Sarga 39

Verse 1

विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा कथाऽन्ते रघुनन्दनः ।उवाच परमप्रीतो मुनिं दीप्तमिवानलम् ॥१॥

Raghunandana ne Vishwamitra ki baat sun li. Jab khatam hui, woh bahut khush hua. Phir unhone rishi se baat ki, aisa lag raha tha jaise aag jal rahi ho.

Verse 2

श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते विस्तरेण कथामिमाम् ।पूर्वको मे कथं ब्रह्मन् यज्ञं वै समुपाहरत् ॥२॥

Brahman, tumhara bhala ho. Main yeh poora kissa sunna chahta hoon. Mere purvaj ne yagya kaise shuru kiya tha, woh batao.

Verse 3

विश्वामित्रस्तु काकुत्स्थमुवाच प्रहसन्निव ।श्रूयतां विस्तरो राम सगरस्य महात्मनः ॥३॥

Vishwamitra muskurate hue Raghav se bole. Raghav, suno. Main tumhe Raja Sagar ki poori kahani batata hoon.

Verse 4

शङ्करश्वशुरो नाम हिमवानचलोत्तमः ।विंध्यपर्वतमासाद्य निरीक्षेते परस्परम् ॥४॥

Himavan parvat sabse bada hai. Log use Shankar ka sasur kehte hain. Woh Vindhya parvat ke paas gaya. Dono parbat ek dusre ko dekhne lage.

Verse 5

तयोर्मध्ये प्रवृत्तोऽभूद्यज्ञ स्सपुरुषोत्तम ।स हि देशो नरव्याघ्र प्रशस्तो यज्ञकर्मणि ॥५॥

In dono parbaton ke beech mein ek bada yagya shuru hua. Raja, yeh jagah yagya ke liye bahut achhi thi. Yahan sab kuch theek se hota.

Verse 6

तस्याश्वचर्यां काकुत्स्थ दृढधन्वा महारथः ।अंशुमानकरोत्तात सगरस्य मते स्थितः ॥६॥

Anshuman bada archer tha, bahut tez dhanush uska. Sagara ne kaha tha isliye woh yagya ke ghode ki raksha kar raha tha. Woh ghode ke peeche peeche chala jaata tha.

Verse 7

तस्य पर्वणि तं यज्ञं यजमानस्य वासवः ।राक्षसीं तनुमास्थाय यज्ञीयाश्वमपाहरत् ॥७॥

Jab Sagar apna yagya kara raha tha, tab Indra ne ek rakshas ki shakal bana li. Usne yagya ke ghode ko chura liya.

Verse 8

ह्रियमाणे तु काकुत्स्थ तस्मिन्नश्वे महात्मनः ।उपाध्यायगणास्सर्वे यजमानमथाब्रुवन् ॥८॥

Jab woh ghoda chura ke le jaaya ja raha tha, tab saare pandit aur purohit Sagar ke paas aaye. Unhone Sagar ko bataya kya hua.

Verse 9

अयं पर्वणि वेगेन यज्ञियाश्वोऽपनीयते ।हर्तारं जहि काकुत्स्थ हयश्चैवोपनीयताम् ॥९॥

Panditon ne kaha ki yagya ka ghoda tezi se le jaaya ja raha hai. Chor ko pakdo aur ghoda wapas lao.

Verse 10

यज्ञच्छिद्रं भवत्येतत्सर्वेषामशिवाय नः ।तत्तथा क्रियतां राजन् यथाऽच्छिद्रः क्रतुर्भवेत् ॥१०॥

Yeh cheez yagya mein ek chhed ho jayega. Sabke liye bura hai. Isliye raja sahab, aisa karo ki yagya mein koi kami na ho.

Verse 11

उपाध्यायवच श्श्रुत्वा तस्मिन् सदसि पार्थिवः ।षष्टिं पुत्रसहस्राणि वाक्यमेतदुवाच ह ॥११॥

Pandit logon ki baat sun ke raja ne socha. Uske paas sath hazaar bete the. Un sab ko bulaya aur bola.

Verse 12

गतिं पुत्राः न पश्यामि रक्षसां परुषर्षभाः ।मन्त्रपूतैर्महाभागैरास्थितो हि महाक्रतुः ॥१२॥

Raja ne beton se kaha, main samajh nahi pa raha ki rakshas andar kaise aayenge. Yeh yagya bahut bada hai aur pandit log mantra padh ke iski raksha kar rahe hain. Koi bhi isko tod nahi sakta.

Verse 13

तद्गच्छत विचिन्वध्वं पुत्रकाः भद्रमस्तु वः ।समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीमनुगच्छत ॥१३॥

Toh beta, ab jao aur dhundho. Bhagwan tumhara bhala kare. Saari dharti ko chalo aur dekho, jo samundar se gheri hui hai.

Verse 14

एकैकयोजनं पुत्रा विस्तारमधिगच्छत ।यावत्तुरगसन्दर्शः तावत् खनत मेदिनीम् ।तं चैव हयहर्तारं मार्गमाणा ममाज्ञया ॥१४॥

Beta, dharti ko poora chhanto, ek-ek hissa karke. Jab tak ghoda nahi milta, tab tak zameen khodo. Aur mere kehne se us chor ko pakro jisne ghoda churaya.

Verse 15

दीक्षितः पौत्रसहितस्सोपाध्यायगणो ह्यहम् ।इह स्थास्यामि भद्रं वो यावत्तुरगदर्शनम् ॥१५॥

Main yahin rahunga, mere pote aur guru logon ke saath. Yeh sab karne ka vrat liya hai. Jab tak ghoda nahi aa jata, tumhara bhala ho.

Verse 16

इत्युक्ता हृष्टमनसो राजपुत्रा महाबलाः ।जग्मुर्महीतलं राम पितुर्वचनयन्त्रिताः ॥१६॥

Baap ne aisa kaha toh rajkumar khush ho gaye. Woh sab bade-bal wale the. Unhone dharti par chalna shuru kiya, Ram. Baap ki baat maan ke chale gaye.

Verse 17

योजनायामविस्तारमेकैको धरणीतलम् ।बिभिदुः परुषव्याघ्र वज्रस्पर्शसमैर्नखैः ॥१७॥

Har kisi ne ek-ek hissa liya, ek yojana barabar. Dharti ko ungliyon se phada, jaise bijli maare. Unke naakh itne kadak the ki zameen phat gayi.

Verse 18

शूलैरशनिकल्पैश्च हलैश्चापि सुदारुणैः ।भिद्यमाना वसुमती ननाद रघुनन्दन ॥१८॥

Raghunandan, zameen phat rahi thi. Bade-bade hal aur bijli jaisi tez bhaale se zameen ko phad rahe the. Itni awaaz hui ki zameen goonj gayi.

Verse 19

नागानां मथ्यमानानामसुराणां च राघव ।राक्षसानां च दुर्धर्षस्सत्त्वानां निनदोऽभवत् ॥१९॥

Raaghav, jab woh zameen ke andar ghus ke hil rahe the, tab bahut shor hua. Naag, asur, raakshas, sab chillane lage. Jo log andar the, sab pareshan ho gaye.

Verse 20

योजनानां सहस्राणि षष्टिं तु रघुनन्दन ।बिभिदुर्धरणीं वीराः रसातलमनुत्तमम् ॥२०॥

Raghunandan, Sagara ke bete bahut bade veer the. Unhone zameen ko chheh hazaar yojan tak phad diya. Woh itna neeche tak gaye jahan rasatal hai, duniya ke sabse neeche hisse mein.

Verse 21

एवं पर्वतसम्बाधं जम्बूद्वीपं नृपात्मजाः ।खनन्तो नरशार्दूल सर्वतः परिचक्रमुः ॥२१॥

Narshardool, raja ke bete Jambudweep ko khod rahe the. Wahan par bahut pahad the, phir bhi woh har taraf ghoome aur zameen khodte rahe.

Verse 22

ततो देवास्सगन्धर्वास्सासुरास्सहपन्नगाः ।सम्भ्रान्तमनसस्सर्वे पितामहमुपागमन् ॥२२॥

Phir devta, gandharv, asur aur naag sab darr gaye. Sab log Brahma ke paas gaye. Brahma sabse bade guru hain, unse help maangne gaye.

Verse 23

ते प्रसाद्य महात्मानं विषण्णवदनास्तदा ।ऊचुः परमसन्त्रस्ता पितामहमिदं वचः ॥२३॥

Woh sab Brahma ke paas gaye. Brahma bade log the. Uske baad unka chehra dekhne layak tha, bilkul darr ke maare. Phir unhone Brahma se yeh baat kahi.

Verse 24

भगवन् पृथिवी सर्वा खन्यते सगरात्मजैः ।बहवश्च महात्मानो हन्यन्ते तलवासिनः ॥२४॥

Bhagwan, Sagar ke bete poori dharti khod rahe hain. Aur neeche rehne wale bade log bhi mar rahe hain.

Verse 25

अयं यज्ञहरोऽस्माकमनेनाश्वोऽपनीयते ।इति ते सर्वभूतानि निघ्नन्ति सगरात्मजाः ॥२५॥

Sagar ke bete sochte the ki yeh wohi hai jo hamari puja kharab kar raha hai. Isliye woh sab jeev maarte ja rahe the.