Prakarana 2
यह सोपान ‘आशा से साक्षात्’ का द्वार है: जहाँ जीव (सीता-चित्त) घोर विरह, भय और असहायता के बीच भी राम-नाम, राम-मुद्रिका और राम-दूत के माध्यम से प्रत्यक्ष आश्वासन पाता है। सुंदरकाण्ड में साधक की अंतर्बाह्य यात्रा—अशोक-वाटिका (अशोक = शोक-नाश) में—निराशा से विश्वास, और विश्वास से धैर्य/उद्यम में रूपान्तरित होती है।
Sita ji ka dukh apni seema par tha, unhone apne liye chita maang li. Par jab Hanuman ne Ram ka mudra dikhaya aur Ram naam sunaya, to unmein utsukta jag gayi. Trijata ka sapna ek ishara ban gaya jisne Sita ki nirasha rok di. Hanuman ka sandesh ne unmein himant aur dharam ki himmat paida kar di. Phir Hanuman ne Ashok Vatika ko barbaad kiya, ye sirf jungle nahi tha. Ye hamare andar ka ahankaar ka jungle mitane ke liye tha taaki ashaapatti aaye. Jab Indrajit ne Hanuman ko Brahmastra se bandha, to Hanuman ne virodh nahi kiya. Ram ke kaam mein messenger bhi niyam ka samman karta hai, ye saranagati ki pakki hai.
Verses
Chaupai 11.1-4
त्रिजटा नाम राच्छसी एका।राम चरन रति निपुन बिबेका।।
सबन्हौ बोलि सुनाएसि सपना।सीतहि सेइ करहु हित अपना।।
सपनें बानर लंका जारी।जातुधान सेना सब मारी।।
खर आरूढ़ नगन दससीसा।मुंडित सिर खंडित भुज बीसा।।
एहि बिधि सो दच्छिन दिसि जाई।लंका मनहुँ बिभीषन पाई।।
नगर फिरी रघुबीर दोहाई।तब प्रभु सीता बोलि पठाई।।
यह सपना में कहउँ पुकारी।होइहि सत्य गएँ दिन चारी।।
तासु बचन सुनि ते सब डरीं।जनकसुता के चरनन्हि परीं।।
trijaṭā nāma rācchasī ekā.rāma carana rati nipuna bibekā..
sabanhaũ boli sunāesi sapanā.sītahi sei karahu hita apanā..
sapanẽ bānara laṅkā jārī.jātudhāna senā saba mārī..
khara ārūṛha nagana dasasīsā.muṇḍita sira khaṇḍita bhuja bīsā..
ehi bidhi so dacchina disi jāī.laṅkā manahũ bibhīṣana pāī..
nagara phirī raghubīra dohāī.taba prabhu sītā boli paṭhāī..
yaha sapanā maĩ kahaũ pukārī.hoihi satya gaẽ dina cārī..
tāsu bacana suni te saba ḍarī̃.janakasutā ke carananhĩ parī̃..
Ek rakshasi thi jiska naam Trijata thi. Wo Ram ke charano mein lagi thi aur samajhdaar thi. Usne sabko bula kar apna sapna sunaya. Boli, Sita ki sewa karo aur apna bhalai karo. Sapne mein ek bandar ne Lanka ko jalaya aur saari rakshas sena ko maar daala. Ravan ek gadhe par baitha tha, nanga, sir mundwa hua, aur uske bees haath kaat diye gaye. Aise hi wo dakshin disha ki taraf chala gaya, aur lag raha tha ki Vibhishan ko Lanka mil gayi. Pure shehar mein Raghubir ki jeet ki pukar ghoomi, aur tab Prabhu ne Sita ko bulaya. Ye sapna main zor se bol rahi hoon. Chaar din baad sach ho jayega. Uske baat sun kar sab dar gaye, aur Janak ki beti ke charan pad gaye.
Doha 11
जहँ तहँ गईं सकल तब सीता कर मन सोच।मास दिवस बीतें मोहि मारिहि निसिचर पोच।।11।।
jahã tahã gaī̃ sakala taba sītā kara mana soca.māsa divasa bītẽ mohi mārihi nisicara poca..11..
Phir sab idhar udhar chale gaye, aur Sita ke man mein bahut chinta ho gayi. Usne socha, jab ek mahina beet jayega, to ye bura rakshas mujhe maar dega.
Chaupai 12.1-6
त्रिजटा सन बोली कर जोरी।मातु बिपति संगिनि तैं मोरी।।
तजौं देह करु बेगि उपाई।दुसहु बिरहु अब नहिं सहि जाई।।
आनि काठ रचु चिता बनाई।मातु अनल पुनि देहि लगाई।।
सत्य करहि मम प्रीति सयानी।सुनै को श्रवन सूल सम बानी।।
सुनत बचन पद गहि समुझाएसि।प्रभु प्रताप बल सुजसु सुनाएसि।।
निसि न अनल मिल सुनु सुकुमारी।अस कहि सो निज भवन सिधारी।।
कह सीता बिधि भा प्रतिकूला।मिलहि न पावक मिटिहि न सूला।।
देखिअत प्रगट गगन अंगारा।अवनि न आवत एकउ तारा।।
पावकमय ससि स्रवत न आगी।मानहुँ मोहि जानि हतभागी।।
सुनहि बिनय मम बिटप असोका।सत्य नाम करु हरु मम सोका।।
नूतन किसलय अनल समाना।देहि अगिनि जनि करहि निदाना।।
देखि परम बिरहाकुल सीता।सो छन कपिहि कलप सम बीता।।
trijaṭā sana bolī kara jorī.mātu bipati saṅgini taĩ morī..
tajaũ deha karu begi upāī.dusahu birahu aba nahĩ sahi jāī..
āni kāṭha racu citā banāī.mātu anala puni dehi lagāī..
satya karahi mama prīti sayānī.sunai ko śravan sūla sama bānī..
sunata bacana pada gahi samujhāesi.prabhu pratāpa bala sujasu sunāesi..
nisi na anala mila sunu sukumārī.asa kahi so nija bhavana sidhārī..
kaha sītā bidhi bhā pratikūlā.milahi na pāvaka miṭihi na sūlā..
dekhiata pragaṭa gagana aṅgārā.avani na āvata ekau tārā..
pāvakamaya sasi sravata na āgī.mānahũ mohi jāni hatabhāgī..
sunahi binaya mama biṭapa asokā.satya nāma karu haru mama sokā..
nūtana kisalaya anala samānā.dehi agini jani karahi nidānā..
dekhi parama birahākula sītā.so chana kapihi kalapa sama bītā..
usne haath jod ke Trijata se kaha, maa, tu meri musibat ki saathi hai. jaldi koi tarika nikal jisse main apni jaan de du, kyunki ye bardaasht se bahar judai ab aur nahi sahi jaati. lakdiyaan laa ke chita bana de, phir maa usme aag laga de. samajhdar tu, meri mohabbat sach sabit kar de. kaun sun sakta hai aisi baat jo kaan mein bhaanse ki tarah chubhti hai? ye baat sun ke Trijata ne uske pair pakad ke usko samjhaya, aur apne bhagwan ki shaan, taakat aur badhiya naam ki kahaani sunayi. suno nanhi, raat ko aag nahi milti. ye keh ke wo apne ghar chali gayi. Sita boli, bhagwan ka bhala nahi ho raha. na aag mil rahi hai, aur mera dard khatam nahi ho raha. aasman mein aag ke chingaari saaf dikhti hain, par ek bhi tara zameen par nahi gir raha. chaand aag ka bana hai, phir bhi aag nahi girata, jaise jaanta ho ki main kitni badkismat hoon. meri arz suno Ashok ped, apna naam sach karke mera dukh door kar do. tumhare naye patte aag jaise hain, mujhe aag de do, aur mera ye dard aage aur na badhne do. bandar Sita ko itni judai ke dard mein pareshaan dekh raha tha, usko us pal ek yug jaise beet gaya.
Soratha 12
कपि करि हृदयँ बिचार दीन्हि मुद्रिका डारी तब।जनु असोक अंगार दीन्हि हरषि उठि कर गहेउ।।12।।
kapi kari hṛdayã bicāra dīnhi mudrikā ḍārī taba.janu asoka aṅgāra dīnhi haraṣi uṭhi kara gaheu..12..
Hanuman ne dil mein socha, phir ring neeche gira di. Sita ko laga jaise Ashoka ke ped ne usko aag ka angara de diya ho. Wo khush hoke uthi aur haath mein pakad liya.
Chaupai 13.1-6
तब देखी मुद्रिका मनोहर।राम नाम अंकित अति सुंदर।।
चकित चितव मुदरी पहिचानी।हरष बिषाद हृदयँ अकुलानी।।
जीति को सकइ अजय रघुराई।माया तें असि रचि नहिं जाई।।
सीता मन बिचार कर नाना।मधुर बचन बोलेउ हनुमाना।।
रामचंद्र गुन बरनैं लागा।सुनतहिं सीता कर दुख भागा।।
लागीं सुनैं श्रवन मन लाई।आदिहु तें सब कथा सुनाई।।
श्रवनामृत जेहिं कथा सुहाई।कहि सो प्रगट होति किन भाई।।
तब हनुमंत निकट चलि गयऊ।फिरि बैंठीं मन बिसमय भयऊ।।
राम दूत मैं मातु जानकी।सत्य सपथ करुनानिधान की।।
यह मुद्रिका मातु मैं आनी।दीन्हि राम तुम्ह कहँ सहिदानी।।
नर बानरहि संग कहु कैसें।कहि कथा भइ संगति जैसें।।
taba dekhī mudrikā manohara |rāma nāma aṅkita ati sundara ||
cakita citava mudarī pahicānī |haraṣa biṣāda hṛdayaṁ akulānī ||
jīti ko sakai ajaya raghurāī |māyā teṁ asi raci nahiṁ jāī ||
sītā mana bicāra kara nānā |madhura bacana boleu hanumānā ||
rāmacandra guna baranaiṁ lāgā |sunatahiṁ sītā kara dukha bhāgā ||
lāgīṁ sunaiṁ śravaṇa mana lāī |ādihu teṁ saba kathā sunāī ||
śravaṇāmṛta jehiṁ kathā suhāī |kahi so pragaṭa hoti kina bhāī ||
taba hanumaṁta nikaṭa cali gayau |phiri baiṁṭhīṁ mana bisamaya bhayau ||
rāma dūta maiṁ mātu jānaki |satya sapatha karuṇā-nidhāna kī ||
yaha mudrikā mātu maiṁ ānī |dīnhi rāma tumha kahaṁ sahidānī ||
nara bānarahi saṅga kahu kaisēṁ |kahi kathā bhai saṅgati jaisēṁ ||
Phir usne woh angoothi dekhi, bahut pyari thi, us par Ram ka naam likha tha, bahut hi sundar thi. Woh hairani se us angoothi ko dekhti rahi aur pehchan li, aur uske dil mein khushi aur dukh dono chal rahe the. "Jo jeeta na ja sake aise Raghu ke swami ko kaun jeet sakta hai? Aur aisi cheez maya se nahi bani ja sakti." Sita apne man mein bahut kuch soch rahi thi, tabhi Hanuman ne mithi baaton mein baat ki. Woh Ram ke gun batane laga, aur Sita ne jaise hi sune, uska dukh chala gaya. Woh kaan aur man dono lagakar sunne lagi, aur usne shuru se poori katha suna di. "Jo katha tumne sunai, woh kaano ke liye amrit jaisi hai, itni mithi hai. Bhai, jisne yeh kahi usne khud kyun nahi dikhe?" Tab Hanuman uske paas gaya. Woh mudi aur baith gayi, hairani se bhar gayi. "Mata Janaki, main Ram ka doot hoon, sacchai ki kasam khata hoon, daya ke sagar bhagwan ki." "Mata, yeh angoothi main laya hoon, Ram ne yeh aapke liye mujhe di thi." "Batao, ek insaan ki bandaron ke saath sangat kaise hui?" Phir Hanuman ne bataya ki woh sangat kaise bani.
Doha 13
कपि के बचन सप्रेम सुनि उपजा मन बिस्वास।जाना मन क्रम बचन यह कृपासिंधु कर दास।।13।।
kapi ke bacana sa-prema suni upajā mana bisvāsa |jānā mana krama bacana yaha kṛpāsiṁdhu kara dāsa ||13||
Bandar ke pyaar bhare bol sun kar, uske dil mein bharosa paida hua. Usne samajh liya ki soch, karam aur bol, teeno mein ye daya ke sagar ka das tha.
Chaupai 14.1-5
हरिजन जानि प्रीति अति गाढ़ी।सजल नयन पुलकावलि बाढ़ी।।
बूड़त बिरह जलधि हनुमाना।भयउ तात मों कहुँ जलजाना।।
अब कहु कुसल जाउँ बलिहारी।अनुज सहित सुख भवन खरारी।।
कोमलचित कृपाल रघुराई।कपि केहि हेतु धरी निठुराई।।
सहज बानि सेवक सुख दायक।कबहुँक सुरति करत रघुनायक।।
कबहुँ नयन मम सीतल ताता।होइहहि निरखि स्याम मृदु गाता।।
बचनु न आव नयन भरे बारी।अहह नाथ हौं निपट बिसारी।।
देखि परम बिरहाकुल सीता।बोला कपि मृदु बचन बिनीता।।
मातु कुसल प्रभु अनुज समेता।तव दुख दुखी सुकृपा निकेता।।
जनि जननी मानहु जियँ ऊना।तुम्ह ते प्रेमु राम कें दूना।।
harijana jāni prīti ati gāṛhī |sajala nayana pulakāvali bāṛhī ||
būṛata biraha jaladhi hanumānā |bhayau tāta moṁ kahuṁ jalajānā ||
aba kahu kusala jāuṁ balihārī |anuj sahita sukha bhavana kharārī ||
komalacita kṛpāla raghurāī |kapi kehi hetu dharī niṭhurāī ||
sahaja bāni sevaka sukhadāyaka |kabahuṁka surati karata raghunāyaka ||
kabahuṁ nayana mama sītala tātā |hoihahi nirakhi syāma mṛdu gātā ||
bacanu na āva nayana bhare bārī |ahaha nātha hauṁ nipaṭa bisārī ||
dekhi parama birahākula sītā |bolā kapi mṛdu bacana binītā ||
mātu kusala prabhu anuj sametā |tava dukha dukhī sukṛpā niketā ||
jani jananī mānahu jiyaṁ ūnā |tumha te premu rāma keṁ dūnā ||
Sita ko pata chala ki yeh bhagwan ka sevak hai, toh uske dil mein bahut zyada pyaar aaya. Uski aankhein aansoo se bhar gayi aur shareer ke baal khade ho gaye. Sita boli, Hanuman, main judai ke samundar mein doob rahi thi. Tum mere liye boat ban gaye. Sita boli, ab batao, main tum pe fida hoon. Ram, Khara ka dushman, apne bhai ke saath theek hai na? Sita boli, Ram ka dil naram hai aur woh dayalu hai. Toh phir usne kathor kyun ban gaya, Hanuman? Sita boli, uska nature hi sevak ko khush rakhna hai. Ram kabhi mujhe yaad karta hai? Sita boli, mere pyare, kya meri aankhein kabhi uske kale naram shareer ko dekh kar thandi hongi? Sita ke mooh se baat nahi nikli, aankhein aansoo se bhar gayi. Sita boli, haye mere swami, tumne mujhe bilkul bhula diya. Sita ko judai se itni pareshan dekh kar Hanuman ne naram aur pyaar se baat ki. Hanuman bola, Maa, bhagwan apne bhai ke saath theek hain. Woh bade dayalu hain aur aapke dukh se dukhi hain. Hanuman bola, Maa, apne dil mein ye mat samajhna ki aapka pyaar kam hai. Ram ka aap pe pyaar aapke pyaar se dugna hai.
Doha 14
रघुपति कर संदेसु अब सुनु जननी धरि धीर।अस कहि कपि गद गद भयउ भरे बिलोचन नीर।।14।।
raghupati kara saṁdesu aba sunu jananī dhari dhīra |asa kahi kapi gada-gada bhayau bhare bilocana nīra ||14||
Mata, ab himmat rakho aur Ram ka message suno. Yeh bolke Hanuman ki aawaz ruk gayi, aur uski aankhon mein aansoo aa gaye.
Chaupai 15.1-5
कहेउ राम बियोग तव सीता।मो कहुँ सकल भए बिपरीता।।
नव तरु किसलय मनहुँ कृसानू।कालनिसा सम निसि ससि भानू।।
कुबलय बिपिन कुंत बन सरिसा।बारिद तपत तेल जनु बरिसा।।
जे हित रहे करत तेइ पीरा।उरग स्वास सम त्रिबिध समीरा।।
कहेहू तें कछु दुख घटि होई।काहि कहौं यह जान न कोई।।
तत्व प्रेम कर मम अरु तोरा।जानत प्रिया एकु मनु मोरा।।
सो मनु सदा रहत तोहि पाहीं।जानु प्रीति रसु एतेनहि माहीं।।
प्रभु संदेसु सुनत बैदेही।मगन प्रेम तन सुधि नहिं तेही।।
कह कपि हृदयँ धीर धरु माता।सुमिरु राम सेवक सुखदाता।।
उर आनहु रघुपति प्रभुताई।सुनि मम बचन तजहु कदराई।।
kaheu rāma biyoga tava sītā |mo kahuṁ sakala bhae biparītā ||
nava taru kisalaya manahuṁ kṛsānū |kālanisā sama nisi sasi bhānū ||
kubalaya bipina kuṁta bana sarisā |bārida tapata tela janu barisā ||
je hita rahe karata tei pīrā |uraga svāsa sama tribidha samīrā ||
kahehū teṁ kachu dukha ghaṭi hoī |kāhi kahauṁ yaha jāna na koī ||
tatva prema kara mama aru torā |jānata priyā eku manu morā ||
so manu sadā rahata tohi pāhīṁ |jānu prīti rasu etenahi māhīṁ ||
prabhu saṁdesu sunata baidehī |magana prema tana sudhi nahiṁ tehī ||
kaha kapi hṛdayaṁ dhīra dharu mātā |sumiru rāma sevaka sukhadātā ||
ura ānahu raghupati prabhutāī |suni mama bacana tajahu kadarāī ||
Ram ne kaha, Sita, tumhe chhod kar sab kuch ulta ho gaya hai mere liye. Pedon par naye patte lagte hain to aag lagte hain. Raat maut ki raat jaisi hai, aur chaand sooraj ban gaya hai. Kamal bhale ban ke bhaale lagte hain, aur baadal aasman se jalti tel barsate hain. Jo cheezein pehle mere mitra thi, ab dard deti hain. Teeno tarah ki hawa, thandi naram sugandh wali, saanp ki saans jaisi hai. Kisi ko bata dene se thoda dukh kam hoga, par kise bataun? Koi nahi samajhta yeh. Tum aur mere beech jo prem hai, pyari, uska asli matlab sirf mera apna mann janta hai. Aur woh mann hamesha tumhare paas rehta hai. Itna samajh lo, yahi mera prem ka pura ras hai. Prabhu ka sandesh sunkar Sita, Videha ki rajkumari, prem mein itni magan ho gayi ki apne shareer ka hosh hi nahi raha. Bandar ne kaha, Mata, dil mein himmat rakho, aur Ram ko yaad karo, jo apne sevakon ko sukh dene wale hain. Raghukul ke prabhu ki mahima ko dil mein basao, aur mere baat sunkar apna ghabrana chhod do.
Doha 15
निसिचर निकर पतंग सम रघुपति बान कृसानु।जननी हृदयँ धीर धरु जरे निसाचर जानु।।15।।
nisicara nikara pataṁga sama raghupati bāna kṛsānu |jananī hṛdayã dhīra dharu jare nisācara jānu ||15||
Raakshason ki bheed keede ki tarah hai aur Ram ke teer aag ki tarah hain. Maa, apne dil mein himmat rakho, samajh lo ki raakshas pehle hi jal chuke hain.
Chaupai 16.1-5
जौं रघुबीर होति सुधि पाई।करते नहिं बिलंबु रघुराई।।
रामबान रबि उएँ जानकी।तम बरूथ कहँ जातुधान की।।
अबहिं मातु मैं जाउँ लवाई।प्रभु आयसु नहिं राम दोहाई।।
कछुक दिवस जननी धरु धीरा।कपिन्ह सहित अइहहिं रघुबीरा।।
निसिचर मारि तोहि लै जैहहिं।तिहुँ पुर नारदादि जसु गैहहिं।।
हैं सुत कपि सब तुम्हहि समाना।जातुधान अति भट बलवाना।।
मोरें हृदय परम संदेहा।सुनि कपि प्रगट कीन्ह निज देहा।।
कनक भूधराकार सरीरा।समर भयंकर अतिबल बीरा।।
सीता मन भरोस तब भयऊ।पुनि लघु रूप पवनसुत लयऊ।।
jauṁ raghubīra hoti sudhi pāī |karate nahiṁ bilaṁbu raghurāī ||
rāmabāna rabi uẽ jānakī |tama barūtha kahã jātudhāna kī ||
abahiṁ mātu maiṁ jāũ lavāī |prabhu āyasu nahiṁ rāma dohāī ||
kachuka divasa jananī dharu dhīrā |kapinha sahita aihahiṁ raghubīrā ||
nisicara māri tohi lai jaihahiṁ |tihũ pura nāradādi jasu gaihahiṁ ||
haiṁ suta kapi saba tumhahi samānā |jātudhāna ati bhaṭa balavānā ||
moreṁ hṛdaya parama saṁdehā |suni kapi pragaṭa kīnha nija dehā ||
kanaka bhūdharākāra sarīrā |samara bhayaṁkara atibala bīrā ||
sītā mana bharosa taba bhayaū |puni laghu rūpa pavanasuta layaū ||
Agar Ram ko teri khabar mil jaati, to wo der nahi karte. Jab Ram ke teer ka suraj ug aaega, Sita, to in rakshason ka andhera kya bachega? Maa, main abhi abhi tujhe le ja sakta hoon, par Ram ki aagya nahi hai, Ram ki kasam. Maa, kuch din dhire ruk ja. Ram bandaron ke saath aa jayenge. Wo rakshason ko maar kar tujhe le jayenge, aur Narad aadi rishi teeno loka mein unki mahima gaayenge. Sita boli: beta, kya saare bandar tum jaise hain? Ye rakshas bahut taqatwar aur bade yoddha hain. Mere dil mein bahut shak hai. Ye sunkar bandar ne apni asli deekat dikha di. Unka shareer sone ka pahaad jaisa lagta tha. Yuddh mein bhayankar, aur bahut taqatwar veer. Tab Sita ke dil mein bharosa aa gaya, aur Hanuman phir se chhota roop le liya.
Doha 16
सुनु माता साखामृग नहिं बल बुद्धि बिसाल।प्रभु प्रताप तें गरुड़हि खाइ परम लघु ब्याल।।16।।
sunu mātā sākhāmṛga nahiṁ bala buddhi bisāla |prabhu pratāpa teṁ garuṛahi khāi parama laghu byāla ||16||
Suno mata, hum bandar log mein na to zyada taqat hai na zyada samajh. Par bhagwan ki shakti se to chhota sa saanp bhi Garud ko kha sakta hai.
Chaupai 17.1-5
मन संतोष सुनत कपि बानी।भगति प्रताप तेज बल सानी।।
आसिष दीन्हि रामप्रिय जाना।होहु तात बल सील निधाना।।
अजर अमर गुननिधि सुत होहू।करहुँ बहुत रघुनायक छोहू।।
करहुँ कृपा प्रभु अस सुनि काना।निर्भर प्रेम मगन हनुमाना।।
बार बार नाएसि पद सीसा।बोला बचन जोरि कर कीसा।।
अब कृतकृत्य भयउँ मैं माता।आसिष तव अमोघ बिख्याता।।
सुनहु मातु मोहि अतिसय भूखा।लागि देखि सुंदर फल रूखा।।
सुनु सुत करहिं बिपिन रखवारी।परम सुभट रजनीचर भारी।।
तिन्ह कर भय माता मोहि नाहीं।जौं तुम्ह सुख मानहु मन माहीं।।
mana saṁtoṣa sunata kapi bānī |bhagati pratāpa teja bala sānī ||
āsiṣa dīnhi rāmapriya jānā |hohu tāta bala sīla nidhānā ||
ajara amara gunanidhi suta hohū |karahũ bahuta raghunāyaka chohū ||
karahũ kṛpā prabhu asa suni kānā |nirbhara prema magana hanumānā ||
bāra bāra nāesi pada sīsā |bolā bacana jori kara kīsā ||
aba kṛtakṛtya bhayaũ maiṁ mātā |āsiṣa tava amogha bikhyātā ||
sunahu mātu mohi atisaya bhūkhā |lāgi dekhi suṁdara phala rūkhā ||
sunu suta karahiṁ bipina rakhavārī |parama subhaṭa rajanīcara bhārī ||
tinha kara bhaya mātā mohi nāhīṁ |jauṁ tumha sukha mānahu mana māhīṁ ||
Bandar ki baat sunkar, jisme bhagwan ki bhagti, shaan, chamak aur taqat sab tha, Sita ke man ko khushi aur santosh mil gaya. Use Ram ka priya jaan kar usko aashirwaad diya. Boli, beta, tu taqat aur acche guno ka bhandar ban. Beta, tu na budha ho na mare, acche guno ka khazana ban. Aur Raghu ke swami tujhpe bahut pyaar karein. Prabhu tujhpe kripa karein. Ye baatein kaano se sunkar Hanuman prem mein doob gaya. Baar baar uske paanv mein sir jhukaya, aur haath jod kar bandar ne baat ki. Ab maa, mera kaam ho gaya. Tumhara aashirwaad kabhi bekar nahi jata, ye sab jaante hain. Suno maa, mujhe bahut bhook lagi hai, aur mujhe ped bahut khoobsurat phal se bhare dikhe. Suno beta, is jungle ki nigraani bahut taqatwar aur bahut saare raakshas karte hain. Maa, mujhe unse koi dar nahi, bas tum apne dil se khush ho jao.
Doha 17
देखि बुद्धि बल निपुन कपि कहेउ जानकीं जाहु।रघुपति चरन हृदयँ धरि तात मधुर फल खाहु।।17।।
dekhi buddhi bala nipuna kapi kaheu jānakīṁ jāhu |raghupati carana hṛdayã dhari tāta madhura phala khāhu ||17||
Sita ne dekha ki yeh bandar samajhdar hai aur taakatwar bhi hai. Usne kaha, beta, ja, meetha fal kha, aur apne dil mein Ram ke charn rakha rehna.
Chaupai 18.1-4
चलेउ नाइ सिरु पैठेउ बागा।फल खाएसि तरु तोरैं लागा।।
रहे तहाँ बहु भट रखवारे।कछु मारेसि कछु जाइ पुकारे।।
नाथ एक आवा कपि भारी।तेहिं असोक बाटिका उजारी।।
खाएसि फल अरु बिटप उपारे।रच्छक मर्दि मर्दि महि डारे।।
सुनि रावन पठए भट नाना।तिन्हहि देखि गर्जेउ हनुमाना।।
सब रजनीचर कपि संघारे।गए पुकारत कछु अधमारे।।
पुनि पठयउ तेहिं अच्छकुमारा।चला संग लै सुभट अपारा।।
आवत देखि बिटप गहि तर्जा।ताहि निपाति महाधुनि गर्जा।।
caleu nāi siru paiṭheu bāgā |phala khāesi taru toraiṁ lāgā ||
rahe tahā̃ bahu bhaṭa rakhavāre |kachu māresi kachu jāi pukāre ||
nātha eka āvā kapi bhārī |tehiṁ asoka bāṭikā ujārī ||
khāesi phala aru biṭapa upāre |racchaka mardi mardi mahi ḍāre ||
suni rāvana paṭhae bhaṭa nānā |tinhahi dekhi garjeu hanumānā ||
saba rajanīcara kapi saṁghāre |gae pukārata kachu adhamāre ||
puni paṭhayau tehiṁ acchakumārā |calā saṁga lai subhaṭa apārā ||
āvata dekhi biṭapa gahi tarjā |tāhi nipāti mahādhuni garjā ||
Hanuman ne sir jhuka ke nikal pada, aur bagiya mein ghus gaya. Usne phal khaya aur ped todne laga. Wahan bahut saare sipahi guard the. Kuch ko usne maar diya, aur kuch gaye aur chillane lage. "Raja ji, ek bahut bada bandar aaya hai. Usne Ashoka bagiya ko tabah kar diya hai. Usne phal khaye aur ped ukhaad diye, aur guard walo ko maar maar ke zameen pe patak diya." Ye sun ke Ravan ne bahut saare sipahi bheje. Unhe dekh kar Hanuman garajaya. Usne saare raakshas maar diye, aur kuch jo aadhe mare hue the, wo chillate hue chale gaye. Phir Ravan ne Akshaya ko bheja, aur wo bahut saare achhe sipahi saath le ke chal pada. Unhe aate dekh kar Hanuman ne ek ped utha liya aur unhe dhamkaya. Usi ped se Akshaya ko maar giraaya aur bahut zor se garajaya.
Doha 18
कछु मारेसि कछु मर्देसि कछु मिलएसि धरि धूरि।कछु पुनि जाइ पुकारे प्रभु मर्कट बल भूरि।।18।।
kachu māresi kachu mardesi kachu milaesi dhari dhūri |kachu puni jāi pukāre prabhu markaṭa bala bhūri ||18||
Kuch ko maar daala, kuch ko kuchal daala, aur kuch ko pakad ke dhool mein mila diya. Kuch log jaake apne swami ko chillake bole ki bandar ki taqat bahut zyada hai.
Chaupai 19.1-5
सुनि सुत बध लंकेस रिसाना।पठएसि मेघनाद बलवाना।।
मारसि जनि सुत बांधेसु ताही।देखिअ कपिहि कहाँ कर आही।।
चला इंद्रजित अतुलित जोधा।बंधु निधन सुनि उपजा क्रोधा।।
कपि देखा दारुन भट आवा।कटकटाइ गर्जा अरु धावा।।
अति बिसाल तरु एक उपारा।बिरथ कीन्ह लंकेस कुमारा।।
रहे महाभट ताके संगा।गहि गहि कपि मर्दइ निज अंगा।।
तिन्हहि निपाति ताहि सन बाजा।भिरे जुगल मानहुँ गजराजा।।
मुठिका मारि चढ़ा तरु जाई।ताहि एक छन मुरुछा आई।।
उठि बहोरि कीन्हिसि बहु माया।जीति न जाइ प्रभंजन जाया।।
suni suta badha laṁkesa risānā |paṭhaesi meghanāda balavānā ||
mārasi jani suta bāṁdhesu tāhī |dekhia kapihi kahā̃ kara āhī ||
calā iṁdrajita atulita jodhā |baṁdhu nidhana suni upajā krodhā ||
kapi dekhā dāruna bhaṭa āvā |kaṭakaṭāi garjā aru dhāvā ||
ati bisāla taru eka upārā |biratha kīnha laṁkesa kumārā ||
rahe mahābhaṭa tāke saṁgā |gahi gahi kapi mardai nija aṁgā ||
tinhahi nipāti tāhi sana bājā |bhire jugala mānahũ gajarājā ||
muṭhikā māri caṛhā taru jāī |tāhi eka chana muruchā āī ||
uṭhi bahori kīnhisi bahu māyā |jīti na jāi prabhaṁjana jāyā ||
Apne bete ke marne ki khabar sun ke Lanka ke raja bahut gusse hua, aur usne balwan Meghnad ko bheja. Usne kaha, bete, ise mat maarna, ise bandh le. Ise bandar ko dekh le, aur pata laga ki ye kahan se aaya hai. Indrajit jaisa jodha koi nahi tha. Apne bhai ke marne ki khabar sun ke uske andar bahut gussa aaya aur wo chal pada. Bandar ne dekha ki ek bahut daraawana jodha aa raha hai. Wo danto ko khat-khat karaya, daakiya, aur uski taraf daura pada. Usne ek bahut bada ped ukhaad daala, aur Lanka ke raja ke bete ka rath khatam kar diya. Meghnad ke saath bahut bade jodhe the. Bandar ne unko ek-ek karke pakda aur apne sharir se ragad ke maara. Unko giraane ke baad wo Meghnad ke saath lada, aur dono aise takraye jaise do haathi. Muthi maarkar Hanuman ped pe chad gaya, aur Meghnad ek pal ke liye behosh ho gaya. Phir uthkar Meghnad ne bahut jaadu dikhaaye, par Pawan ke bete ko jeeta nahi ja sakta.
Doha 19
ब्रह्म अस्त्र तेहिं साँधा कपि मन कीन्ह बिचार।जौं न ब्रह्मसर मानउँ महिमा मिटइ अपार।।19।।
brahma astra tehiṁ sā̃dhā kapi mana kīnha bicāra |jauṁ na brahmasara mānaũ mahimā miṭai apāra ||19||
Meghnad ne Brahma astra apne dhanush par lagaya. Bandar ne apne mann mein socha, agar main Brahma astra ki izzat na karu toh iska anant maan mit jayega.
Chaupai 20.1-4
ब्रह्मबान कपि कहुँ तेहि मारा।परतिहुँ बार कटकु संघारा।।
तेहि देखा कपि मुरुछित भयऊ।नागपास बाँधेसि लै गयऊ।।
जासु नाम जपि सुनहु भवानी।भव बंधन काटहिं नर ग्यानी।।
तासु दूत कि बंध तरु आवा।प्रभु कारज लगि कपिहिं बँधावा।।
कपि बंधन सुनि निसिचर धाए।कौतुक लागि सभाँ सब आए।।
दसमुख सभा दीखि कपि जाई।कहि न जाइ कछु अति प्रभुताई।।
कर जोरें सुर दिसिप बिनीता।भृकुटि बिलोकत सकल सभीता।।
देखि प्रताप न कपि मन संका।जिमि अहिगन महुँ गरुड़ असंका।।
brahmabāna kapi kahũ tehi mārā |paratihũ bāra kaṭaku saṁghārā ||
tehi dekhā kapi muruchita bhayaū |nāgapāsa bā̃dhesi lai gayaū ||
jāsu nāma japi sunahu bhavānī |bhava baṁdhana kāṭahiṁ nara gyānī ||
tāsu dūta ki baṁdha taru āvā |prabhu kāraja lagi kapihiṁ bãdhāvā ||
kapi baṁdhana suni nisicara dhāe |kautuka lāgi sabhā̃ saba āe ||
dasamukha sabhā dīkhi kapi jāī |kahi na jāi kachu ati prabhutāī ||
kara joreṁ sura disipa binītā |bhṛkuṭi bilokata sakala sabhītā ||
dekhi pratāpa na kapi mana saṁkā |jimi ahigana mahũ garuṛa asaṁkā ||
Usne Hanuman pe Brahma astra maara, lekin girte girte Hanuman ne dushman ki poori fauj ko khatam kar diya. Meghanad ne dekha ki bandar behosh ho gaya hai, toh usne naag paas se baandh kar le gaya. Suno Bhavani, gyani log uske naam jaap karke hi is duniya ke bandhan kaat dete hain. Kya uska doot kabhi bandhega? Usne apne bhagwan ke kaam ke liye khud ko baandhwaya tha. Jab rakshason ne suna ki bandar baandh diya gaya hai, toh sab daud padhe, aur tamasha dekhne sab sabha mein aa gaye. Hanuman jaakar Ravan ki sabha dekhi, uski shaan itni zyada thi ki bata nahi ja sakti. Devta aur disha ke rakshak jode haath khade the, aur uski bhankh dekh kar sab dare hue the. Lekin wo shaan dekh kar Hanuman ke dil mein koi darr nahi hua, jaise saanpon ke beech Garud ko koi darr nahi hota.
Doha 20
कपिहि बिलोकि दसानन बिहसा कहि दुर्बाद।सुत बध सुरति कीन्हि पुनि उपजा हृदयँ बिषाद।।20।।
kapihi biloki dasānana bihasā kahi durbāda |suta-badha surati kīnhi puni upajā hṛdayã biṣāda ||20||
Ravan ne bandar ko dekha, hassa aur gaaliyan di. Phir usko apne bete ke maare jaane ki yaad aayi, aur dil mein dukh chha gaya.
Frequently Asked Questions
परम्परा में सुंदरकाण्ड-पाठ को ‘संकट-निवारण, धैर्य-प्राप्ति और भय-क्षय’ का साधन माना गया है—विशेषतः सीता-हनुमान संवाद (मुद्रिका-दर्शन, राम-संदेश) मन में विश्वास जगाकर ‘विरह/विषाद’ को काटता है और साधक को सेवा-उद्यम (हनुमान-चरित) की प्रेरणा देता है।
प्रचलित समपुट: ‘राम राम जय राजा राम’ (नाम-स्मरण) अथवा ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’—विशेषकर मुद्रिका/संदेश और धैर्य-उपदेश वाले पदों के बीच जप-रूप में। (स्थानीय परम्परा के अनुसार भिन्नता संभव)।
Ask anything about Prakarana 2 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
