Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 85

Devanagari script

कपिलोवाच । प्राणिनां प्राण रक्षार्थं वदाम्येवानृतं वचः । नात्मार्थमुपयुञ्जामि स्वल्पमप्यनृतं क्वचित्

Transliteration

kapilovāca | prāṇināṃ prāṇa rakṣārthaṃ vadāmyevānṛtaṃ vacaḥ | nātmārthamupayuñjāmi svalpamapyanṛtaṃ kvacit

Translation

कपिला बोली—“प्राणियों के प्राणों की रक्षा के लिए ही मैं कभी असत्य वचन कहूँगी। अपने स्वार्थ के लिए तो मैं कभी किंचित् भी असत्य का प्रयोग नहीं करती।”

Word by Word

• कपिलः: Kapila
• कपिलः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कपिल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन

• प्राणिनाम्: of living beings
• प्राणिनाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: प्राणिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन

• प्राण: life-breath
• प्राण: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन (छन्दसि/सम्बोधनवत् प्रयोगः)

• रक्षार्थम्: for protection
• रक्षार्थम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: रक्षा + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; प्रयोजनार्थे (for the sake of)

• वदामि: I speak
• वदामि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वद् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), उत्तम-पुरुष (1st person), एकवचन

• एव: indeed/only
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात (particle/emphasis)

• अनृतम्: untruth
• अनृतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अनृत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• वचः: speech/word
• वचः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात (negation)

• आत्मार्थम्: for my own benefit
• आत्मार्थम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; प्रयोजनार्थे (for one’s own sake)

• उपयुञ्जामि: I employ/use
• उपयुञ्जामि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप-युज् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), उत्तम-पुरुष (1st person), एकवचन; आत्मनेपद

• स्वल्पम्: a little
• स्वल्पम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्वल्प (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषणम् (qualifier of अनृतम्)

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle: even/also)

• अनृतम्: untruth
• अनृतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अनृत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• क्वचित्: ever/anywhere
• क्वचित्: Desha-Kala (Adverbial/देश-काल)
• Type: Indeclinable
• Root: क्वचित् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb: at any time/anywhere)

Speaker

Kapilā

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa (frame)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Kapilā speaks with calm firmness, right hand raised in a vow-like gesture; her face is serene, conveying moral clarity amid crisis.

Characters & Entities

• Kapilā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Truth is the norm; only life-protection may justify deviation, never personal gain.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is praised in this verse; it is a dharma teaching within the Arbuda Khaṇḍa story-world.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it defines an ethical rule regarding satya and necessity.