Adhyaya 24
Prabhasa KhandaDvaraka MahatmyaAdhyaya 24

Adhyaya 24

मार्कण्डेय बताते हैं कि ब्राह्मण चन्द्रशर्मा द्वारका पहुँचता है—सिद्धों और दिव्य जनों से सेवित, मोक्षदायिनी नगरी, जहाँ प्रवेश और दर्शन मात्र से पाप नष्ट हो जाते हैं। वह द्वारका-दर्शन की आध्यात्मिक पर्याप्तता की प्रशंसा करता है, मानो अन्य तीर्थ-यात्राएँ उसके बाद गौण हो जाती हों। फिर वह गोमती-तट पर स्नान, पितृ-तर्पण करता है; चक्रतीर्थ से चक्रांकित शिलाएँ लेकर पुरुषसूक्त से उनका पूजन करता है, तत्पश्चात शिव-पूजा और विधिपूर्वक पिण्ड-उदक दान करता है—विलेपन, वस्त्र, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, नीराजन, प्रदक्षिणा, नमस्कार आदि उपचारों सहित। रात्रि-जागरण में वह श्रीकृष्ण से प्रार्थना करता है कि द्वादशी-व्रत में दशमी-वेध का दोष दूर हो और प्रेत-स्थिति में पड़े पितरों का उद्धार हो। कृष्ण भक्ति की महिमा बताते हुए मुक्त पितरों को ऊपर उठते दिखाते हैं। पितर ससल्य (दोषयुक्त) द्वादशी, विशेषकर दशमी-वेध वाली, को पुण्य और भक्ति का नाश करने वाली बताकर तिथि-शुद्धि और व्रत-रक्षा का उपदेश देते हैं। कृष्ण कहते हैं कि वैशाख में त्रिस्पृशा द्वादशी का एक भी सम्यक् उपवास, द्वारका-दर्शन के साथ, उपेक्षित व्रतों की पूर्ति कर देता है; और चन्द्रशर्मा के लिए वैशाख में त्रिस्पृशा-बुध-योग पर देहांत की भविष्यवाणी करते हैं। अंत में मार्कण्डेय फलश्रुति कहते हैं कि इस द्वारका-माहात्म्य का श्रवण, पठन, लेखन या प्रचार करने से प्रतिज्ञात पुण्य प्राप्त होता है।

Shlokas

Verse 1

श्रीमार्कंडेय उवाच । पितॄणां प्रेतरूपाणां कृत्वा वाक्यं महीपते । चंद्रशर्मा द्विजश्रेष्ठो द्वारकां समुपागतः

श्रीमार्कण्डेय बोले—हे महीपते, प्रेतरूप में प्रकट हुए पितरों की आज्ञा का पालन करके द्विजश्रेष्ठ चन्द्रशर्मा द्वारका को आ पहुँचा।

Verse 2

रुक्मिणीसहितः कृष्णो यत्र तिष्ठति चान्वहम् । यत्र तिष्ठंति तीर्थानि तत्र यातो द्विजोत्तमः

जहाँ रुक्मिणी सहित श्रीकृष्ण प्रतिदिन निवास करते हैं और जहाँ स्वयं तीर्थ ठहरे रहते हैं, वहीं वह श्रेष्ठ ब्राह्मण गया।

Verse 3

यत्र तिष्ठंति यज्ञाश्च यत्र तिष्ठंति देवताः । यत्र तिष्ठंति ऋषयो मुनयो योगवित्तमाः

वह स्थान है जहाँ यज्ञ स्वयं स्थित रहते हैं, जहाँ देवता निवास करते हैं, और जहाँ योग के परम ज्ञाता ऋषि-मुनि प्रतिष्ठित हैं।

Verse 4

या पुरी सिद्धगंधर्वैः सेव्यते किंनरैर्नरेः । अप्सरोगणयक्षैश्च द्वारका सर्वकामदा

जिस पुरी की सेवा-सत्कार सिद्ध और गन्धर्व, किन्नर और श्रेष्ठ नर, तथा अप्सराओं और यक्षों के गण करते हैं—वही द्वारका सर्वकामदायिनी है।

Verse 5

स्वर्गारोहणनिश्रेणी वहते यत्र गोमती । सा पुरी मोक्षदा नृणां दृष्टा विप्रवरेण हि

जहाँ गोमती स्वर्गारोहण की सीढ़ी-सी बहती है—वह पुरी मनुष्यों को मोक्ष देने वाली है; और उसे श्रेष्ठ ब्राह्मण ने देखा।

Verse 6

यस्याः सीमां प्रविष्टस्य ब्रह्महत्यादिपातकम् । नश्यते दर्शनादेव तां पुरीं को न सेवते

जिस पुरी की सीमा में प्रवेश करने मात्र से, ब्रह्महत्या आदि महापातक केवल दर्शन से ही नष्ट हो जाते हैं—ऐसी पुरी की सेवा कौन न करेगा?

Verse 7

गत्वा कृष्णपुरीं दृष्ट्वा गोमतीं चैव सागरम् । मन्ये कृतार्थमात्मानं जीवितं यौवनं धनम्

कृष्णपुरी में जाकर, गोमती और समुद्र को भी देखकर, मैं अपने को कृतार्थ मानता हूँ—मेरा जीवन, यौवन और धन सार्थक हो गए।

Verse 8

दृष्ट्वा कृष्णपुरीं रम्यां कृष्णस्य मुखपंकजम् । धन्योऽहं कृत्यकृत्योहं सभाग्योऽहं धरातले

रमणीय कृष्णपुरी और श्रीकृष्ण के कमल-मुख का दर्शन करके, मैं धन्य हूँ; मेरे कर्तव्य पूर्ण हुए; मैं इस धरती पर सौभाग्यवान हूँ।

Verse 9

दृष्ट्वा कृष्णमुखं रम्यं रुक्मिणीं द्वारकां पुरीम् । तीर्थकोटिसहस्रैस्तु सेवितैः किं प्रयोजनम्

श्रीकृष्ण के रमणीय मुख, रुक्मिणी और द्वारका-नगरी का दर्शन कर लेने पर, फिर करोड़ों-हजारों तीर्थों की सेवा से क्या प्रयोजन?

Verse 10

पुण्यैर्लक्षसहस्रैस्तु प्राप्ता द्वारवती शुभा । शुक्ला वैशाखमासे तु संप्राप्ता मधुसूदनी

लाखों-हजारों पुण्यों से ही शुभ द्वारवती प्राप्त होती है; और वैशाख मास के शुक्ल पक्ष में ‘मधुसूदनी’ (पुण्यकाल) प्राप्त होता है।

Verse 11

द्वादशी त्रिस्पृशानाम पापकोटिशतापहा । धन्याः सर्वे मनुष्यास्ते वैशाखे मधुसूदनी

‘त्रिस्पृशा’ नाम की द्वादशी करोड़ों पापों के सैकड़ों समूहों का नाश करती है। वैशाख में मधुसूदनी-व्रत पाने वाले वे सभी मनुष्य धन्य हैं।

Verse 12

संप्राप्ता त्रिस्पृशा यैस्तु बुधवारेण संयुता । न यज्ञैस्तु न वेदैस्तु न तीर्थैः कोटिसेवितैः । प्राप्यते तत्फलं नैव द्वारकायां यथा नृणाम्

जो लोग बुधवार से संयुक्त त्रिस्पृशा (द्वादशी) को प्राप्त करते हैं, उन्हें द्वारका में जो फल मिलता है, वह न यज्ञों से, न वेदाध्ययन से, और न ही करोड़ों तीर्थों के सेवन से प्राप्त होता है।

Verse 13

एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठो गोमतीतीरमाश्रितः । उपस्पृश्य यथान्यायं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा

ऐसा कहकर द्विजश्रेष्ठ गोमती के तट पर गया और शास्त्रों में बताए कर्म के अनुसार विधिपूर्वक आचमन आदि शुद्धिकर्म किया।

Verse 14

कृत्वा स्नानं यथोक्तं तु संतर्प्य पितृदेवताः । चक्रतीर्थात्समादाय शिलांश्चक्रांकिताञ्छुभान् । पूजिताः पुरुषसूक्तेन यथोक्तविधिना नृप

विधिपूर्वक स्नान करके और पितृदेवताओं का तर्पण कर, उसने चक्रतीर्थ से चक्रचिह्नित शुभ शिलाएँ लीं और हे नृप! पुरुषसूक्त से शास्त्रोक्त विधि के अनुसार उनकी पूजा की।

Verse 15

शिवपूजा कृता पश्चात्संस्मृत्य पितृभाषितम् । दत्त्वा पिंडोदकं सम्यक्पितॄणां विधिपूर्वकम्

फिर शिवपूजा करके, पितरों की कही बात स्मरण कर, उसने विधिपूर्वक पितरों को सम्यक् पिंड और जल अर्पित किया।

Verse 16

विलेपनं च वस्त्राणि पुष्पाणि धूपदीपको । नैवेद्यानि मनोज्ञानि कंदमूलफलानि च

उसने लेपन, वस्त्र, पुष्प, धूप-दीप, तथा मनोहर नैवेद्य—कंद, मूल और फल भी अर्पित किए।

Verse 17

तांबूलं च सकर्पूरं कृत्वा नीराजनादिकम् । प्रदक्षिणां नमस्कारं स्तुतिपूर्वं पुनःपुनः

उन्होंने कपूरयुक्त ताम्बूल अर्पित किया, आरती आदि नीराजन किया, और स्तुति करते हुए बार-बार प्रदक्षिणा व नमस्कार किया।

Verse 18

क्षमापयित्वा देवेशं चक्रे जागरणं ततः । यामत्रये व्यतीते तु चंद्रशर्मा ह्युवाच ह

देवेश से क्षमा याचना करके उसने फिर जागरण किया; और जब रात्रि के तीन याम बीत गए, तब चन्द्रशर्मा ने कहा।

Verse 19

आतुरस्य च दीनस्य शृणु कृष्ण वचो मम । संसारभयसंत्रस्तं मां त्वमुद्धर केशव

हे कृष्ण, मैं आतुर और दीन हूँ—मेरी बात सुनिए। हे केशव, संसार-भय से काँपते हुए मुझे उबार लीजिए।

Verse 20

त्वत्पादांबुज भक्तानां न दुःखं पापिनामपि । किं पुनः पापहीनानां द्वादशीसेविनां नृणाम्

आपके चरण-कमलों के भक्तों को—पापी होने पर भी—दुःख नहीं होता; फिर जो निष्पाप होकर द्वादशी-व्रत का सेवन करते हैं, उनका तो कहना ही क्या।

Verse 21

दशमीवेधजं पापं कथितं मम पूर्वजैः । दुष्कृतं नाशमायातु त्वत्प्रसादाज्जनार्द्दन

‘दशमी-वेध’ से उत्पन्न पाप का वर्णन मेरे पूर्वजों ने किया है; हे जनार्दन, आपकी कृपा से वह दुष्कृत नष्ट हो जाए।

Verse 22

सविद्धं त्वद्दिनं कृष्ण यत्कृतं जागरं हरे । तत्पापं विलयं यातु यथालवणमंभसि

हे कृष्ण, हे हरि! आपके पावन दिन में जो जागरण मुझसे सविद्ध (दोषयुक्त) हो गया हो, उसका पाप जल में लवण की भाँति विलीन हो जाए।

Verse 23

सविद्धं वासरं यस्मा त्कृतं मम पितामहैः । प्रेतत्वं तेन संप्राप्तं महादुःखप्रसाधकम्

क्योंकि मेरे पितामहों ने कभी सविद्ध (दोषयुक्त) व्रत-दिन का आचरण किया था, इसलिए उन्हें प्रेतत्व प्राप्त हुआ—जो महान दुःख का कारण बनता है।

Verse 24

यथा प्रेतत्वनिर्मुक्ता मम पूर्वपितामहाः । मुक्तिं प्रयांति देवेश तथा कुरु जगत्पते

हे देवेश, हे जगत्पते! जैसे मेरे पूर्व पितामह प्रेतत्व से मुक्त होकर मोक्ष को प्राप्त करें—वैसा ही आप कृपा करके कर दीजिए।

Verse 25

पुनरेव यदुश्रेष्ठ प्रसादं कर्तुमर्हसि । अविद्यामोहितेनापि न कृतं तव पूजनम्

हे यदुश्रेष्ठ! आप पुनः प्रसन्न होने योग्य हैं। अविद्या से मोहित होकर मैंने आपका पूजन नहीं किया।

Verse 26

मया पापेन देवेश शिवभक्तिः समाश्रिता । तव भक्तिः कृता नैव न कृतं तव वासरम्

हे देवेश! पापी मुझसे शिवभक्ति का आश्रय तो लिया गया, पर आपकी भक्ति न की; न ही आपके वासर (पावन दिन) का पालन किया।

Verse 27

न दृष्टा द्वारका कृष्ण न स्नातो गोमतीजले । न दृष्टं पादपद्मं च त्वदीयं मोक्षदा यकम्

हे कृष्ण! मैंने द्वारका के दर्शन नहीं किए, न गोमती-जल में स्नान किया। और आपके मोक्षदायक चरण-कमलों के भी दर्शन नहीं हुए।

Verse 28

न कृता द्वारकायात्रा दृष्ट्वा सोमेश्वरं प्रभुम् । विफलं सुकृतं जातं यन्मया समुपार्जितम्

प्रभु सोमेश्वर के दर्शन हेतु मैंने द्वारका-यात्रा नहीं की; इसलिए मेरे द्वारा संचित पुण्य निष्फल हो गया।

Verse 29

मत्पूर्वजैस्तु कथितं सर्वमेव सुरेश्वर । तत्पुण्यं मा वृथा यातु प्रसादात्तव केशव

हे सुरेश्वर! मेरे पूर्वजों ने यह सब कहा है। हे केशव! आपकी कृपा से वह पुण्य व्यर्थ न जाए।

Verse 30

दृष्टं तु तव वक्त्रं च दुर्ल्लभं भुवनत्रये । तन्नास्ति देवकीपुत्र पुराणेषु श्रुतं मया

परन्तु मैंने आपके मुख के दर्शन किए हैं, जो तीनों लोकों में दुर्लभ हैं। हे देवकीपुत्र! पुराणों में मैंने सुना है कि ऐसा दर्शन कठिन है।

Verse 31

सापराधास्तु ये केचिच्छिशुपालादयः स्मृताः । त्वत्करेण हताः कोपान्मुक्तिं प्राप्ता महीवराः

शिशुपाल आदि जो अपराधी माने गए, वे भी आपके हाथ से क्रोध में मारे जाकर, हे महाप्रभो, मुक्ति को प्राप्त हुए।

Verse 32

अद्यप्रभृति कर्त्तव्यं पूजनं प्रत्यहं च तत् । पलार्धेनापि विद्धं स्याद्भोक्तव्यं वासरे तव

आज से मैं प्रतिदिन आपका पूजन करूँगा। व्रत में आधे पला मात्र भी दोष हो जाए, तो भी आपके पवित्र वासर में ही भोजन करूँगा।

Verse 33

त्वत्प्रिया च मया कार्य्या द्वादशी व्रतसंयुता । भक्तिर्भागवतानां च कार्य्या प्राणैर्द्धनैरपि

जो आपको प्रिय है—विशेषतः द्वादशी-व्रत—मैं वही करूँगा। और भागवत-भक्तों की भक्ति-सम्मान करूँगा, प्राण और धन की कीमत पर भी।

Verse 34

नित्यं नामसहस्रं तु पठनीयं तव प्रियम् । पूजा तु तुलसीपत्रैर्मया कार्या सदैव हि

मैं नित्य आपके प्रिय सहस्रनाम का पाठ करूँगा। और तुलसी-पत्रों से सदा आपकी पूजा करूँगा।

Verse 35

तुलसीकाष्ठसंभूता माला धार्य्या सदा मया । नृत्यं गीतं च कर्त्तव्यं संप्राप्ते जागरे तव

तुलसी-काष्ठ से बनी माला मैं सदा धारण करूँगा। और आपके जागरण के समय भजन-कीर्तन सहित नृत्य-गीत करूँगा।

Verse 36

द्वारकायां प्रकर्त्तव्यं प्रत्यहं गमनं मया । त्वत्कथाश्रवणार्थं च नित्यं पुस्तकवाचनम्

मैं प्रतिदिन द्वारका जाऊँगा। और आपकी कथाओं के श्रवण हेतु नित्य पवित्र ग्रंथों का पाठ करूँगा।

Verse 37

नित्यं पादोदकं मूर्ध्ना मया धार्यं सुभक्तितः । नैवेद्यभक्षणं चैव करिष्यामि सुभक्तितः

मैं नित्य सच्ची भक्ति से आपके चरण-प्रक्षालन का जल अपने मस्तक पर धारण करूँगा, और उसी भक्ति से नैवेद्य-प्रसाद का सेवन करूँगा।

Verse 38

निर्माल्यं शिरसा धार्य्यं त्वदीयं सादरं मया । तव दत्त्वा यदिष्टं तु भक्षणीयं सदा मया

मैं आदरपूर्वक आपके अर्पित निर्माल्य (माला-फूल) को मस्तक पर धारण करूँगा; और जो वस्तु आपको प्रिय हो, उसे आपको अर्पित करके सदा आपके प्रसाद रूप में ग्रहण करूँगा।

Verse 39

तथा तथा प्रकर्त्तव्यं येन तुष्टिर्भवेत्तव । तथ्यमेतन्मया कृष्ण तवाग्रे परिकीर्तितम्

जिस-जिस प्रकार से आपकी तुष्टि हो, उसी-उसी प्रकार से मैं आचरण करूँगा। हे कृष्ण, यह सत्य मैंने आपके सामने स्पष्ट कहा है।

Verse 40

श्रीकृष्ण उवाच । साधुसाधु महाभाग चन्द्रशर्मन्द्विजोत्तम । आगमिष्यंति मल्लोके त्वया सह पितामहाः

श्रीकृष्ण बोले— “साधु, साधु! हे महाभाग चन्द्रशर्मन्, हे द्विजोत्तम—तुम्हारे साथ तुम्हारे पितामह मेरे लोक में आएँगे।”

Verse 41

पश्य प्रेतत्वनिर्मुक्ता मत्प्रसादाद्द्विजोत्तम । आकाशे गरुडारूढास्तव पूर्वपितामहाः

देखो, हे द्विजोत्तम—मेरे प्रसाद से तुम्हारे पूर्व पितामह प्रेतत्व से मुक्त हो गए हैं; वे आकाश में गरुड़ पर आरूढ़ हैं।

Verse 42

पितामहा ऊचुः । त्वत्प्रसादाद्वयं पुत्र मुक्तिं प्राप्ता न संशयः । प्रेतयोनेर्विनिर्मुक्ताः कृष्णवक्त्रावलोकनात्

पितामह बोले—हे पुत्र! तुम्हारी कृपा से हमने मोक्ष पा लिया है, इसमें संशय नहीं। श्रीकृष्ण के मुख के दर्शन से हम प्रेत-योनि से मुक्त हो गए।

Verse 43

धन्यास्ते मानुषे लोके पुत्रपौत्रप्रपौत्रकाः । दृष्ट्वा श्रीसोमनाथं तु कृष्णं पश्यंति द्वारकाम्

मनुष्यलोक में वे पुत्र, पौत्र और प्रपौत्र सहित धन्य हैं, जो पहले श्रीसोमनाथ के दर्शन करते हैं और फिर द्वारका में श्रीकृष्ण के दर्शन करते हैं।

Verse 44

धन्या च विधवा नारी कृष्णयात्रां करोति या । उद्धरिष्यति लोकेऽस्मिन्कुलानां निरयाच्छतम्

जो विधवा नारी श्रीकृष्ण-यात्रा करती है, वह भी धन्य है; इसी लोक में वह अपने कुलों की सौ पीढ़ियों को नरक से उबार देगी।

Verse 45

श्वपचोऽपि करोत्येवं यात्रां च हरिशांकरीम् । स याति परमां मुक्तिं पितृभिः परिवारितः

श्वपच भी यदि इस प्रकार हरि-शंकर की यात्रा करता है, तो वह पितरों से घिरा हुआ परम मुक्ति को प्राप्त होता है।

Verse 46

यः पुनस्तीर्थसंन्यासं कृत्वा तिष्ठति तत्र वै । विष्णुलोकान्निवृत्तिर्न कल्पकोटिशतैरपि

और जो उस तीर्थ में संन्यास लेकर वहीं निवास करता है, उसकी विष्णुलोक से वापसी सैकड़ों करोड़ कल्पों में भी नहीं होती।

Verse 47

वंचितास्ते न सन्देहो दृष्ट्वा सोमेश्वरं प्रभुम् । दृष्टं कृष्णमुखं नैव न स्नाता गोमतीजले

निस्संदेह वे ठगे गए हैं, जिन्होंने प्रभु सोमेश्वर का दर्शन तो किया, पर श्रीकृष्ण-मुख का दर्शन नहीं किया और गोमती-जल में स्नान नहीं किया।

Verse 48

किं जलैर्बहुभिः पुण्यैस्तीर्थकोटिसमुद्भवैः । दृष्ट्वा सोमेश्वरं यस्तु द्वारकां नैव गच्छति । धिक्कुर्वंति च तं पापं पितरो दिवि संस्थिताः

करोड़ों तीर्थों से उत्पन्न अनेक पुण्य-जल का क्या प्रयोजन? जो सोमेश्वर का दर्शन करके भी द्वारका नहीं जाता, उस पापी को स्वर्गस्थ पितर धिक्कारते हैं।

Verse 49

दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं कृष्णं दृष्ट्वा पुनः शिवम् । सौपर्णे कथितं पुण्यं यात्राशतसमुद्भवम्

सोमेश्वर देव का दर्शन करके, श्रीकृष्ण का दर्शन करके, और फिर शिव का दर्शन करके—यह पुण्य सौपर्ण-उपदेश में सौ यात्राओं से उत्पन्न कहा गया है।

Verse 50

दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं कृष्णं नैव प्रपश्यति । मोहाद्व्यर्थगतं तस्य सर्वं संसारकर्म वै

सोमेश्वर देव का दर्शन करके भी जो श्रीकृष्ण का सच्चा दर्शन नहीं करता, मोहवश उसका समस्त सांसारिक कर्म निष्फल हो जाता है।

Verse 51

आगत्य यः प्रभासे च कृष्णं पश्यति वै नरः । प्रभासायुतसंख्यं तु फलमाप्नोति यत्नतः

जो पुरुष प्रभास में आकर श्रीकृष्ण का दर्शन करता है, वह प्रयत्नपूर्वक प्रभास-फल के दस हज़ार गुने फल को प्राप्त करता है।

Verse 52

यस्मात्सर्वाणि तीर्थानि सर्वे देवास्तथा मखाः । द्वारकायां समायांति त्रिकालं कृष्णसंनिधौ

क्योंकि समस्त तीर्थ, समस्त देवता तथा यज्ञ भी—तीनों कालों में—कृष्ण के सान्निध्य में द्वारका में आकर एकत्र होते हैं।

Verse 53

तीर्थैर्नानाविधैः पुत्र तत्स्थानैः किं प्रयोजनम् । फलं समस्ततीर्थानां दृष्ट्वा द्वारवतीं लभेत्

हे पुत्र! नाना प्रकार के तीर्थों और उनके भिन्न-भिन्न स्थानों से क्या प्रयोजन? द्वारवती का दर्शन मात्र करने से समस्त तीर्थों का फल प्राप्त होता है।

Verse 54

हते कंसे जरासन्धे नरके च निपातिते । उत्तारिते भुवो भारे कृष्णो देवकिनंदनः । चक्रे द्वारवतीं रम्यां सन्निधौ सागरस्य च

कंस और जरासंध के वध तथा नरक के पतन के बाद, और पृथ्वी का भार उतार देने पर, देवकीनन्दन श्रीकृष्ण ने सागर के समीप रम्य द्वारवती की स्थापना की।

Verse 55

स्थितः प्रीतमनाः कृष्णो लप्स्यते कामिनीसुखम्

वहाँ प्रसन्नचित्त होकर स्थित श्रीकृष्ण अपनी प्रियाओं के संग मिलन-सुख का आस्वाद लेते हैं।

Verse 56

ब्रह्माग्निवायुसूर्याश्च वासवाद्या दिवौकसः । मर्त्त्या विप्राश्च राजानः पातालात्पन्नगेश्वराः

ब्रह्मा, अग्नि, वायु और सूर्य; इन्द्र आदि दिवौकस; मर्त्यलोक के ब्राह्मण और राजा; तथा पाताल से नागेश्वर—सब वहाँ (समवेत होते हैं)।

Verse 57

नद्यो नदाश्च शैलाश्च वनान्युपवनानि च । पुरग्रामा ह्यरण्यानि सागराश्च सरांसि च

वहाँ नदियाँ और नाले, पर्वत, वन और उपवन, नगर और ग्राम, अरण्य, समुद्र तथा सरोवर—सब मानो उपस्थित हैं।

Verse 58

यक्षाश्चासुरगंधर्वाः सिद्धा विद्याधरास्तथा । रम्भाद्यप्सरसश्चैव प्रह्लादाद्या दितेः सुताः । रक्षा विभीषणाद्याश्च धनदो रक्ष नायकः

वहाँ यक्ष, असुर और गन्धर्व; सिद्ध और विद्याधर; रम्भा आदि अप्सराएँ; प्रह्लाद आदि दिति-पुत्र; विभीषण आदि राक्षस; तथा यक्षों के नायक धनद (कुबेर)—सब विद्यमान हैं।

Verse 59

ऋषयो मुनयः सिद्धाः सनकाद्याश्च योगिनः । ग्रहा ऋक्षाणि योगाश्च ध्रुवः परमवैष्णवः

वहाँ ऋषि-मुनि, सिद्ध, तथा सनक आदि योगी; ग्रह, नक्षत्र और योग; और परम वैष्णव ध्रुव—सब उपस्थित हैं।

Verse 60

यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु तिष्ठते स्थाणुजंगमम् । श्रीकृष्णसन्निधौ नित्यं प्रत्यहं तिष्ठते सदा

तीनों लोकों में जो कुछ भी है—स्थावर हो या जंगम—वह नित्य, प्रतिदिन, सदा श्रीकृष्ण के सान्निध्य में ही स्थित रहता है।

Verse 61

न त्यजंति पुरीं पुण्यां द्वारकां कृष्णसेविताम् । सा त्वया सेविता पुत्र सांप्रतं कृष्णदर्शनात् । पिशाचयोनिनिर्मुक्ता यास्यामः परमां गतिम्

वे कृष्ण-सेवित पुण्यपुरी द्वारका को नहीं छोड़ते। पुत्र! तूने भी अब उसकी सेवा की है; और श्रीकृष्ण के दर्शन से हम पिशाच-योनि से मुक्त होकर परम गति को प्राप्त होंगे।

Verse 62

द्वादशीवेधजंपापं द्वारकायाः प्रभावतः । नष्टं पुत्र न सन्देहः संप्राप्ताः परमं पदम्

द्वारका के प्रभाव से द्वादशी-वेध से उत्पन्न पाप नष्ट हो गया। हे पुत्र, इसमें संदेह नहीं—हमने परम पद प्राप्त कर लिया है।

Verse 63

द्वादशीवेधसम्भूतं यत्त्वया पापमर्जितम् । कृष्णस्य दर्शनात्क्षीणं न जह्यं द्वादशीव्रतम्

द्वादशी-वेध के कारण तुमने जो पाप अर्जित किया था, वह कृष्ण के दर्शन मात्र से क्षीण हो गया। इसलिए द्वादशी-व्रत का त्याग मत करो।

Verse 64

रक्षणीयं प्रयत्नेन वेधो दशमिसम्भवः । नो चेत्पुत्र न संदेहः प्रेतयोनिमवाप्स्यसि

दशमी से उत्पन्न वेध-ओवरलैप से प्रयत्नपूर्वक रक्षा करनी चाहिए। नहीं तो, हे पुत्र, निस्संदेह तुम प्रेत-योनि को प्राप्त होओगे।

Verse 65

त्रैलोक्य संभवं पापं तेषां भवति भूतले । सशल्यं ये प्रकुर्वंति वासरं कृष्णसंज्ञकम्

जो कृष्ण-संज्ञक दिवस को दोष सहित (सशल्य) करते हैं, उनके लिए त्रैलोक्य से उत्पन्न पाप पृथ्वी पर ही आ पड़ता है।

Verse 66

प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति सशल्यं वासरं हरेः । ये कुर्वंति न ते यांति मन्वतरशतैर्दिवम्

हरि के पवित्र दिवस को दोष सहित करना—उसका कोई प्रायश्चित्त नहीं है। जो ऐसा करते हैं, वे सैकड़ों मन्वन्तरों में भी स्वर्ग नहीं जाते।

Verse 67

प्रेतत्वं दुःसहं पुत्र दुःसहा यमयातना । तस्मात्पुत्र न कर्त्तव्यं सशल्यं द्वादशीव्रतम्

हे पुत्र, प्रेतत्व की अवस्था असह्य है और यम की यातनाएँ भी असह्य हैं। इसलिए, हे पुत्र, दोषयुक्त (सशल्य) द्वादशी-व्रत नहीं करना चाहिए।

Verse 68

कारयंति हि ये त्वज्ञाः कूटयुक्ताश्च हेतुकाः । प्रेतयोनिं प्रयास्यंति पितृभिः सह सर्वतः

जो अज्ञानी लोग कपटयुक्त और बहानेबाज़ होकर ऐसे दोषपूर्ण आचरण करवाते हैं, वे अपने पितरों सहित सर्वथा प्रेत-योनि को प्राप्त होते हैं।

Verse 69

द्वादशी दशमीविद्धा संतानप्रविनाशिनी । ध्वंसिनी पूर्वपुण्यानां कृष्णभक्तिविनाशिनी

दशमी से विद्ध (दूषित) द्वादशी संतान का नाश करती है; वह पूर्व पुण्यों का ध्वंस करती है और कृष्ण-भक्ति का भी विनाश करती है।

Verse 70

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामः प्रसादाद्रुक्मिणीपतेः । प्राप्तं विष्णुपदं पुत्र अपुनर्भवसंज्ञकम्

तुम्हारा कल्याण हो; रुक्मिणीपति के प्रसाद से हम प्रस्थान करेंगे। हे पुत्र, तुमने विष्णुपद—अपुनर्भव नामक अवस्था—को प्राप्त कर लिया है।

Verse 71

श्रीकृष्ण उवाच । चंद्रशर्मन्प्रसन्नोऽहं तव भक्त्या द्विजोत्तम । शैवभावप्रपन्नोऽपि यस्त्वं जातोऽसि वैष्णवः

श्रीकृष्ण बोले—हे चन्द्रशर्मन्, हे द्विजोत्तम, तुम्हारी भक्ति से मैं प्रसन्न हूँ। यद्यपि तुम शैवभाव में प्रवृत्त थे, फिर भी तुम वैष्णव बन गए हो।

Verse 72

नवसप्ततिवर्षाणि न कृतं वासरे मम । संपूर्णं मत्प्रसादेन तव जातं न संशयः

उन्यासी वर्षों तक तुमने मेरे पवित्र व्रत-दिवस पर आचरण नहीं किया। फिर भी मेरी कृपा से तुम्हारा वह व्रत पूर्ण हो गया है—इसमें कोई संदेह नहीं।

Verse 73

एकेनैवोपवासेन त्रिस्पृशासंभवेन हि । द्वारकायाः प्रसादेन मद्दृष्ट्यालोकनेन हि

केवल एक उपवास से—विशेषतः शुभ त्रिस्पृशा-व्रत से—द्वारका की कृपा से और मेरे दर्शन-मात्र से ही महान आध्यात्मिक फल प्राप्त होता है।

Verse 74

अविद्यामोहितेनैव शिवभक्त्या ममार्चनम् । न कृतं मत्प्रसादेन कृतं चैव भविष्यति

अविद्या के मोह से तुमने शिव-भक्ति के द्वारा मेरा पूजन नहीं किया। परंतु मेरी कृपा से जो पहले नहीं हुआ, वह पूजन निश्चय ही संपन्न होगा।

Verse 75

वैशाखे यैरहं दृष्टो द्वारकायां द्विजोत्तम । त्रिस्पृशावासरे चैव वंजुलीवासरे तथा

हे द्विजोत्तम! जो वैशाख मास में द्वारका में मेरे दर्शन करता है—त्रिस्पृशा के दिन तथा वंजुली के दिन भी—वह विशेष पुण्य का भागी होता है।

Verse 76

उन्मीलिनीदिने प्राप्ते प्राप्ते वा पक्षवर्द्धिनी । नैतेषां चापराधोऽस्ति यद्यपि ब्रह्मघातकाः

उन्मीलिनी का दिन आए, या पक्षवर्द्धिनी का दिन आए—इन लोगों पर कोई अपराध नहीं लगता, चाहे वे ब्रह्महत्या के दोषी ही क्यों न हों।

Verse 77

जन्मप्रभृति पुण्यस्य प्रकृतस्यापि भूसुर । मत्पुरीदर्शनेनापि फलभागी भवेन्नरः

हे भूसुर! जन्म से संचित पुण्य का भी फल केवल मेरी पुरी के दर्शन से मनुष्य को प्राप्त हो जाता है।

Verse 78

दृष्ट्वा समस्ततीर्थानि प्रभासादीनि भूतले । मत्पुरीदर्शनेनैव पृष्ट्वाऽपीह भवेत्फलम्

पृथ्वी पर प्रभास आदि समस्त तीर्थों को देखकर भी, यहाँ फल केवल मेरी पुरी के दर्शन से—यहाँ तक कि उसके विषय में पूछने मात्र से—मिलता है।

Verse 79

माहात्म्यं द्वारकायास्तु मद्दिने यत्र तत्र वा । पठेन्मम पुरीं पुण्यां लभते मत्प्रसादतः

जो मेरे पावन दिन में या किसी भी दिन, जहाँ कहीं भी, द्वारका-माहात्म्य का पाठ करता है, वह मेरी कृपा से मेरी पुण्यपुरी को प्राप्त करता है।

Verse 80

मत्पुरीं वसतां पुण्यं त्रिकालं मम दर्शनात् । तत्फलं समवाप्नोति यस्त्विदं पठते कलौ

कलियुग में जो इसका पाठ करता है, वह वही फल पाता है जो मेरी पुरी में रहने वालों को दिन के तीनों समय मेरे दर्शन से प्राप्त पुण्य के रूप में मिलता है।

Verse 81

कलौ काशी च मथुरा ह्यवंती च द्विजोत्तम । अयोध्या च तथा माया कांची चैव च मत्पुरी

हे द्विजोत्तम! कलियुग में काशी, मथुरा, अवंती, अयोध्या, माया (हरिद्वार), कांची और मेरी पुरी—ये प्रमुख तीर्थ हैं।

Verse 82

शालिग्रामभवं चैव बदरी च तथोत्तमा । कुरुक्षेत्रं भृगुक्षेत्रं पुष्करं शुभसंज्ञकम्

शालिग्राम से उत्पन्न तीर्थ और उत्तम बदरी; कुरुक्षेत्र, भृगुक्षेत्र तथा शुभ नाम से प्रसिद्ध पुष्कर—ये सब परम तीर्थ हैं।

Verse 83

प्रयागं च प्रभासं च क्षेत्रं वै हाटकेश्वरम् । गंगाद्वारं शौकरं च गंगासागरसंगमम्

प्रयाग और प्रभास, हाटकेश्वर का पवित्र क्षेत्र; गंगाद्वार (हरिद्वार), शौकर तथा गंगा-सागर का संगम—ये सब प्रसिद्ध तीर्थ हैं।

Verse 84

नैमिषं दण्डकारण्यं तथा वृन्दावनं द्विज । सैंधवं चार्बुदाख्यं च सर्वाण्यायतनानि च

हे द्विज! नैमिष, दण्डकारण्य और वृन्दावन; सैंधव तथा अर्बुद नामक स्थान (आबू)—और समस्त पवित्र आयतन भी (इसी में समाहित हैं)।

Verse 85

वनानि मागधादीनि पुष्कराणि द्विजोत्तम । शैलराजादयः शैला हिमाद्रिप्रमुखा हि ये

हे द्विजोत्तम! मागध आदि के वन, पवित्र पुष्कर-तीर्थ, तथा शैलराज आदि महान पर्वत—हिमाद्रि (हिमालय) प्रधान जो पर्वत-समूह हैं—सब (इसी पुण्य-गणना में) हैं।

Verse 86

गंगादयश्च सरितो भूतले संति यानि वै । तीर्थानि त्रिषु कालेषु समानि द्वारकापुरः

पृथ्वी पर गंगा आदि जितनी भी नदियाँ हैं और जितने भी तीर्थ हैं—तीनों कालों में वे सब (पुण्यफल में) द्वारका-पुर के तुल्य हैं।

Verse 87

कलिना कलितं सर्वं वर्जयित्वा तु मत्पुरीम् । विप्र वर्षशते प्राप्ते मत्पुर्यां मम दर्शने

कलियुग में मेरी पुरी (द्वारका) को छोड़कर सब कुछ कलि के प्रभाव में है। हे विप्र, सौ वर्ष बीतने पर मेरी पुरी में मेरे दर्शन के समय...

Verse 88

तव मृत्युर्महीदेव मत्प्रसादाद्भविष्यति । त्रिस्पृशावासरे प्राप्ते वैशाखे शुक्लपक्षतः

हे महीदेव, मेरी कृपा से तुम्हारी मृत्यु होगी। वैशाख मास के शुक्ल पक्ष में त्रिस्पृशा तिथि (एकादशी) के आने पर...

Verse 89

संगमे बुधवारस्य दिवा भूमौ ममाग्रतः । दशमं द्वारमासाद्य तव प्राणस्य निर्गमम् । भविष्यति न संदेहो मत्प्रसादेन भूसुर

बुधवार के दिन, संगम बेला में, मेरे सामने भूमि पर, दशम द्वार (ब्रह्मरन्ध्र) को प्राप्त होकर तुम्हारे प्राण निकलेंगे। हे भूसुर, मेरी कृपा से इसमें कोई संदेह नहीं है।

Verse 90

स्वस्थानं गच्छ विप्रेंद्र सर्वान्कामानवाप्स्यसि । मद्भक्तानां युगांतेऽपि विनाशो नोपपद्यते

हे विप्रेंद्र, अपने स्थान को जाओ, तुम सभी कामनाओं को प्राप्त करोगे। युग का अंत होने पर भी मेरे भक्तों का विनाश नहीं होता।

Verse 91

मद्भक्तिं वहतां पुंसामिह लोके परेऽपि वा । नाशुभं विद्यते किंचित्कुलकोटिं नयेद्दिवम्

जो मनुष्य मेरी भक्ति धारण करते हैं, उनके लिए इस लोक या परलोक में कुछ भी अशुभ नहीं है; वे अपने करोड़ों कुलों को स्वर्ग ले जाते हैं।

Verse 92

मार्कण्डेय उवाच । ततो वर्षशते प्राप्ते गत्वा द्वारवतीं पुरीम् । प्राणान्कृष्णोपदेशेन त्यक्त्वा मोक्षं जगाम ह

मार्कण्डेय बोले—जब सौ वर्ष पूर्ण हुए, तब वह द्वारवती नगरी गया। श्रीकृष्ण के उपदेश से प्राण त्यागकर वह निश्चय ही मोक्ष को प्राप्त हुआ।

Verse 93

इन्द्रद्युम्न तदाख्यातं माहात्म्यं द्वारकाभवम् । पुनरेव् प्रवक्ष्यामि यत्ते मनसि वर्त्तते

हे इन्द्रद्युम्न, द्वारका का यह माहात्म्य कहा जा चुका। फिर भी तुम्हारे मन में जो (जिज्ञासा) है, उसे ध्यान में रखकर मैं इसे पुनः कहूँगा।

Verse 94

शृण्वतां पठतां चैव माहा त्म्यं द्वारकाभवम् । सर्वं फलमवाप्नोति कृष्णेन कथितं च यत्

जो इस द्वारका-माहात्म्य को सुनता या पढ़ता है, वह समस्त फल प्राप्त करता है—वे ही फल जो श्रीकृष्ण ने कहे हैं।

Verse 95

विस्तारयंति लोकेऽस्मिंल्लिखितं यस्य वेश्मनि । प्रत्यक्षं द्वारकापुण्यं प्राप्यते कृष्णसंभवम्

इस लोक में जिसके घर में यह (माहात्म्य) लिखा हुआ हो और उसका प्रचार-प्रसार किया जाए, उसे द्वारका का पुण्य प्रत्यक्ष प्राप्त होता है—जो श्रीकृष्ण से उत्पन्न (अनुग्रह) है।