Avadhuta

Verse 1

अथ ह सांकृतिः भगवन्तम् अवधूतं दत्तात्रेयं परिसमेत्य पप्रच्छ—भगवन्, कोऽवधूतस्य? का स्थितिः? किं लक्ष्म? किं संसरणम्? इति। तं होवाच भगवो दत्तात्रेयः परमकारुणिकः॥१॥

Sankriti bhagwan Dattatreya ke paas gaye. Dattatreya ko log Avadhuta kehte hain. Sankriti ne poocha, Bhagwan, Avadhuta kaun hota hai? Uski halat kaisi hoti hai? Uski pehchan kya hai? Woh kaise jeeta hai? Dattatreya bahut dayalu the, unhone jawab diya.

Verse 2

अक्षरत्वाद्वरेण्यत्वाद्धृतसंसारबन्धनात् । तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वादवधूत इतीर्यते॥२॥

Avadhuta woh hai jo us paramatma ko jaan gaya jo kabhi khatam nahi hota. Usne yeh zindagi ke bandhan tod diye. Woh sach mein wahi hai jo log kehte hain, tu wahi hai. Isliye use Avadhuta kehte hain.

Verse 3

यो विलङ्घ्याश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः सदा । अतिवर्णाश्रमी योगी अवधूतः स कथ्यते॥३॥

Woh insaan jo ashram aur varna ke sab rules ke upar chala gaya. Woh hamesha apne aap mein hi rehta hai. Aise yogi ko Avadhuta kehte hain.

Verse 4

तस्य प्रियं शिरः कृत्वा मोदो दक्षिणपक्षकः । प्रमोद उत्तरः पक्ष आनन्दो गोष्पदायते॥४॥

Uske liye pyaar sar par hai, khushi daye wing hai, aur maze wala feeling baye wing hai. Anand uske liye itna chota ho gaya jaise gaay ka nishan zameen par.

Verse 5

गोपालसदृशां शीर्षे नापि मध्ये न चाप्यधः । ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति पुच्छाकारेण कारयेत्॥५॥

Na upar, na beech mein, na neeche. Brahman ka poora dhyan karo jaise dumm hai. Yeh dumm ki tarah socho aur isme hi sthir ho jao.

Verse 6

एवं चतुष्पथं कृत्वा ते यान्ति परमां गतिम् । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः ॥६॥

Is tarah se chaar raaste bana ke woh log sabse badi manzil tak pahunch jaate hain. Yeh karam se nahi milta, bacche se nahi milta, paise se nahi milta. Sirf tyag se kuch log amartva paate hain.

Verse 7

स्वैरं स्वैरविहरणं तत्संसरणम् । सांबरा वा दिगंबरा वा । न तेषां धर्माधर्मौ न मेध्यामेधौ । सदा सांग्रहण्येष्ट्यश्वमेधान्तयागं यजते । स महामखो महायोगः ॥७॥

Yeh log aazaadi se ghoomte hain, jaise mann mein aaye waise chal dete hain. Koi kapda pehne ho ya nanga ho, koi farak nahi padta. Inke liye koi dharam-adharam nahi, koi saaf-ganda nahi. Woh hamesha bada yagya karte hain, bada yogi hai woh.

Verse 8

कृत्स्नमेतच्चित्रं कर्म । स्वैरं न विगायेत् तन्महाव्रतम् । न स मूढवल्लिप्यते ॥८॥

Yeh saari harkatein bas ek tamasha hai. Apne aap ko aazaad samajh ke iske baare mein gaana ya bolna nahi chahiye, yehi bada vrat hai. Woh moorkh ki tarah phansi mein nahi padta.

Verse 9

यथा रविः सर्वरसान् प्रभुङ्क्ते हुताशनश्चापि हि सर्वभक्षः । तथैव योगी विषयान् प्रभुङ्क्ते न लिप्यते पुण्यपापैश्च शुद्धः ॥९॥

Jaise sooraj sab ras ko apni taraf kheech leta hai, aur jaise aag sab kuchh jala deti hai, waise hi yogi bhi sab cheezein apne paas rakh leta hai. Woh saaf hai, usme koi punya-paap nahi lagta.

Verse 10

आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥१०॥

Jaise samundar mein paani chala jaata hai, woh bhar jaata hai phir bhi wahi rehta hai, waise hi uske paas saari khwahishein aa jaati hain. Use shanti milti hai, jo khwahish ke peeche bhaagta hai use nahi.

Verse 11

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता॥११॥

Koi cheez ruki nahi hai, na koi nayi shuru hui hai. Koi banda nahi hai jo bandha ho, na koi hai jo sadhna kar raha ho. Koi mukt hone ke chahne wala nahi hai, na koi hai jo mukt ho gaya hai. Yehi sabse badi sacchai hai.

Verse 12

ऐहिकामुष्मिकव्रातसिद्धै मुक्तेश्च सिद्धये । बहुकृत्यं पुरा स्यान्मे तत्सर्वमधुना कृतम्॥१२॥

Pehle mujhe lagta tha ki is duniya mein bhi aur us duniya mein bhi kuch hasil karne ke liye bahut kuch karna padega. Mukt hone ke liye bhi bahut mehnat karni padegi. Ab sab ho gaya hai, ab koi kaam nahi bacha.

Verse 13

तदेव कृतकृत्यत्वं प्रतियोगिपुरःसरम् । अनुसन्दधदेवायमेवं तृप्यति नित्यशः॥१३॥

Jab insaan samajh leta hai ki jo karna tha woh ho gaya, aur saamne wali cheezein bhi apni jagah par hain. Aise mein sochne pe insaan hamesha khush rehta hai, use aur kuch nahi chahiye hota.

Verse 14

दुःखिनोऽज्ञाः संसरन्तु कामं पुत्राद्यपेक्षया । परमानन्दपूर्णोऽहं संसरामि किमिच्छया॥१४॥

Jo log nahi samajhte woh dukhi hokar is duniya mein ghoomte raho. Apne bacchon ke chakkar mein phanse raho. Main to poori tarah khush hoon, mera mann bhara hua hai. Mujhe kya zaroorat hai is duniya mein ghoomne ki?

Verse 15

अनुतिष्ठन्तु कर्माणि परलोकयियासवः । सर्वलोकात्मकः कस्मादनुतिष्ठामि किं कथम्॥१५॥

Jo log doosri duniya ke liye kaam karna chahte hain woh karte raho. Main to har jagah maujood hoon, har duniya mein hoon. Mujhe kyun koi kaam karna chahiye? Kiske liye? Kaise?

Verse 16

व्याचक्षतां ते शास्त्राणि वेदानध्यापयन्तु वा । येऽत्राधिकारिणो मे तु नाधिकारोऽक्रियत्वतः ॥१६॥

Jo log samajhte hain ki woh padhe-likhe hain, woh shastra padha sakte hain. Ved bhi padha sakte hain. Mere liye koi aisa kaam nahi hai. Main kuch karta nahi, isliye mujhe koi adhikar ki zaroorat nahi.

Verse 17

निद्राभिक्षे स्नानशौचे नेच्छामि न करोमि च । द्रष्टारश्चेत्कल्पयन्तु किं मे स्यादन्यकल्पनात् । गुञ्जापुञ्जादि दह्येत नान्यारोपितवह्निना । नान्यारोपितसंसारधर्मा नैवमहं भजे ॥१७॥

Mujhe neend ki ichha nahi, bheek ki bhi nahi. Main nahata nahi, shauch bhi nahi karta. Agar log kuch aur sochte hain, toh sochne do. Mere ko kya farak padta hai? Jaise koi soch ke aag laga de, toh usse lakdi nahi jalti. Waise hi log jo mujhpe thopate hain, main woh nahi hoon.

Verse 18

शृण्वन्त्वज्ञाततत्त्वास्ते जानन्कस्माञ्छृणोम्यहम् । मन्यन्तां संशयापन्ना न मन्येऽहमसंशयः ॥१८॥

Jinko sach nahi pata, woh sunte raho. Maine jaan liya hai, ab main kyun sunu? Jo log doubt mein phanse hain, woh sochte raho. Mera koi doubt nahi hai, main sochta bhi nahi.

Verse 19

विपर्यस्तो निदिध्यासे किं ध्यानमविपर्यये । देहात्मत्वविपर्यासं न कदाचिद्भजाम्यहम् ॥१९॥

Jo ulta sochta hai, woh dhyan karta hai. Jo seedha hai, uska koi dhyan nahi. Main kabhi yeh nahi sochta ki main yeh body hoon. Yeh galat baat hai.

Verse 20

अहं मनुष्य इत्यादिव्यवहारो विनाप्यमुम् । विपर्यासं चिराभ्यस्तवासनातोऽवकल्पते ॥२०॥

Bina galat soche bhi main bol sakta hoon ki main insaan hoon. Yeh toh bolne ki baat hai. Purani aadatein aise hi reh jaati hain, kyunki humne unhe kaafi time tak rakha hai.

Verse 21

आरब्धकर्मणि क्षीणे व्यवहारो निवर्तते । कर्मक्षये त्वसौ नैव शाम्येद्ध्यानसहस्रतः ॥२१॥

Jab purane khatam ho jaate hain, tab duniya ka kaam-chala chuk jaata hai. Lekin woh purane karm hazaron baar dhyaan karne se bhi nahi maante. Woh tabhi khatam honge jab unka poora hisaab barabar ho jayega.

Verse 22

विरलत्वं व्यवहृतेरिष्टं चेद्ध्यानमस्तु ते । बाधिकर्मव्यवहृतिं पश्यन्ध्यायाम्यहं कुतः ॥२२॥

Agar tum chahte ho ki kaam-kam ho, to dhyaan karo. Main dekhta hoon ki yeh sab karm ka khel pehle se hi khatam hai. To main kyun dhyaan karun?

Verse 23

विक्षेपो नास्ति यस्मान्मे न समाधिस्ततो मम । विक्षेपो वा समाधिर्वा मनसः स्याद्विकारिणः । नित्यानुभवरूपस्य को मेऽत्रानुभवः पृथक् ॥२३॥

Mere mann mein koi bhatakna nahi hai, isliye mujhe samadhi ki zaroorat nahi. Bhatakna ya samadhi, dono mann ki baatein hain. Mera to khud ka anubhav hai jo kabhi khatam nahi hota. Phir alag se anubhav kiska?

Verse 24

कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः । व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वान्यथापि वा । ममाकर्तुरलेपस्य यथारब्धं प्रवर्तताम् ॥२४-२५॥

Jo karna tha woh ho gaya, jo paana tha woh mil gaya, yeh baat hamesha yaad rakho. Duniyavi kaam ho ya dharam ka kaam, jo shuru hai woh chalta rahe. Main kuch nahi kar raha, main to bas dekh raha hoon.

Verse 25

कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः । व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वान्यथापि वा । ममाकर्तुरलेपस्य यथारब्धं प्रवर्तताम् ॥२४-२५॥

Jo karna tha woh ho gaya, jo paana tha woh mil gaya, yeh baat hamesha yaad rakho. Duniyavi kaam ho ya dharam ka kaam, jo shuru hai woh chalta rahe. Main kuch nahi kar raha, main to bas dekh raha hoon.

Verse 26

अथवा कृतकृत्येऽपि लोकानुग्रहकाम्यया । शास्त्रीयेणैव मार्गेण वर्तेऽहं मम का क्षतिः ॥२६॥

Ya phir, maine jo karna tha woh poora kar liya. Ab logon ki madad ke liye shastron ka raasta follow karta hoon. Mera kya loss hai isme?

Verse 27

देवार्चनस्नानशौचभिक्षादौ वर्ततां वपुः । तारं जपतु वाक् तद्वत् पठत्वाम्नायमस्तकम् ॥२७॥

Shareer mandir jaake bhagwan ki puja kare, nahaye, saaf rahe, bheek maange, yeh sab karta rahe. Jabaan Ram naam ya koi mantra japti rahe. Aur Veda ke sabse main baatein padhti rahe.

Verse 28

विष्णुं ध्यायतु धीः यद्वा ब्रह्मानन्दे विलीयताम् । साक्ष्यहं किंचिदप्यत्र न कुर्वे नापि कारये ॥२८॥

Dimaag Vishnu ko dhyaan kare, ya phir Brahma ke sukh mein ghul jaaye. Main toh sirf dekhne wala hoon. Main kuch karta nahi, na kisi se karwata hoon.

Verse 29

कृतकृत्यतया तृप्तः प्राप्तप्राप्यतया पुनः । तृप्यन्नेवं स्वमनसा मन्यतेऽसौ निरन्तरम् ॥२९॥

Mera kaam poora ho gaya, isliye main khush hoon. Jo chahiye tha woh mil gaya, usse bhi khush hoon. Mann mein yeh sochta rehta hoon, lagatar.

Verse 30

धन्योऽहं धन्योऽहं नित्यं स्वात्मानमञ्जसा वेद्मि । धन्योऽहं धन्योऽहं ब्रह्मानन्दो विभाति मे स्पष्टम् ॥३०॥

Kya lucky hoon main, kya lucky hoon! Apne aap ko seedha jaanta hoon, hamesha. Kya lucky hoon main, kya lucky hoon! Brahma ka sukh mere saamne saaf chamak raha hai.

Verse 31

धन्योऽहं धन्योऽहं दुःखं सांसारिकं न वीक्षेऽद्य । धन्योऽहं धन्योऽहं स्वस्याज्ञानं पलायितं क्वापि ॥३१॥

Main bahut khush hoon, bahut khush hoon. Aaj maine duniya ka dukh nahi dekha. Main bahut khush hoon, bahut khush hoon. Mera apna jaan-bujh ke kaam karna kahin bhaag gaya hai.

Verse 32

धन्योऽहं धन्योऽहं कर्तव्यं मे न विद्यते किंचित् । धन्योऽहं धन्योऽहं प्राप्तव्यं सर्वमत्र सम्पन्नम् ॥३२॥

Main bahut khush hoon, bahut khush hoon. Mere upar koi zimmedari nahi bachi. Main bahut khush hoon, bahut khush hoon. Jo kuch milna tha woh sab yahin aa gaya.

Verse 33

धन्योऽहं धन्योऽहं तृप्तेर्मे कोपमा भवेल्लोके । धन्योऽहं धन्योऽहं धन्यो धन्यः पुनः पुनर्धन्यः ॥३३॥

Main bahut khush hoon, bahut khush hoon. Duniya mein koi mere satisfaction ke barabar nahi hai. Main bahut khush hoon, bahut khush hoon. Khush, khush, baar-baar khush.

Verse 34

अहो पुण्यमहो पुण्यं फलितं फलितं दृढम् । अस्य पुण्यस्य सम्पत्तेरहो वयमहो वयम् ॥३४॥

Wah, mere acche karm! Wah, mere acche karm! Ab phal mila hai, pakka phal mila hai. Is acche karm ke result mein hum log bhi khush hain, bahut khush hain.

Verse 35

अहो ज्ञानमहो ज्ञानमहो सुखमहो सुखम् । अहो शास्त्रमहो शास्त्रमहो गुरुरहो गुरुः ॥३५॥

Wah, yeh gyaan! Wah, yeh gyaan! Wah, yeh khushi! Wah, yeh khushi! Wah, yeh shastra! Wah, yeh shastra! Wah, yeh guru! Wah, yeh guru!

Verse 36

इति य इदमधीते सोऽपि कृतकृत्यो भवति। सुरापानात्पूतो भवति। स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति। ब्रह्महत्यात्पूतो भवति। कृत्याकृत्यात्पूतो भवति। एवं विदित्वा स्वेच्छाचारपरो भूयाद् ॐ सत्यमित्युपनिषत्॥३६॥

Jo yeh baat padhta hai, uska kaam ho jata hai. Woh sharab peene ke baad bhi saaf ho jata hai. Sona chori karne ke baad bhi saaf ho jata hai. Brahmin maarne ke baad bhi saaf ho jata hai. Jadu tona jaisi buri harkaton se bhi saaf ho jata hai. Yeh samajh ke apni marzi se jiyo. Om, yeh sach hai. Iti Upanishad.