Sarga 4

Verse 1

प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः ।चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमात्मवान् ॥१॥

Bhagwan Valmiki ne yeh poora kavya likha. Ram ne apna rajya wapas pa liya tha. Valmiki ne unki poori kahani badi khoobsurat shayari mein likh di. Har shabd mein alag hi baat thi.

Verse 2

चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवानृषिः ।तथा सर्गशतान्पञ्च षट्काण्डानि तथोत्तरम् ॥२॥

Rishi ne chhabbis hazaar shlok likh ke bola. Unhone paanch sau sarga banaye. Chha kand hain, aur phir Uttara bhi hai.

Verse 3

कृत्वापि तन्महाप्राज्ञस्सभविष्यं सहोत्तरम् ।चिन्तयामास कोन्वेतत्प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥३॥

Woh bade rishi ne poora Ramayan likh diya, jo hone wala tha aur jo aage ka tha, sab. Phir sochne lage: Ab isse kaun sahi se sunayega?

Verse 4

तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥४॥

Maharshi Valmiki soch mein the, unka mann bilkul shant tha. Tabhi Kush aur Lav aaye. Dono ne rishi jaise kapde pehne the. Unhone Valmiki ke paas jaake unke paon chhue.

Verse 5

कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ ।भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥५॥

Rishi ne dono bhaiyon ko dekha. Kusha aur Lava, dono rajkumar the, dharam ke baare mein sab jaante the. Dono ki aawaaz bahut achhi thi. Woh ashram mein rehte the.

Verse 6

स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ ।वेदोपबृंहणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥६॥

Rishi ne dekha ki dono bahut samajhdaar hain. Vedon ka gyaan unme poora baitha hua tha. Toh unhone socha ki yeh kavya Vedon ko aur strong karega. Isliye unhone dono ko yeh kavya sikhaya.

Verse 7

काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् ।पौलस्त्यवधमित्येव चकार चरितव्रतः ॥७॥

Valmiki ne poora Ramayana likha. Isme Sita ki kahani hai, kitni badi hai, kitni important hai. Aur Ravan ka kaise mara, woh bhi likha. Valmiki apne vrat mein pakka tha.

Verses 8-11

पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् ।जातिभिस्सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥८॥रसैश्शृङ्गारकारुण्यहास्यवीरभयानकैः ।रौद्रादिभिश्च संयुक्तं काव्यमेतदगायताम् ॥९॥तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्छनास्थानकोविदौ ।भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ॥१०॥रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ ।बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथाऽपरौ ॥११॥

Yeh kavya padhne mein bhi achha hai, gaane mein bhi. Taal aur sur sab sahi lagta hai. Isme pyaar, dukh, hasi, bahaduri, sab feelings hain. Dono bhai gaate the jaise professional singer hon. Sur aur taal dono mein perfect the. Dono itne sundar the, Rama jaise lagte the. Dono ki aawaaz mein mithas thi.

Verses 12-13

तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् ।वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ॥१२॥ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे ।यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुस्सुसमाहितौ ॥१३॥

Dono rajkumar, Kush aur Lav, ne poora Ramayan yaad kar liya. Har cheez detail mein, gaane ke liye taiyaar. Koi buri baat nahi thi unme. Phir rishiyon aur brahmin logon ke beech mein, jaise sikhaya tha, waise hi gaaya, poora dhyan se.

Verse 14

महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ ।तौ कदाचित्समेतानामृषीणां भावितात्मनाम् ।आसीनानां समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ॥१४॥

Dono bade dil wale rajkumar the, bahut khush kismat wale. Unke chehre par saari achhi nishaniyan thi. Ek baar jab rishi sab ek jagah baithe the, woh dono wahan khade ho gaye. Rishi log dhyan mein the. Uske baad dono bhaiyon ne yeh poora kavya gaaya.

Verse 15

तच्छ्रुत्वा मुनयस्सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ।साधुसाध्विति तावूचुः परं विस्मयमागताः ॥१५॥

Yeh sab sun ke rishi log bahut emotional ho gaye. Unki aankhon mein aansu aa gaye. Sab log hairaan reh gaye ki itna achha kaise gaaya inhone. Sab ne ek saath kaha, 'Bahut achha, bahut achha!'

Verse 16

ते प्रीतमनसस्सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः ।प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ ॥१६॥

Sab rishi khush ho gaye. Woh log dharam ko bahut maante the. Unhone Kush aur Lav ki bahut tareef ki. Dono gaate rahe aur sab log sunte rahe. Rishi bole, 'Tum dono sach mein gaane layak ho.'

Verse 17

अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः ।चिरनिर्वृत्तमप्येतत्प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ॥१७॥

Log bole, 'Yeh gaana kitna madhur hai, inki awaaz mein bahut sweetness hai. Jo baatein bahut pehle hui thi, woh aise hi saamne ho rahi hai jaise abhi hui ho. Sab kuch itna clear hai jaise apni aankhon se dekh rahe hain.'

Verse 18

प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु भावं सम्यगगायताम् ।सहितौ मधुरं रक्तं सम्पन्नं स्वरसम्पदा ॥१८॥

Dono bhai ne bahut achha gaaya. Woh poora feel le ke gaaye the. Dono ki awaaz mein bahut madhurta thi. Ek dusre ke saath bilkul mil ke gaaye the. Unki awaaz mein sur ka magic tha, bahut achha lag raha tha.

Verse 19

एवं प्रशस्यमानौ तौ तपश्श्लाघ्यैर्महात्मभिः ।संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् ॥१९॥

Jab bade log jo tap karte hain unhone dono ki taareef ki, tab dono aur achha gaane lage. Unka gaana itna madhur tha ki sab sunne lagte the.

Verse 20

प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ ।प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद्ददौ ताभ्यां महायशाः ॥२०॥

Ek rishi khush ho gaya aur dono ko paani ka lota diya. Ek aur bada rishi bhi khush tha, usne dono ko kapde diye.

Verse 21

आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना सम्प्रकीर्तितम् ।परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् ॥२१॥

Yeh kahani bahut ajab hai jo rishi ne batayi. Poora silsilewar khatam hui. Kaviyon ke liye yeh sabse bada base hai.

Verses 22-23

अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतेषु कोविदौ ।आयुष्यं पुष्टिजनकं सर्वश्रुतिमनोहरम् ॥२२॥प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित्तत्र गायकौ ।रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ॥२३॥

Do gaayak the jo har tarah ke gaane jaante the. Unhone ek khaas gaana gaya jo lambi umar deta hai aur aage badhata hai. Sabke kaan ko achha lagta tha yeh gaana. Har taraf log unki taareef kar rahe the. Ek baar Ram ne unhe dekha, woh sadkon aur rasta par gaana ga rahe the. Ram, Bharat ka bada bhai, wahin se guzra.

Verse 24

स्ववेश्म चानीय तदा भ्रातरौ स कुशीलवौ ।पूजयामास पूजार्हौ रामश्शत्रुनिबर्हणः ॥२४॥

Ram dushmano ko khatam karne wala tha. Usne dono bhaiyon, Kush aur Lav ko apne paas bulaya. Unhe apne ghar le aaya. Unki bahut izzat ki, kyunki woh izzat ke haqdaar the.

Verse 25

आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ।उपोपविष्टस्सचिवैर्भ्रातृभिश्च परन्तपः ॥२५॥

Ram dushmanon ko harane wale the. Woh ek sona ke singhasan par baithe the, woh singhasan bahut chamakdaar tha. Unke paas unke mantri baithe the aur unke bhai bhi the.

Verse 26

दृष्ट्वा तु रूपसम्पन्नौ तावुभौ नियतस्तथा ।उवाच लक्ष्मणं रामश्शत्रुघ्नं भरतं तदा ॥२६॥

Ram ne dekha ki woh dono jawan kitne achhe dikhte the. Ram bilkul shaant the, apne aap ko sambhale hue. Phir unhone Lakshman, Shatrughn aur Bharat se baat ki.

Verse 27

श्रूयतामिदमाख्यानमनयोर्देववर्चसोः ।विचित्रार्थपदं सम्यग्गायकौ तावचोदयत् ॥२७॥

Ram ne kaha ki suno yeh kahani. In dono ne gaya hai, woh dono bhagwan jaisi chamak ke saath hain. Isme alag-alag baatein hain, bahut achhe shabd hain. Yeh keh ke Ram ne un dono ko kaha ki gaao ab.

Verse 28

तौ चापि मधुरं रक्तं स्वञ्चितायतनिस्वनम् ।तन्त्रीलयवदत्यर्थं विश्रुतार्थमगायताम् ॥२८॥

Woh dono ne bahut madhur gaaya. Aisa laga jaise koi jaadu ho. Unki awaaz mein theek taal tha, taar ke saath. Jo baat kehni thi woh saaf-saaf samajh aa gayi.

Verse 29

ह्लादयत्सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च ।श्रोत्राश्रयसुखं गेयं तद्बभौ जनसंसदि ॥२९॥

Logon ki sabse badi mehfil mein woh gaana chamak raha tha. Saare badan ko sukoon mil raha tha, mann aur dil khush ho rahe the. Kaan ko jo laga woh itna achha laga ki sab sun ke khush ho gaye.

Verse 30

इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ ।ममापि तद्भूतिकरं प्रवक्ष्यते महानुभावं चरितं निबोधत ॥३०॥

Rama ne sabse kaha ki yeh dono rishi hain par rajgharane ki nishaniyan hain. Yeh Kusha aur Lava hain, bade tapasvi aur gaane mein bhi maahir. Yeh ek bahut badi kahani sunayenge jo mujhe bhi accha lagegi. Dhyaan se suno.

Verse 31

ततस्तु तौ रामवचःप्रचोदितावगायतां मार्गविधानसम्पदा ।स चापि रामः परिषद्गतः शनैर्बुभूषयासक्तमना बभूव ॥३१॥

Phir Rama ke kehne se dono ne gaana shuru kiya, poora niyam ke saath. Rama bhi wahan baitha tha aur dheere-dheere apne mann ko shaant karne laga, gaana sunte hue.