Sarga 2

Verse 1

नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनिः ॥१॥

Narad ji ki baat sun ke Valmiki ne unki bahut izzat ki. Woh apne shishyon ke saath the. Narad ji ne jo kaha, usse woh khush the.

Verse 2

यथावत्पूजितस्तेन देवर्षिर्नारदस्तदा ।आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातस्स जगाम विहायसम् ॥२॥

Valmiki ne Narad rishi ki bahut izzat ki aur unka swagat kiya. Phir Narad rishi ne unse ijazat li aur aasmaan ki taraf chale gaye.

Verse 3

स मुहूर्तं गते तस्मिन्देवलोकं मुनिस्तदा ।जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः ॥३॥

Jab Narad wahan se chale gaye, woh bhi devlok ki taraf. Tab rishi wahan se chal pada. Woh gaya Tamas nadi ke kinare, Gangaji ke paas hi.

Verse 4

स तु तीरं समासाद्य तमसाया महामुनिः ।शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् ॥४॥

Rishi ji Tamas nadi ke kinare pahunche. Wahan paani saaf tha, koi keechad nahi tha. Unhone apne shishya ko jo paas khada tha, usse kaha.

Verse 5

अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय ।रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ॥५॥

Bharadwaj, dekh is nadi ko. Paani bilkul saaf hai, koi keechad nahi. Kitna achha lagta hai, bilkul jaise kisi achhe aadmi ka dil hota hai.

Verse 6

न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम ।इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम् ॥६॥

Beta, yeh matka rakh do. Mera vastra de do. Main yahin Tamas nadi mein nahaunga. Yeh bahut accha jagah hai.

Verse 7

एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना ।प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरोः ॥७॥

Valmiki ne Bharadvaj se kaha to woh maan gaya. Bharadvaj apne guru ki baat sunta tha. Usne Valmiki ko ek bark ka kapda diya.

Verse 8

स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रियः ।विचचार ह पश्यंस्तत्सर्वतो विपुलं वनम् ॥८॥

Valmiki ne us kapde ko apne shishya ke haath se liya. Phir woh jungle mein ghoomne lage. Woh poora jungle dekh rahe the.

Verse 9

तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम् ।ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिस्वनम् ॥९॥

Paas mein do chidiyan thi, hamesha saath rehti thi. Unki awaaz bahut achhi thi. Valmiki ne unhe dekha.

Verse 10

तस्मात्तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः ।जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतः ॥१०॥

Tab ek shikari ne us jode mein se ek nar ko maar diya. Woh shikari bura insaan tha. Usne yeh kaam usi ke saamne kiya jo doosra pakshi tha.

Verses 11-12

तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले ।भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ॥११॥वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा ।ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै ॥१२॥

Woh chidiya dekhti hai ki uska pati zameen par gira pada hai. Uska poora badan khoon se lathpath hai. Uska pati mar gaya hai. Woh chidiya boli, uski awaaz mein dard tha. Uska pati usse juda ho gaya, woh bhi ek chidiya tha jiska sar pe rang tha aur woh pyaar mein mast tha.

Verse 13

तदा तु तं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ।ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ॥१३॥

Us waqt rishi ne dekha ki shikari ne ek chidiya maari hai. Yeh chidiya uske pyaar mein thi, aur shikari ne usey gira diya. Rishi ka dil bhar gaya. Unhe us chidiya par bahut taras aaya.

Verse 14

ततः करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विजः ।निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत् ॥१४॥

Rishi ka dil bhar gaya tha. Unhone socha yeh galat kaam hai. Chidiya ro rahi thi, uski awaaz sun ke rishi ka dil ubhla. Tab unhone yeh shabd kaha jo baad mein shlok ban gaya.

Verse 15

मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमश्शाश्वतीस्समाः ।यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥१५॥

Rishi ne shikari se kaha, are shikari, tumhara koi naam nahi rahega. Tumne jo kiya woh galat hai. Tumne us chidiya ko maara jo apne saathi ke saath pyaar mein thi. Isliye tumhe kabhi izzat nahi milegi.

Verse 16

तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः ।शोकार्तेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया ॥१६॥

Jab rishi yeh keh rahe the, tab unke dil mein ek baat aayi. Unhone socha, main to chidiye ke dukh mein bhar gaya tha. Par maine jo shabd kaha woh kya tha? Mere muh se aise shabd kaise aa gaye?

Verse 17

चिन्तयन्स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् ।शिष्यं चैवाऽब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गवः ॥१७॥

Rishi bahut samajhdar the. Unhone socha, yeh shabd to alag hi ban gaye. Mere dil se aaye aur shlok ban gaye. Phir unhone apne shishya ko bulaya aur usey yeh baat batayi.

Verse 18

पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः ।शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥१८॥

Mere dil mein jo shok tha, usse yeh shloka nikla. Isme har line ka apna rhythm hai, har akshar sahi jagah pe hai, aur sur bhi mila hai. Yeh shloka naam se jaana jaayega. Yeh aisa hi hoga, kuch aur nahi.

Verse 19

शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् ।प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरुः ॥१९॥

Jab rishi ne yeh baat kahi, toh unke shishya ne bahut khushi se suna aur yaad kar liya. Guru bhi usse dekh ke bahut khush hue.

Verse 20

सोऽभिषेकं ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन्यथाविधि ।तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनिः ॥२०॥

Phir rishi ne us paani mein nahaya, sab niyam ke hisaab se. Woh wapas aaye, lekin dimaag mein wahi baat chal rahi thi jo Narad ne batayi thi.

Verse 21

भरद्वाजस्ततश्शिष्यो विनीतश्श्रुतवान्मुनेः ।कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह ॥२१॥

Bharadvaj rishi ka shishya tha, bahut vin aur seekha hua. Usne paani bhara hua kalash uthaya aur guru ke peeche peeche chalta raha.

Verse 22

स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् ।उपविष्टः कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थितः ॥२२॥

Valmiki apne shishya ke saath ashram ke andar gaye. Woh dharam ke bahut bade gyani the. Wahan jaake baith gaye. Fir dhyan mein doob gaye aur doosri kahaaniyan likhne lage.

Verse 23

आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभुः ।चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुङ्गवम् ॥२३॥

Tab Brahma aaye. Brahma teenon duniya ke creator hain, khud aaye the. Unke chaar muh the aur bahut tej chamak thi unme. Woh Valmiki ko dekhne aaye the kyunki Valmiki bade rishi the.

Verse 24

वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यतः ।प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः ॥२४॥

Valmiki ne Brahma ko dekha to turant uth khade hue. Kuch bhi bole nahi, chup raho. Haath jod liye aur saaf ho ke khade ho gaye. Unhone dekha ki Brahma khud aa gaye, to unka khayal raha.

Verse 25

पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनैः ।प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वाऽनामयमव्ययम् ॥२५॥

Valmiki ne Brahma ki puja ki. Unke paer dhone ka paani diya, arghya diya, baithne ki jagah di aur unko pranam kiya. Saari cheezein sahi tarike se ki. Fir unse poocha ki aap theek hain na.

Verse 26

अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते ।वाल्मीकये महर्षये सन्दिदेशासनं ततः ॥२६॥

Fir Brahma ne ek acchi jagah par baith gaye. Logon ne unki bahut izzat ki thi us jagah ki. Brahma ne Valmiki ko bhi ishara kiya ki tum bhi aao aur baitho.

Verse 27

ब्रह्मणा समनुज्ञातस्सोऽप्युपाविशदासने ।उपविष्टे तदा तस्मिन्सर्वलोकपितामहे ।तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थितः ॥२७॥

Brahma ne kaha theek hai, toh Valmiki bhi baith gaye aasana par. Brahma sab duniya ke guru hain, woh wahan baith ke dekh rahe the. Valmiki ka mann usi baat mein tha, woh dhyan mein doob gaye.

Verse 28

पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना ।यस्तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् ॥२८॥

Ek paapi aadmi ne bada bura kaam kiya. Uska mann sirf dushmani mein tha. Usne bina wajah us kraunch chidiya ko maar diya, jo itni pyaari awaaz mein gaati thi.

Verse 29

शोचन्नेव मुहुः क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं पुनः ।जगावन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायणः ॥२९॥

Woh bar-bar us kraunca bird ke liye roya. Dil mein utar ke, sirf dard mein dooba hua. Aur usne yeh naya shloka bola, jo aise hi nikla tha.

Verse 30

तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन्मुनिपुङ्गवम् ।श्लोक एव त्वया बद्धो नात्र कार्या विचारणा ॥३०॥

Brahma muskura ke bade rishi se bole. Tumne ek shloka bana diya hai, isme koi shak nahi hai.

Verse 31

मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन् प्रवृत्तेयं सरस्वती ।रामस्य चरितं सर्वं कुरु त्वमृषिसत्तम ॥३१॥

Brahmarshi, main chahta hoon ki tum yeh kaam karo. Saraswati tumhare paas aa gayi hai. Tum rishiyon mein bade ho. Isliye Ram ka poora charit likho.

Verse 32

धर्मात्मनो गुणवतो लोके रामस्य धीमतः ।वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम् ॥३२॥

Ram ka jeevan likho. Woh dharam wala hai, guni hai, aur samajhdar hai. Jo bhi Narad ne tumhe bataya hai, wahi likho.

Verses 33-34

रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमतः ।रामस्य सहसौमित्रेः राक्षसानां च सर्वशः ॥३३॥वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः ।तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ॥३४॥

Ram aur Lakshman ke baare mein jo bhi hua, chupa ya saamne, sab tumhe pata chalega. Raakshason ka bhi poora haal tumhe maloom hoga. Sita ka bhi jo kuch hua, jo log jaante hain ya jo chupa hai, sab tumhe pata chalega. Jo tumhe abhi nahi pata, woh bhi samajh mein aa jayega.

Verse 35

न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति ।कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम् ॥३५॥

Is kavita mein tumhari ek bhi baat jhoothi nahi hogi. Ram ki katha likho, yeh bahut acchi hai aur shloka mein bandhi hai.

Verse 36

यावत् स्थास्यन्ति गिरयस्सरितश्च महीतले ।तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ॥३६॥

Jab tak pahad aur nadiyan zameen par rehni, tab tak Ramayan ki katha logon mein chalegi.

Verse 37

यावद्रामायणकथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति ।तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि ॥३७॥

Jab tak Ramayan ki kahani duniya mein chalti rahegi, tab tak tum upar wali duniya mein rahoge. Neeche wali duniya mein bhi rahoge. Aur mere paas bhi tumhara thikana hoga.

Verse 38

इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।ततस्सशिष्यो भगवान्मुनिर्विस्मयमाययौ ॥३८॥

Brahma ji ne yeh baat kehkar wahan gayab ho gaye. Valmiki ji aur unke shishy dono hairan reh gaye.

Verse 39

तस्य शिष्यास्ततस्सर्वे जगुश्श्लोकमिमं पुनः ।मुहुर्मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुश्च भृशविस्मिताः ॥३९॥

Phir unke saare shishyon ne us shloka ko gaaya. Woh baar-baar gaate rahe, khush hokar aur hairani mein.

Verse 40

समाक्षरैश्चतुर्भिर्यः पादैर्गीतो महर्षिणा ।सोऽनुव्याहरणाद्भूयश्श्लोकश्श्लोकत्वमागतः ॥४०॥

Rishi ne char lineon mein yeh shloka banaya. Har line mein barabar akshar the. Logon ne ise baar-baar padha, aur yeh shloka ban gaya.

Verse 41

तस्य बुद्धिरियं जाता वाल्मीकेर्भावितात्मनः ।कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशैः करवाण्यहम् ॥४१॥

Valmiki ka mann ek jagah tha. Unhone socha ki main poora Ramayan likhunga. Yeh kaavya banega, aur isme aise hi shlok honge jaise abhi bana.

Verse 42

उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमैः तदास्य रामस्य चकारकीर्तिमान् ।समाक्षरैश्श्लोकशतैर्यशस्विनो यशस्करं काव्यमुदारधीर्मुनिः ॥४२॥

Phir Valmiki ne Ram ke baare mein ek poora kavya likha. Isme shabd theek lage, arth saaf tha. Sauon se zyada shlok the, sab barabar. Yeh kavya logon ko naam deta hai.

Verse 43

तदुपगतसमाससन्धियोगं सममधुरोपनतार्थवाक्यबद्धम् ।रघुवरचरितं मुनिप्रणीतं दशशिरसश्च वधं निशामयध्वम् ॥४३॥

Ab suno Raghu kul ke sabse bade Raghukul ke Raja Ram ki katha. Rishi ne likha hai, shabd aapas mein judte hain, arth saaf nikalta hai. Aur suno Ravan ki maut ki baat, jiske das sar the.