Sarga 7

Verse 1

. तस्यामात्या गुणैरासन्निक्ष्वाकोस्तु महात्मनः ।मन्त्रज्ञाश्चेङ्गितज्ञाश्च नित्यं प्रियहिते रताः ॥१॥

Us bade raja ke mantri bahut achhe the. Woh log samajhdar the, aur chehre se padh sakte the ki kya chal raha hai. Hamesha raja ka bhala sochte the.

Verse 2

अष्टौ बभूवुर्वीरस्य तस्यामात्या यशस्विनः ।शुचयश्चानुरक्ताश्च राजकृत्येषु नित्यशः ॥२॥

Dasharath ek bada aur mashhoor raja tha. Unke paas aath mantri the jo kaam ke maahir the. Yeh log bilkul saaf dil ke the aur raja ke saath pakke the. Hamesha raja ka kaam karte the.

Verse 3

धृष्टिर्जयन्तो विजयस्सिद्धार्थो ह्यर्थसाधकः ।अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमोऽभवत् ॥३॥

Unka naam tha Dhristi, Jayanta, Vijaya, Siddharth. Phir Arthasadhak, Ashok, Mantrapal. Aur aathve number pe Sumantra tha.

Verse 4

ऋत्विजौ द्वावभिमतौ तस्याऽऽस्तामृषिसत्तमौ ।वसिष्ठो वामदेवश्च मन्त्रिणश्च तथापरे ॥४॥

Unke paas do bade pujari the, Vashishth aur Vamadev. Dono rishiyon mein se the. Aur kuch aur mantri bhi the unke saath.

Verses 5-6

विद्याविनीता ह्रीमन्तः कुशला नियतेन्द्रियाः ।श्रीमन्तश्च महात्मानश्शास्त्रज्ञा दृढविक्रमाः ॥५॥कीर्तिमन्तः प्रणिहिताः यथावचनकारिणः ।तेजः क्षमायशःप्राप्ता स्मितपूर्वाभिभाषिणः ॥६॥

Woh sab padhe-likhe the aur seekh ke aaye the. Bura kaam karne mein sharam aati thi unhe. Kaam mein maahir the, apne upar control rakhte the. Daulatmand the, bade dil wale the. Shastron ka gyaan tha, himmat mein pakke the. Naam tha unka, kaan mein rehte the, jo bolte the woh karte the. Chamak thi unmein, gussa nahi karte the, izzat mein the, muskura ke baat karte the.

Verse 7

क्रोधात्कामार्थहेतोर्वा न ब्रूयुरनृतं वचः ।तेषामविदितं किञ्चित्स्वेषु नास्ति परेषु वा ।क्रियमाणं कृतं वापि चारेणापि चिकीर्षितम् ॥७॥

Yeh mantri kabhi jhooth nahi bolte the. Gussa ho, icha ho, ya paisa mile, koi bhi wajah ho, jhooth nahi. Unhe sab pata tha. Apne logon mein kya ho raha hai, dushmanon mein kya ho raha hai, sab jaan lete the. Kya kiya ja raha hai, kya ho chuka hai, kya socha ja raha hai, sab pata tha unhe. Jaasus bhi laga rakhe the.

Verse 8

कुशला व्यवहारेषु सौहृदेषु परीक्षिताः ।प्राप्तकालं तु ते दण्डं धारयेयुस्सुतेष्वपि ॥८॥

Yeh log kaam karne mein maahir the. Dosti nibhane mein bhi aache the, imandaar the. Jab sahi time aata tha, toh saza bhi dete the. Chahe apna beta hi kyun na ho, agar galat kiya toh saza milti thi.

Verse 9

कोशसङ्ग्रहणे युक्ता बलस्य च परिग्रहे ।अहितं चापि पुरुषं न विहिंस्युरदूषकम् ॥९॥

Yeh mantri khazana bharte the aur sena sambhalte the. Lekin kisi ko faltu mein nahi maarte the. Agar koi bura bhi ho, lekin usne kuch galat nahi kiya ho, toh usey nahi pakad te the. Bina wajah kisi ko takleef nahi dete the.

Verse 10

वीराश्च नियतोत्साहा राजशास्त्रमनुष्ठिताः ।शुचीनां रक्षितारश्च नित्यं विषयवासिनाम् ॥१०॥

Woh bahadur the aur himmat wale the. Raj ka kaam theek se karte the. Achhe logon ki hifazat karte the pure rajya mein.

Verse 11

ब्रह्म क्षत्रमहिंसन्तस्ते कोशं समपूरयन् ।सुतीक्ष्णदण्डास्संप्रेक्ष्य पुरुषस्य बलाबलम् ॥११॥

Pandit aur rajputron ko takleef nahi di. Khazana bhara rakha. Jab saza dete the, dekh ke dete the ki kitna zaroori hai.

Verse 12

शुचीनामेकबुद्धीनां सर्वेषां सम्प्रजानताम् ।नासीत्पुरे वा राष्ट्रे वा मृषावादी नरः क्वचित् ॥१२॥

Jo log kaam karte the woh imandar the aur ek mann se kaam karte the. Na shehar mein na gaon mein koi jhootha tha.

Verse 13

कश्चिन्न दुष्टस्तत्रासीत्परदाररतो नरः ।प्रशान्तं सर्वमेवासीद्राष्ट्रं पुरवरं च तत् ॥१३॥

Koi bura aadmi nahi tha wahan. Koi dusri aurat ke peeche nahi padta tha. Pura rajya aur shehar bilkul shant tha.

Verse 14

सुवाससस्सुवेषाश्च ते च सर्वे सुशीलिनः ।हितार्थं च नरेन्द्रस्य जाग्रतो नयचक्षुषा ॥१४॥

Sab ache kapde pehne the aur saj-daj ke the. Sab ke sab acche insaan the. Rajya chalane ki samajh unki aankhon mein thi. Woh hamesha raja ke bhale ke liye jagruk rahte the.

Verse 15

गुरोर्गुणगृहीताश्च प्रख्याताश्च पराक्रमे ।विदेशेष्वपि विज्ञातास्सर्वतो बुद्धिनिश्चयात् ॥१५॥

Inhone bade logon se acchi baatein seekh li thi. Yeh bahaduri ke liye mashhoor the. Sahi faisla lene ki wajah se dusri jagah bhi log inhe jaante the.

Verses 16-17

सन्धिविग्रहतत्त्वज्ञाः प्रकृत्या सम्पदान्विताः ॥१६॥मन्त्रसंवरणे शक्ताश्श्लक्ष्णास्सूक्ष्मासु बुद्धिषु ।नीतिशास्त्रविशेषज्ञास्सततं प्रियवादिनः ॥१७॥

Yeh jaante the ki kab dosti karni hai aur kab ladai. Inke paas paisa tha aur apni baatein chupa sakte the. Yeh samajhdar the aur baat karne mein acche the. Rajya chalane ke kaam mein mahir the aur hamesha pyaar se baat karte the.

Verse 18

ईदृशैस्तैरमात्यैस्तु राजा दशरथोऽनघः ।उपपन्नो गुणोपेतैरन्वशासद्वसुन्धराम् ॥१८॥

Aise acche mantriyon ke saath raja Dasharath duniya par raj karte the. Woh bade acche insaan the aur acche logon se ghire hue the.

Verses 19-20

अवेक्षमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रञ्जयन् ।प्रजानां पालनं कुर्वन्नधर्मान्परिवर्जयन् ॥१९॥विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु वदान्यस्सत्यसङ्गरः ।स तत्र पुरुषव्याघ्रश्शशास पृथिवीमिमाम् ॥२०॥

Raja apne logon ke haal ke baare mein jaanta tha. Apne logon ko khush rakhta tha, sahi kaam karwata tha. Bura kaam band karwata tha. Teeno duniya mein uska naam tha, kyunki woh khul ke deta tha aur sach bola karta tha. Woh sher jaisa aadmi poori dharti pe raj karta tha.

Verse 21

नाध्यगच्छद्विशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रुमात्मनः ।मित्रवान्नतसामन्तः प्रतापहतकण्टकः ॥२१॥स शशास जगद्राजा दिवं देवपतिर्यथा ।

Koi bhi uske barabar ka dushman nahi tha, bada toh door ki baat. Uske bahut dost the aur padosi raja uske aage jhukte the. Jaise Indra devta aasman pe raj karta hai, waise hi woh dharti pe raj karta tha.

Verse 22

तैर्मन्त्रिभिर्मन्त्रहिते नियुक्तै र्वृतोऽनुरक्तैः कुशलैस्समर्थैः ।स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्त स्तेजोमयैर्गोभिरिवोदितोऽर्कः ॥२२॥

Woh aath mantri uske saath rehte the. Woh log samajhdar the, raja ke saath pakke the, aur kaam achha jaante the. Inke saath raja chamakta tha, jaise suraj subah nikalta hai aur chamakta hai.