Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 49

Devanagari script

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा तमीशानस्तत्रैवांतरधीयत । वासुदेवोऽपि तल्लिंगं गृहीत्वाऽर्बुदपर्वते । निर्झरे स्थापयामास सुपुण्ये विमलोदके

Transliteration

pulastya uvāca | evamuktvā tamīśānastatraivāṃtaradhīyata | vāsudevo'pi talliṃgaṃ gṛhītvā'rbudaparvate | nirjhare sthāpayāmāsa supuṇye vimalodake

Translation

पुलस्त्य बोले—ऐसा कहकर ईशान वहीं अंतर्धान हो गए। फिर वासुदेव ने भी उस लिंग को लेकर अर्बुद पर्वत पर अत्यन्त पुण्य, निर्मल जल वाले झरने में स्थापित किया।

Word by Word

• पुलस्त्यः: Pulastya
• पुलस्त्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुलस्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन (Pulastya)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद (said)

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (thus)

• उक्त्वा: having spoken
• उक्त्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) + त्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive: having spoken)

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन (him)

• ईशानः: the Lord
• ईशानः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईशान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन (the Lord)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (there)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Discourse particle/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (just/indeed)

• अन्तर्धीयत: disappeared
• अन्तर्धीयत: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अन्तर् + धा (धातु)
• Form: लङ् (अनद्यतनभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद (disappeared)

• वासुदेवः: Vāsudeva
• वासुदेवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वासुदेव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन (Vāsudeva)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Discourse particle/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अप्यर्थ (also)

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; विशेषणम् (that)

• लिङ्गम्: liṅga
• लिङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन (liṅga)

• गृहीत्वा: having taken
• गृहीत्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: ग्रह् (धातु) + त्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive: having taken)

• अर्बुदपर्वते: on Arbuda mountain
• अर्बुदपर्वते: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अर्बुद + पर्वत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (Arbuda-mountain: on Arbuda mountain)

• निर्झरे: at a waterfall/spring
• निर्झरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: निर्झर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन (at the waterfall/spring)

• स्थापयामास: installed
• स्थापयामास: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; णिच्-प्रयोग (caused to be placed/installed)

• सुपुण्ये: in very holy
• सुपुण्ये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: सु + पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; विशेषणम् (in very holy)

• विमलोदके: in clear water
• विमलोदके: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विमल + उदक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; कर्मधारय (in clear water)

Speaker

Pulastya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: (Emergent) Kṛṣṇa-tīrtha / Kṛṣṇa-hrada complex (named explicitly in following verses)

Type: kund (hrada) / nirjhara-associated tīrtha

Skanda Dialogue

Listener: Pārthiva-śārdūla (a king; addressed explicitly in v.34.50)

Visual Art Cues

Scene: Pulastya narrates as Īśāna (a form of Śiva) vanishes; Vāsudeva carries a radiant liṅga to a mountain spring and installs it beside crystal-clear cascading water.

Characters & Entities

• Pulastya
• Īśāna (Śiva)
• Vāsudeva (Kṛṣṇa/Viṣṇu)
• Arbuda-parvata

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred geography is born from divine acts: installing a liṅga at a pure spring transforms the landscape into a locus of merit for devotees.

Which specific holy site (Tīrtha) is glorified here?

A holy spring (nirjhara) on Arbuda-parvata where the liṅga is installed—later identified with Kṛṣṇatīrtha/Kṛṣṇahrada traditions.

What ritualistic prescription is mentioned?

Liṅga-sthāpana (installation) at a sanctified water-source; the verse implies tīrtha-creation through consecration.