताः॥ केचिच्चान्द्रायणं कुर्युḥ केचिच्चैव जलाशनम्॥

Jahan log apni ichcha le ke aaye the. Machhli aur chilli jaise cheezein le ke aaye the. Kuch log vrat rakhte the aur kuch log sirf paani peete the.

Verse 98

ते च विष्णुमयान्धर्मान्द्विजस्तांस्तान्त्समाचरेत्॥ बहुधान्यवरं रत्नं दम्पत्योऽथ यशस्विनि॥

Brahmin ko Vishnu ke dharam follow karne chahiye. Patni-pati dhan aur ratn dete hain. Devi, yeh kahani aage badhti hai.

Verse 99

कुर्वन्तो मम कर्माणि भाव्यं पञ्चत्वमागताः ॥ ततः क्षेत्रप्रभावेन मम कर्मप्रभावतः ॥

Woh log mere bataye hue kaam karte rahe. Aakhir mein unki maut ho gayi aur woh paanch tatvon mein ghul gaye. Uske baad us jagah ki taakat se aur mere kaam ke asar se unka aage ka safar chalta raha.

Verse 100

मम चैव प्रसादेन श्वेतद्वीपमुपागतः ॥ एवं स राजपुत्रोऽथ सर्वभूतगुणान्वितः ॥ ११२ ॥ भुक्त्वा तु मानुषं भावमूर्ध्वशाखोऽनुतिष्ठति ॥ योऽसौ परिजनस्तस्य मम कर्मव्यवस्थितः ॥ ११३ ॥ मानुषं भावमुत्सृज्य मम लोकमुपागतः ॥ सर्वशो द्युतिमांस्तत्र आत्मनानात्मदर्शनात् ॥

Mere karan se woh rajkumar Shvetadweep pahunch gaya. Usne insaan ki zindagi jee li aur ab upar ki taraf badh raha hai. Uska naukar bhi mere kaam mein laga raha. Usne insaan ki zindagi chhod di aur mere paas aa gaya. Wahan woh chamak raha tha kyunki usne apni aatma ko pehchan liya.

Verse 101

याश्च तत्र स्त्रियः काश्चित्सर्वाश्चोत्पलगन्धिनीः ॥ मायया मतिमन्मुक्ताः सर्वाश्चैव प्रियावृताः ॥

Wahan jitni bhi auratein thi, sab kamal jaisi mehak rahi thi. Bhagwan ki maya se unka dimaag khul gaya aur sab khushiyon mein doob gayi.

Verse 102

प्रसादान्मम सुश्रोणि श्वेतद्वीपमुपागताः ॥ एष धर्मश्च कीर्तिश्च शक्तिश्चैव महद्यशः ॥

Mere karan se, hey sundar naari, woh sab Shvetadweep pahunch gayi. Yeh baat dharam hai, yeh badai hai, yeh taakat hai aur bada naam hai.

Verse 103

कर्मणां परमं कर्म तपसां च महत्तपः ॥ आख्यानानां च परमं कृतीनां परमा कृतीः ॥

Saare kaamon mein yeh sabse bada kaam hai. Saare tapasya mein yeh sabse bada tap hai. Saari kahaniyon mein yeh sabse badi kahani hai. Saare kaam mein yeh sabse bada kaam hai.

Verse 104

धर्माणां च परो धर्मस्तवार्थं कीर्तितो मया ॥ क्रोधनाय न तं दद्यान्मूर्खाय पिशुनाय च ॥

Yeh sab dharam mein sabse bada dharam hai, maine tumhare liye bataya hai. Isko gusse wale ko mat dena. Moorkh ko bhi mat dena, jo logon ki burai karte hain unko bhi nahi.

Verse 105

अभक्ताय न तं दद्यादश्रद्धाय शठाय च ॥ दीक्षितायैव दातव्यं सुप्रपन्नाय नित्यशः ॥

Jo bhakt nahi hai, usko mat dena. Jo shraddha nahi rakhta, usko bhi nahi. Jo dhokha deta hai, usko bhi nahi. Sirf usko dena jo diya hua hai, jo bhagwan ki sharan mein aaya hai, hamesha.

Verse 106

सोऽपि मुच्येत पूतात्मा गर्भाद्योनिभवाद्भयात् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे महाख्यानं महौजसम् ॥

Woh bhi mukt ho jayega, uska dil saaf ho jayega. Garbh se jo darr hota hai, janam maran ka, usse bhi aazaad milega. Yeh bada katha maine tumhe bataya hai, bada shakti wala.

Verse 107

य एतेन विधानॆन गत्वा कोकामुखं महत् ॥ तेऽपि यान्ति परां सिद्धिं चिल्लीमत्स्यौ यथा पुरा ॥

Jo log is tarah se Koka Mukh jate hain, woh bhi mukti paa lete hain. Jaise pehle Chilli aur Matsya machhli mukt hui thi, waise hi.

Verse 108

वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥

Dharti ne Varaha roop wale bhagwan ko jawab diya.

Verse 109

तत्तत्सर्वेऽपि कुर्वन्ति विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ तत्र तौ दम्पती द्रव्यमन्नं रत्नं द्विजेषु च

Sab log apna-kaam karte hain jo vidhi ke hisaab se sahi hai. Woh pati-patni wahan panditon ko dhan, khana aur ratn dete hain.

Verse 110

तेऽपि कुर्वन्ति कर्माणि मम भक्ताः व्यवस्थिताः ॥ तेऽपि दीर्घेण कालेन अटमानाः इतस्ततः

Mere bhakt bhi jo is raaste par chale hain woh sab karam karte hain. Lekin kaafi lambe time tak woh idhar-udhar bhi ghoomte rehte hain.

Verse 111

पण्डिताय च दातव्यं यश्च शास्त्रविशारदः ॥ एतन्मरणकालेऽपि धारयेद्यः समाहितः

Yeh baat kisi pandit ko sunaani chahiye jo shastra achhe se jaanta ho. Jo insaan marne ke time bhi yeh baat yaad rakhe woh sach mein badhiya hai.

Verse 112

कृतं कोकामुखे चैव मम क्षेत्रे हि सुन्दरि ॥ कश्चिल्लुब्धो मिषाहारश्चरन् वै कोक-मण्डले

Yeh baat Kokamukh mein hui thi, jo mera kshetra hai. Wahan ek shikari ghoom raha tha jo sirf maas khata tha, Kokamandal mein.

Verse 113

रूपवाङ्गुणवाञ्छूरः युदकार्यार्थनिष्ठितः ॥ सौम्यं च पुरुषं चैव सर्वानभिजुगुप्सति

Woh shikari achha dikhta tha, accha insaan tha aur bahadur bhi tha. Apna kaam karna uska maqsad tha. Woh acche insaan ki izzat karta tha aur kisi ko bura nahi bolta tha.

Verse 114

अयने गत एतेषां वृत्तं कौतूहलं भुवि ॥ अन्योऽन्यप्रीतियुक्तौ तु नान्योऽन्यं जहतुः क्वचित्

Jaise-jaise time guzarta gaya, logon ko inki kahani mein interest aa gaya. Dono ek dusre se bahut pyaar karte the. Isliye kabhi bhi ek dusre ko choda nahi.

Verse 115

मुच्यतां मानुषं भावं तां जातिं स्मर पौर्‌विकीम् ॥ अथ कौतूहलं भद्रे श्रवणे पूर्वजन्मनः

Ab insaan wali baatein chodo. Yaad karo tumhara purana janam kya tha. Achha hoga tum sunao ki pichle janam mein kya hua tha.

Verse 116

कदाचिन्नोक्तपूर्वं ते रहस्यं परमं महत् ॥ त्वरितं गन्तुमिच्छामि विष्णोस्तत्परमं पदम्

Maine tumhe pehle bhi ek raaz bataya tha jo bahut bada hai. Ab main jaldi Vishnu ke paas jana chahta hoon.

Verse 117

वणिजश्चैव पौराश्च वैश्याश्चापि वराङ्गनाः ॥ अनुजग्मू राजपुत्रं कोकामुखपथे स्थितम्

Dukandar aur shehar ke log, aur auratein bhi, sab raja ke bete ke peeche chale gaye. Woh rasta pakda jo Kokamukha jata tha.

Verse 118

तेन तस्य प्रहारेण जाता शिरसि वेदना ॥ अहमेव विजानामि नान्यो जानाति मां विना

Usne jo mara tha, usse mere sir mein dard ho gaya. Yeh baat main jaanta hoon, aur koi nahi jaanta. Sirf main khud jaanta hoon.

Verse 119

तावद्ददर्श मां तत्र खादन्तीं मांसपिण्डिकाम्॥ ततः स धनुरुद्यम्य सशरं च व्यकर्षत॥

Tab usne mujhe wahan dekha, main maans ka tukda kha rahi thi. Usne apna dhanush uthaya aur teer lagake khinch liya.