Khanda 1

Verse 1.1

ॐ पुरुषसूक्तार्थनिर्णयं व्याख्यास्यामः। पुरुषसंहितायां पुरुषसूक्तार्थः संग्रहेण प्रोच्यते। सहस्रशीर्षेत्यत्र सशब्दोऽनन्तवाचकः। अनन्तयोजनं प्राह दशाङ्गुलवचस्तथा॥

Om. Hum Purush Sukta ke asli matlab ko batayenge. Purush Sanhita mein iska matlab thoda short mein bataya gaya hai. 'Hazar sar wala' - yahan 'hazar' ka matlab anant hai, jo kabhi khatam nahi hota. Woh kitna bada hai? Yojanon door tak faila hua. Aur 'das angul' bhi usi tarah samajhna hai.

Verse 1.2

तस्य प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरीरिता। द्वितीयया चास्य विष्णोः कालतो व्याप्तिरुच्यते॥

Pehle hisse mein yeh bataya ki Vishnu jagah bhar mein kahin bhi hai. Dusra hissa batata hai ki woh time ke saath bhi hai. Matlab woh har jagah hai, har waqt.

Verse 1.3

विष्णोर्मोक्षप्रदत्वं च कथितं तु तृतीयया । एतावानिति मन्त्रेण वैभवं कथितं हरेः ॥

Teesre mantra mein yeh hai ki Vishnu moksh deta hai, yani janam-maran ke chakke se azaadi dilata hai. Aur 'etavan' wale mantra se Hari ki badai batayi gayi hai.

Verse 1.4

एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्व्यूहो विभाषितः । त्रिपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् ॥

Isi mantra se char roop wala Vyuh samjhaya gaya hai. Aur 'tripad' wale mantra se Aniruddha ki badai batayi gayi hai.

Verse 1.5

तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता ॥

Isliye 'virat' shabd se shuru hone wale mantra se yeh baat saaf ho gayi. Prakriti aur Purush dono Pada-Narayan se paida hue. Yeh Hari ki taraf se hai.

Verse 1.6

यत्पुरुषेणेत्यनया सृष्टियज्ञः समीरितः । सप्तास्यासन्परिधयः समिधश्च समीरिताः ॥

Rigved ka mantra 'yat purushena' se shuru hota hai. Usmein yeh bataya gaya ki duniya ka banan ek yagya hai. Saat lakdiyan jo chhaon deti hain aur jo lakdiyan aag sulagati hain, sab batayi gayi hain.

Verse 1.7

तं यज्ञमिति मन्त्रेण सृष्टियज्ञः समीरितः । अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरितः ॥

'Tam yagyam' shabd wale mantra se bhi yagya ki baat kah di gayi. Duniya banane wala yagya yeh hai. Aur isi mantra se moksha ki baat bhi bata di gayi.

Verse 1.8

तस्मादिति च मन्त्रेण जगत्सृष्टिः समीरिता । वेदाहमिति मन्त्राभ्यां वैभवं कथितं हरेः ॥

'Tasmad' se shuru hone wale mantra se duniya ka banana bataya gaya. Do mantra hain, ek 'veda' se shuru hota hai aur doosra 'aham' se. In dono se Hari ki mahatva ka pata chalta hai.

Verse 1.9

यज्ञेनेत्युपसंहारः सृष्टेर्मोक्षस्य चेरितः । य एवमेतज्जानाति स हि मुक्तो भवेदिति ॥

'Yagyena' shabd ke saath baat khatam hoti hai. Duniya ke banne aur moksha dono ki baat ho gayi. Jo yeh baat samajh leta hai woh mukt ho jata hai, yeh pakka hai.